فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Khāghāni and the Historical Evolution of Cyclic Meter in Persian Poetry خاقانی و تحول تاریخی وزن دوری د ر شعر فارسی 33 80 239009 10.22034/nf.2026.556916.1481 FA امید طبیب‌زاده استاد زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران 0000-0003-2758-1821 Journal Article 2025 11 02 Based on Abol-Hasan Najafi’s theory, this paper deals with the question whether the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” (traditionally scanned as “Maf'ulo Mafā’ilon Maf'ulo mafā’ilon”) and “Mustaf’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” (traditionally scanned as “Maf'ulo Fā’elαton Maf'ulo Fā’elαton”) are cyclic meters or not? According to Abul-Hasan Najafi's structuralist and synchronic approach, these two meters are cyclic, but within the framework of a diachronic or historical approach, answering this question needs some historical information too. These two meters were current in Persian poetry from the second half of the 5th century AH to the end of the 6th century. The poet, using the optional variation of bicep, changes two short quantities at the middle of the two long meters “Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustaf’alon Mafā'elo Mustafa’alon Mafā'el” into long ones and produces the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustafa’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” respectively. These two latter meters are called pseudo-cyclic meters here and they are briefly represented as “Mustaf'alo Mustaf'al/” and “Mustaf’alon Mafā'elo/”. The most important feature of any pseudo-cyclic meter is that the last syllable of the first hemistich of each line can never be a super-heavy syllable unless the first syllable of the following hemistich begins with "alef". From the late sixth century onwards, the two pseudo-cyclic meters gradually transformed into cyclic meters of “Mustaf'alo Mustaf'al//” and “Mustaf’alon Mafā'elo//”, i.e., the last syllable of their first hemistich in each line could be a super-heavy syllable without the next syllable having to begin with “alef”. It has also been shown how Khāqāni made the greatest contribution to the formation of the above procedure. در این مقاله ‌کوشیده‌ایم تا با استفاده از قواعد و شیوۀ تقطیعِ عروضِ ابوالحسن نجفی و براساسِ شواهد انبوهی از اشعار فارسی، به این سؤال پاسخ دهیم که آیا دو وزن «مستفعلُ مستفعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعول مفاعیلن (2بار)) و «مستفعلن مفاعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعولُ فاعلاتن (2بار)) وزن‌هایی دوریاند یا خیر؟ براساسِ رویکرد ساخت‌گرا و همزمانی ابوالحسن نجفی این دو وزن دوریاند، اما درچهارچوب رویکرد درزمانی یا تاریخی، برای پاسخ به این پرسش علاوه‌بر ملاحظات صوری، به برخی اطلاعات تاریخی نیز نیاز داریم. صرف‌نظراز نمونه‌های انگشت‌شمار متعلق به شاعران پیش از نیمۀ دوم قرن پنجم، کاربرد گستردۀ این دو وزن عمدتاً از نیمۀ دوم قرن پنجم رواج یافت و تا پایان قرن ششم ادامه داشت. این دو وزن را که با استفاده از اختیار تسکین از روی دو وزن کم‌کاربرد و اصطلاحاً بلند و نامطبوعِ «مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ مستفعل» و «مستفعلن مفاعلُ مستفعلن مفاعل» ساخته شده‌اند، شبه‌دوری می‌نامیم و آنها را اختصاراً به‌صورت «مستفعلُ مستفعل/» و «مستفعلن مفاعل/» نمایش می‌دهیم. مهم‌ترین ویژگی وزن‌های شبه‌دوری این است که هیچ‌گاه آخرین هجای پارۀ نخست هر مصراع در آنها کشیده نیست مگر این‌که هجای آغازی پارۀ بعدی با «الف» شروع شده باشد. از اواخر قرن ششم به بعد، دو وزن شبه‌دوری به‌تدریج مبدل به وزن‌های دوری «مستفعلُ مستفعل//» و «مستفعلن مفاعل//» شدند و ویژگی خاصی یافتند: هجای کشیدۀ پایانِ پارۀ نخست در آنها، حکم هجای پایان مصراع را یافت و لذا دیگر لازم نبود که هجای پارۀ بعداز آنها با الف آغاز شود. در این مقاله نشان داده‌ایم که چگونه خاقانی بیشترین سهم را در شکل‌گیری روال فوق برعهده داشته است.

https://nf.apll.ir/article_239009_70216de22c40cbf9f002a7ee33d5a46f.pdf