فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 6 2026 01 21 Khāje: the symbol of love- defeated reason خواجه: نماد عقل ِ مغلوب ِ عشق 145 175 240808 10.22034/nf.2026.451063.1305 FA سعید پورعظیمی استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران 0000-0001-5422-0621 Journal Article 2024 05 07 In Molana's Divan, it is said about a "Khāje" who, whether he has a historical identity or a creation of Molana, his characteristics, behaviors and the way he confronts God and the world, are reminiscent of philosophers. A group that considers Molana and other Sufis, their methods and approaches to express what God is or know or prove God as misleading and far from the goal<span dir="RTL" lang="AR-SA">.</span><br>The signs and references in the text to the states and authorities of this Khāje and his spiritual evolution is strengthen the hypothesis that we consider the Khāje of these sonnets as a person whose fate is narrated in scattered sonnets. Knowledge of Khāje will lead to the discovery of the semantic network of a number of allegorical sonnets and verses of Diwan-e- Kabir.<br>For the first time in this article, the sonnets that are the narration of this Khāje's situation and arise from a cognitive schema are linked together. To show the course of his life stages from the pride and blame of lovers to bowing before them and entering the sanctuary of Heavenly love and make those unique sonnets meaningful in a unique structure.<br>As one of the great mystics, by plotting this story in three parts, Molana has conveyed the theme of faith over rational reasoning. Arrogant Khāje in the beginning is a denier of lovers and against romantic behavior and is caught up in deceptive questions of reason. Then, God puts love in his heart and the Khāje falls in love with a beautiful woman and is so disturbed by the inflammation of the love that even enemies and relatives feel sorry for him and cry for him. The Khāje enters the world of Heavenly love and becomes the owner of a noble position to the extent that Molana invites him to hide spiritual secrets and silence. <span lang="FA">در دیوان کبیر مولانا از </span><span lang="FA">«خواجه»</span><span lang="FA">ای سخن می‌رود که، چه صاحب هویتی تاریخی باشد چه برساختهٔ مولانا، خصایص و کار و کردارها و شیوهٔ مواجهه‌اش با خدا و جهان شمایل عقل‌محوران و فیلسوفان را پیش چشم می‌آورد، گروهی که مولانا و دیگر صوفیان تمهیدات و روش‌های آن‏ها را برای بیانِ چیستی یا شناخت یا اثبات امر مقدّس گمراه‌کننده و دورافکننده از مقصود می‌دانند. نشانه‌ها و اشاره‌های درون‌متنی به حالات و مقامات این </span><span lang="FA">«خواجه»</span><span lang="FA"> و سیر تکامل معنوی‌اش این فرضیه را نیرو می‌بخشد که </span><span lang="FA">«خواجهٔ این غزل‌ها را شخصی واحد بدانیم که سرنوشتش در غزل‌هایی پراکنده روایت شده است. شناخت «خواجه»</span><span lang="FA"> به کشف شبکهٔ معناییِ شماری از غزل‌های تمثیلی و بیت‌های دیوان کبیر خواهد انجامید. در این مقاله، برای نخستین‌بار، غزل‌هایی که روایت حالِ این </span><span lang="FA">«خواجه»</span><span lang="FA"> و برآمده از </span><span lang="FA">«طرحوارهٔ شناختی»</span><span lang="FA"> واحدی هستند به هم پیوند می‌خورند تا سیر مراتب زیستی او از تفرعن و نکوهش عاشقان تا کرنش در پیشگاه آنان و درآمدن در حریم عشقِ آسمانی را نشان دهند و آن غزل‌های گاه بی‌مصداق را در بافتاری یکّه معنی‌دار کنند.</span><br><span lang="FA">مولانا، در مقام یکی از رجال کبیر اقالیم عرفانی، مضمون مکرّر ترجیحِ درک شهودی بر استدلال عقلانی را با طرح این قصّه در سه پرده روایت کرده است: خواجهٔ متکبر در آغاز منکر عاشقان و معارض سلوک عاشقانه است و گرفتار پرسش‌های فریبندهٔ عقل؛ سپس به تیر قضای الهی دوخته و سوداییِ شاهدی عاشق‌کش می‌شود و از تفّ عشق آن عایشه چنان زار و نزار و زرد می‌شود که دشمنان و خویشانش به حال او رحمت می‌آورند و بر او می‌گریند؛ خواجه، پس از گذر از عشقی زمینی </span><span lang="FA">(جسمانی/ مجازی)</span><span lang="FA"> پای به عالم عشق الهی می‌گذارد و رشک زمین و آسمان می‌شود، تا آنجا که مولانا / راویِ غزل‌ها او را به کتمان اسرار الهی و خاموشی فرامی‌خواند.</span> https://nf.apll.ir/article_240808_3a6d50f70b91f11e55af06b3567db777.pdf