سره‌نویسی فارسی در دربار ایلخانان (شهنشاه‌نامة احمد تبریزی: یگانه اثر منظوم به فارسی سره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، نویسنده مسئول

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

منظومۀ حماسی ـ تاریخی شهنشاه‌نامۀ احمد تبریزی یکی از تاریخ‌های عمومی مغولان است که در سال (۷۳۸ ھ.) به زبان فارسی و در وزن و سبک شاهنامۀ فردوسی سروده شده‌است. یکی از ویژگی‌های مهم و برجستۀ منظومۀ شهنشاه‌نامه، تلاش آگاهانۀ شاعر برای پاک‌سازی زبان فارسی است که این منظومه را از سایر آثار منثور و منظوم فارسی متمایز می‌سازد و آن را به‌عنوان یگانه اثر منظوم فارسی و نخستین متن کاملی که به فارسی سره سروده شده‌است، مطرح می‌کند.
در این مقاله ابتدا ادعای احمد تبریزی مبنی‌بر نوشتن منظومه‌ای سراسر پارسی و خالی از کلمات بیگانه مطرح و با مطالعۀ بسامد واژه‌های عربی، ترکی و مغولی در منظومۀ شهنشاه‌نامه، این مسئله بررسی شده‌است. سپس فارسی‌گرایی در شهنشاه‌نامۀ تبریزی و شاهنامۀ فردوسی مقایسه شده‌است تا میزان پایبندی تبریزی به سره‌نویسی بهتر نشان داده شود. در ادامه، انگیزه‌های شاعر در سرودن منظومه‌ای سراسر پارسی، ازجمله دلبستگی و عشق به هویّت ایرانی و تلاش برای بقای زبان فارسی، بیان شده‌است. پس از بررسی مختصر پیشینۀ سره‌نویسی در زبان فارسی، جایگاه منحصربه‌فرد شهنشاه‌نامۀ تبریزی در این زمینه و اهمیّت سرایش منظومه‌ای به پارسی سره در دربار ایلخانان ترک مطرح شده‌است.

کلیدواژه‌ها


منابع
اوحدی مراغه‌ای، رکن‌الدّین (۱۳۴۰)، دیوان، به کوشش حمید سعادت، تهران: کاوه.
تبریزی، احمد، شهنشاهنامه، کتابخانۀ موزۀ بریتانیا، نسخۀ خطّی شمارۀ ۲۷۸۰، تألیف: ۷۳۸ ق، تاریخ کتابت: ۸۰۰ ق.
تبریزی، احمد (۱۳۹۷)، شهنشاه‌نامه، به تصحیح مهشید گوهری کاخکی و جواد راشکی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری سخن.
حکمت، علی‌اصغر (۱۳۳۰)، پارسی نغز، تهران: حقیقت.
خالقی‌مطلق، جلال و دیگران (۱۳۹۰)، فردوسی و شاهنامه‌سرایی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
راشکی علی‌آباد، جواد (۱۳۸۹)، «تاریخ‌نگاری منظوم در دورۀ مغول»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد تاریخ ایران دورۀ اسلامی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.
سعدی، مصلح‌الدین عبدالله (۱۳۸۷)، کلیّات، به تصحیح محمّدعلی فروغی، تهران: کتاب پارسه.
صدری‌نیا، باقر (۱۳۸۸)، «پیشینۀ تاریخی و مبانی نظری سره‌نویسی»، مجلّۀ زبان و ادبیّات فارسی، ش ۶۵، ص ۹۹ـ۱۲۸.
عباسی، جواد و جواد راشکی علی‌آباد (۱۳۸۹)، «عنایت به شاهنامۀ فردوسی و شاهنامه‌سرایی در عصر فرمانروایی مغولان بر ایران (بررسی موردی: دو شاهنامۀ خطّی در تاریخ مغول)»، مجلۀ جستارهای ادبی، ش ۱۶۹، ص ۱۹ـ۴۴.
فرشیدورد، خسرو (۱۳۸۰)، لغت‌سازی و وضع و ترجمۀ اصطلاحات علمی و فنّی، تهران: سورۀ مهر.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۹۱)، شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، ج ۳، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ    اسلامی.
گوهری کاخکی، مهشید (۱۳۹۱)، «بررسی ویژگی‌های زبانی و ادبی منظومۀ تاریخیشهنشاهنامۀ احمد تبریزی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.
گوهری کاخکی، مهشید و جواد عباسی و دیگران (۱۳۹۲)، «ارزیابی جایگاه مغولان و ایرانیان در شهنشاه‌نامۀاحمد تبریزی»، مجلۀ جستارهای ادبی، سال ۴۶، ش ۱، ص ۵۷ـ۸۴.
مرتضوی، منوچهر (۱۳۷۰)، مسائل عصر ایلخانان، تهران: آگاه.
ناتل خانلری، پرویز (۱۳۶۹)، «لغت‌های عربی در شاهنامه»، مجلۀ چیستا، ش ۷۴ و ۷۵، ص ۴ـ۴۹۰.