یادبود و بزرگداشت دکتر جمشید گیوناشویلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

چکیده

دکتر جمشید گیوناشویلی از ایران‌شناسان برجستۀ جهان چهار سال پیش در پنجم بهمن‌ماه ۱۳۹۵ در تفلیس چشم از جهان فروبست. وی زاده و پروریدﮤ عصر پرتلاطمی بود که سخت تحت تأثیر دو جنگ جهانی و وقوع انقلاب‌های ایدئولوژیک قرار داشت. انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ روسیه نه‌تنها برای بسیاری از روس‌ها پرآسیب بود، برای شمار انبوهی از مردمان تابعۀ امپراتوری روسیه نیز فاجعه‌بار بود. در گرجستان خاندان گیوناشویلی، در‌حالی‌که پدربزرگ استاد کشیشی ارتدکس بود، از یک سو، با سیاست محدودسازی و دین‌زدایی کمونیست‌ها و از سوی دیگر، با جوّ اختناق استالینی و حذف دگراندیشان مواجه شد؛ عموی استاد که پزشکی سرشناس بود با عنوان موهوم «دشمن خلق» در ۱۹۲۴ اعدام شد و خانوادﮤ استاد در سال ۱۹۲۹ به‌ناچار از گرجستان به ایران مهاجرت کردند. پدر استاد، شالوا (شالیکو) گیوناشویلی، در سال‌های اقامت در ایران به‌عنوان مهندس در کار ساخت راه‌آهن سراسری ایران مشارکت می‌کرد. در این زمان بود که جمشید گیوناشویلی در تهران به سال ۱۹۳۱/۱۳۱۰ چشم به جهان گشود.

یادبود و بزرگداشت دکتر جمشید گیوناشویلی

فرزین غفوری (دکترای تاریخ ایران باستان و عضو هیئت‌علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی)

دکتر جمشید گیوناشویلی از ایران‌شناسان برجستۀ جهان چهار سال پیش در پنجم بهمن‌ماه ۱۳۹۵ در تفلیس چشم از جهان فروبست. وی زاده و پروریدﮤ عصر پرتلاطمی بود که سخت تحت تأثیر دو جنگ جهانی و وقوع انقلاب‌های ایدئولوژیک قرار داشت. انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ روسیه نه‌تنها برای بسیاری از روس‌ها پرآسیب بود، برای شمار انبوهی از مردمان تابعۀ امپراتوری روسیه نیز فاجعه‌بار بود. در گرجستان خاندان گیوناشویلی، در‌حالی‌که پدربزرگ استاد کشیشی ارتدکس بود، از یک سو، با سیاست محدودسازی و دین‌زدایی کمونیست‌ها و از سوی دیگر، با جوّ اختناق استالینی و حذف دگراندیشان مواجه شد؛ عموی استاد که پزشکی سرشناس بود با عنوان موهوم «دشمن خلق» در ۱۹۲۴ اعدام شد و خانوادﮤ استاد در سال ۱۹۲۹ به‌ناچار از گرجستان به ایران مهاجرت کردند. پدر استاد، شالوا (شالیکو) گیوناشویلی، در سال‌های اقامت در ایران به‌عنوان مهندس در کار ساخت راه‌آهن سراسری ایران مشارکت می‌کرد. در این زمان بود که جمشید گیوناشویلی در تهران به سال ۱۹۳۱/۱۳۱۰ چشم به جهان گشود. به این ترتیب تحصیلات او از ابتدا تا اوایل دورﮤ دبیرستان در تهران استمرار یافت و طبیعتاً در چنین محیطی با زبان فارسی همچون زبان مادری خویش بالید و به سن رشد رسید. در آستانۀ جوانی و پس از گذراندن سال چهارم در دبیرستان معروف البرز، درحالی‌که جنگ جهانی دوم تازه پایان یافته بود، خانوادﮤ استاد قصد بازگشت به وطن کردند. این بازگشت در سال ۱۹۴۷ تحقق یافت و جمشید تحصیلات دبیرستانی خود را در دبیرستان پسرانۀ شمارﮤ نُه تفلیس در سال ۱۹۴۹ به اتمام رساند. اما تصمیم بازگشت به شوروی زودهنگام و نابیوسیده بود، زیرا استالین زمام امور را هنوز در دست داشت و حکومت او که کارنامۀ بسیار سیاهی در اعدام و تبعید مردم از خود به‌جا گذاشته بود، تنها چهار سال حضور خانوادﮤ استاد را در گرجستان برتابید و در سال ۱۹۵۱ ایشان را به قزاقستان تبعید کرد. جمشید گیوناشویلی از سال ۱۹۵۲ تحصیلات دانشگاهی خود را در ازبکستان و دانشکدﮤ خاورشناسی دانشگاه تاشکند در شاخۀ ایران‌شناسی و رشتۀ لغت‌شناسی ایرانی ـ افغانی آغاز کرد و مدرک کارشناسی خود را از آنجا اخذ نمود. پس از مرگ استالین در ۱۹۵۳، جمشید گیوناشویلی توانست همین رشته را در دانشگاه ایوانه جاواخیشویلی (دانشگاه دولتی تفلیس) پی بگیرد و در سال ۱۹۵۸ مدرک دکتری را اخذ نماید. عنوان پایان‌نامۀ ایشان «بخش فعلی اسامی مرکّب در زبان فارسی ادبی» بود. سپس در سال ۱۹۶۶ از پایان‌نامۀ فوق‌دکتری خود نیز با عنوان «ساخت واجی زبان فارسی ادبی» دفاع کرد و در همین سال آن را به‌صورت کتاب در تفلیس به‌چاپ رساند. این اثر بسیار مهم، به‌همراه کتاب دیگری از ایشان در سال ۱۹۶۴، یکی از نخستین آثاری است که در آن آواهای زبان فارسی با استفاده از دستگاه‌های پیشرفتۀ الکترونیکی مطالعه شده‌است و ازاین‌رو، در آن زمان توجه و ستایش ایران‌شناسان برجسته را برانگیخت.

