فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Is it the Flame Seen by Moses or the Sight of Isfahan? (On Two "Sister Odes" in the Divān of Khāqāni) آتش موسی‌ست یا لقای صفا ها ن ؟ (دربارۀ دو قصیدۀ خواهر به عربی و فارسی در دیوان خاقانی) 157 188 239008 10.22034/nf.2026.571298.1507 FA آریا طبیب‌زاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0002-3837-6348 Journal Article 2026 01 07 This paper compares two odes by Khāqāni Sharvani (12th CE) in praise of two cities, namely one ode in Persian, in praise of Safāhān (an alternative form of the city name Isfahan) which begins as follows: Nakhat- i hawrā-st yā havā-yi Safāhān ‘is it the scent of the houri or the air of Isfahan?’, and the other in Arabic, in praise of Baghdad, which begins as follows: a-mašrab-u-l-Xiḍr-i māʾ-u Baġdāḏā ‘is Baghdad’s water the same Fountain of Youth achieved by al-Khadir?’ (the two odes are henceforth called Safāhāniyyah and Baġdādiyyah respectively). Due to the considerable resemblance between Safāhāniyyah and Baġdādiyyah in aspects such as the prosodic features, the content, the sequence of the themes, and even the puns and other literary techniques, both odes seem to be elaborately composed based on the same sketch, and therefore, I call Safāhāniyyah and Baġdādiyyah "two sister odes". Based on evidence from the odes, it is argued that Khāqāni composed Safāhāniyyah in 556 AH (i.e. almost one year after his two Hajj pilgrimages to Mecca, when he was younger than 35). 10-15 years later, he composed Baġdādiyyah based on the sketch of Safāhāniyyah, during the reign of the Abbasid caliph, al-Mustaḍīʾ bi-Amr Allāh (566-575 AH), before his third Hajj pilgrimage (571 AH) and likely, shortly before that pilgrimage journey. During the discussion, I emendate some of the couplets of Baġdādiyyah cited in the paper based on the early manuscripts of the Dīwān, since Khāqāni's Arabic verses have been recorded with numerous errors and corrupt readings in the modern editions. Furthermore, I introduce a manuscript of the Dīwān of Khāqāni, which, though relatively late, is a copy containing highly authentic and non-corrupt readings of the Arabic verses, and should be taken into consideration in a critical edition of the Diwān. در این مقاله به بررسی شباهت‌های دو قصیده در دیوان خاقانی با یکدیگر می‌پردازیم، یک قصیده به فارسی، در مدح اصفهان، به‌مطلعِ «نکهت حوراست یا هوای صفاهان...» (زین‌پس: صفاهانیه)، و قصیدۀ دیگر به عربی، در مدح بغداد و خطاب به المستضیء بامر الله، خلیفۀ عباسی، به‌مطلع «اَمَشْرَبُ الْخِضْرِ ماءُ بَغْداذا...» (زین پس: بغدادیه). چنانکه بیان خواهیم کرد، هر دو قصیده بر پایۀ یک طرحِ واحدِ ازپیش‌ساخته سروده شده است، به‌نحوی که در یک بحر عروضی سروده شده، الگوی قافیه و ردیف همسانی دارد، و سیاق سخن، تعابیر و حتی برخی بازی‌های لفظی در هر دو قصیده همانندی‌های بسیاری دارد، تاحدی‌که آن را نمی‌توان تصادفی انگاشت. ازاین‌رو ما بغدادیه و صفاهانیه را دو «قصیدۀ خواهر» می‌نامیم. مقایسۀ مضامین و تعابیر این دو قصیده اطلاعات جالبی دربارۀ سبک شعر خاقانی، هم در اشعار فارسی و هم در عربیاتش، و همچنین تحول سبک او به ما می‌دهد، و حتی می‌تواند در حل مشکلات برخی ابیات فارسی و عربی دیگر مفید باشد. ما با استفاده از قراینی در ابیات صفاهانیه و بغدادیه، و نیز مقایسۀ سبک‌شناختی دو قصیده، پیشنهاد می‌کنیم که خاقانی نخست صفاهانیه را اندکی پس از سیسالگی خود و در سال 556 ق.، یعنی حدود یک سال پس از سفر حج دوم خود در 554 ق. سروده است. سپس در دوران کهولت خود، و در فاصلۀ 566-571 ق. و پیش از سفر سوم حج در 571 ق. (یعنی حدوداً بین 10 تا 15 سال پس از سرودن صفاهانیه)، بغدادیه را بر گرتۀ صفاهانیه ساخته و همان الگوی آزموده‌شده در صفاهانیه را به‌صورتی گزیده‌تر، در قصیده‌ای دومطلعی به کار برده است. ما افزون‌بر‌این مباحث در مقالۀ حاضر، ضمن تصحیح برخی اغلاط در ضبط چاپ‌های موجود از ابیات بغدادیه، به معرفی نسخه‌ای از دیوان خاقانی نیز می‌پردازیم که به‌رغم تاریخ استنساخ متأخر آن (1038 ق.)، در قسمت عربیات، ضبط‌های بسیار خوب و قابل‌توجهی دارد (یعنی نسخۀ شمارۀ 978 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی) و برخی حواشی آن هم حاوی توضیحات مهمی در باب ابیات است. به‌نظر می‌رسد که نسخۀ مذکور یا نسخه‌ای هم‌تبار با آن، در چاپ علی عبدالرسولی از دیوان برای تصحیح عربیات موردِرجوع قرار گرفته است، زیرا ضبط عربیات در چاپ عبدالرسولی در مواردی به‌شکلی قابل‌توجه منطبق است بر این نسخه. این نسخه در کنار نسخه‌های کهن (خاصه نسخه‌های هم‌تبارِ شمارۀ 439 لالااسماعیل، نسخۀ پرینستون، و نسخۀ 976 مجلس) می‌تواند در تصحیح مجدد ابیات عربی خاقانی بسیار مفید باشد. نهایتاً مقالۀ حاضر بر ضرورت تصحیح مجدد اشعار عربی خاقانی، و توجه به سروده‌های عربی او در پژوهش‌های خاقانی‌شناسی تأکید می‌کند.

https://nf.apll.ir/article_239008_0a0f7bffeda5618d49376202492ef26c.pdf