جمشید گیوناشویلی از سال ۱۹۵۹ در دانشگاه دولتی تفلیس مشغول تدریس لغت‌شناسی ایرانی و تربیت دانشجو شد و هم‌زمان در فرهنگستان علوم گرجستان نیز سمت‌های زیر را عهده‌دار بود: پژوهشگر مؤسسۀ خاورشناسی در فرهنگستان علوم گرجستان (۱۹۵۸ـ۱۹۶۱)، رئیس بخش زبان‌های هندوایرانی در مؤسسۀ خاورشناسی فرهنگستان علوم گرجستان (۱۹۶۱ـ۱۹۹۴)، معاون مؤسسۀ خاورشناسی فرهنگستان علوم گرجستان (۱۹۷۴ـ۱۹۹۴). گیوناشویلی در سال ۱۹۷۰ به مقام استادی رسید و به مدت دو دهه، از ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۰، کارشناس هیئت ممیزﮤ وزارت آموزش عالی اتحاد جماهیر شوروی بود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری گرجستان در ۱۹۹۱، در ژانویۀ ۱۹۹۴ / دی‌ماه ۱۳۷۲ جمشید گیوناشویلی انجمن علمی ـ فرهنگی و همکاری ایران و گرجستان را تأسیس کرد و از نوامبر همین سال به‌عنوان نخستین سفیر گرجستان در ایران مشغول به کار شد. این دورﮤ طولانی سفارت، که بیش از ده سال تداوم یافت، به یُمن سفیر فرهیخته‌اش شاهد خدمات بسیار بود و موجب توسعه و تعمیق روابط دو کشور شد. پس از پایان دورﮤ سفارت، او همچنان ریاست انجمن همکاری ایران و گرجستان را عهده‌دار بود و برای گسترش روابط دو کشور به کوشش خود ادامه داد. وی بیش از ۱۶۰ کتاب، مقاله و یادداشت را تألیف و ترجمه کرده که برخی از مهم‌ترین آنها به شرح زیر است: آواشناسی زبان فارسی (به زبان روسی و با همکاری شوتا گاپرینداشویلی، تفلیس: ۱۹۶۴)، دستگاه واجی زبان فارسی (به زبان روسی، تفلیس: ۱٩۶۶)، معرفی و بررسی نسخۀ خطی تاریخ سیستان در تفلیس (به زبان فارسی، تفلیس: ۱۹۷۱)، فرهنگ جیبی گرجی ـ فارسی و فارسی ـ گرجی (تفلیس: ۱۹۷۱)، گزیده‌ای از متون تاریخی فارسی (تفلیس: ۱۹۷۲)، فرهنگ اصطلاحات فنی روسی ـ فارسی (تفلیس: ۱۹۷۴)، یادداشت‌های لغت‌شناختی (تفلیس: ۱۹۷۸. بررسی این کتاب توسط زبان‌شناس و ایران‌شناس مشهور فرانسوی، ژیلبر لازار: Studia Iranica, suppl. 2, 1979)، دستور زبان فارسی (برای تدریس در دانشگاه به زبان گرجی، تفلیس: ۱۹۸۷)، مطالعات گرجی ـ ایرانی (مجموعه‌مقالاتی به زبان‌های فارسی، انگلیسی، ایتالیایی و فرانسوی، تفلیس ـ تهران: ۱۹۹۷ / ۱۳۷۶).

در سال ۲۰۱۰ / ۱۳۸۸ از جمشید گیوناشویلی به‌عنوان برگزیدﮤ ویژﮤ هفدهمین دورﮤ جایزﮤ جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران تقدیر شد. در سال ۲۰۱۱ / ۱۳۹۰ دانشکدﮤ علوم انسانی دانشگاه دولتی ایوان جاواخیشویلی در تفلیس جشن‌نامۀ هشتادسالگی استاد را با عنوان موضوعات زبان‌شناسی (Issues of Linguistics) به زبان‌های گرجی (بیشتر مقاله‏ها)، روسی، انگلیسی، آلمانی و فرانسوی منتشر کرد. در سال ۲۰۱۲ / ۱۳۹۱ رایزنی فرهنگی سفارت ایران در تفلیس، کتاب کارنامۀ پنجاه‌ساله را به زبان فارسی در تهران و تفلیس منتشر کرد. این کتاب شامل برگزیدﮤ آثار او در زمینۀ ایران‌شناسی و روابط تاریخی و فرهنگی میان ایران و گرجستان است. سرانجام آنچه در فهرست اهمّ آثار وی نباید از قلم بیفتد کوشش‌های ایشان در معرفی و انتشار مشهورترین منظومۀ حماسی گرجیان است؛ منظومۀ پلنگینه‌پوش اثر شوتا روستاولی، گنجور و خزانه‌دار سلطنتی ملکه تامار (حکومت از ۱۱۸۴ تا ۱۲۱۳میلادی)، مهم‌ترین حماسۀ گرجی است که سراینده خود در دیباچۀ منظومه به منشأ ایرانی داستان تصریح می‌کند. برگزیدﮤ قطعات و یکی از نخستین ترجمه‌های فارسی این اثر در سال ۱۹۶۶ / ۱۳۴۵ زیر نظر جمشید گیوناشویلی، توسط مرتضی فاطمی و با خوشنویسی علی مینایی تبریزی به چاپ رسید. پس از استقلال گرجستان در سال ۲۰۱۶/۱۳۹۵ مؤسسۀ خاورشناسی تسِرِتِلی در دانشگاه ایلیا به مناسبت هشتصدوپنجاهمین سالگرد تولد شوتا روستاولی، کتاب منظومۀ پلنگینه‌پوش در ایران را به چاپ رساند. این کتاب که به اهتمام استاد و دختر دانشمندش، هلن گیوناشویلی، و با همکاری رایزنی فرهنگی سفارت ایران در تفلیس منتشر شده‌است، شامل مقالات فارسی منتشرشده دربارﮤ این منظومه و معرفی ترجمه‌های فارسی آن می‌شود.