فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 The Persian Takhallus (Pen Name) in Arabic Poetry of the Early Hijri Centuries تخلّصِ پارسی در شعر عربی سده‌های نخست هجری 39 60 244337 10.22034/nf.2026.501446.1385 FA حسین ایمانیان (دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران) 0000-0003-4344-2450 Journal Article 2025 01 22 One of the phenomena that manifests in Persian poetry from the very first Hijri centuries—suggesting it to be a much older tradition in Iranian poetry and art—is the inclusion of the poet’s artistic name (takhallus) in the concluding lines. This feature did not originally exist in Arabic poetry. Due to the extensive intertwining of Persian literature and art with Arabic literature in the post-Islamic centuries, this study aims to identify traces of the “takhallus” in Arabic poetry. Such traces must primarily be sought in the works of Iranian poets composing in Arabic, who were familiar with ancient Persian poetic traditions and occasionally employed them, sometimes unconsciously. Certain poets of Arab descent who, for various reasons, were familiar with Persian songs should also be included within this scope. Although one cannot definitively classify all the Arabic poetic examples recovered in this article as “takhallus”, this study represents an endeavor to examine the “takhallus” in Arabic poetry more rigorously. To identify the earliest instances of the “takhallus” in Arabic poetry, a chronological approach has been adopted, highlighting the oldest examples that date back to the first Hijri century. In Arabic poetry, the “takhallus” is typically derived from the poet’s given name or his “kunya”. In some Arabic poems, particularly those of Sahib ibn 'Abbad, the name of the poet’s melodious reciter (rāwi) is also mentioned alongside the “takhallus”. Naturally, more examples become available from the fourth and fifth centuries AH onward, following the broader expansion of this phenomenon in Persian poetry and its subsequent recognition by literary critics. یکی از پدیده‌هایی که در سروده‌های پارسی از همان سده‌های نخست هجری خودنمایی می‌کند و نشان می‌دهد که پدیده‌ای کهن‌تر در شعر و هنر ایرانی باشد اشاره به نامِ هنریِ شاعر (تخلّص) در بیت‌های پایانی است. این ویژگی در شعر عربی وجود نداشت. به دلیل درهم‌آمیختگی زیادِ ادبیات و هنر پارسی با ادبیات عربی در سده‌های پسااسلامی، بر آن شدیم تا نشانه‌هایی از تخلص را در شعر عربی بیابیم. تخلص را باید در سروده‌های عربی‌سرایان ایرانی جست‌وجو کرد که با سنت‌های کهن شعر پارسی آشنایی داشته و گاه ناخودآگاه آن را به کار برده‌اند. برخی از عرب‌تبارانی را نیز که به‌دلایلی با ترانه‌های پارسی آشنا بوده‌اند باید درون این دایره گنجاند. البته به‌قطعیت نمی‌توان بر همۀ نمونه‌های بازیافته از شعر عربی در این مقاله نام تخلص نهاد، ولی این تلاشی است در بررسی دقیق‌تر تخلّص در شعر عربی. برای یافتن کهن‌ترین نمونه‌های تخلص در شعر عربی، چینش تاریخی را پیش گرفته و به کهن‌ترین نمونه‌ها در سده‌های نخست هجری اشاره کرده‌ایم که به سدۀ نخست هجری برمی‌گردند. تخلص‌ها در شعر تازی معمولاً برگرفته از نام کوچک شاعر یا کنیۀ اوست و در برخی سروده‌های عربی، به‌ویژه نزد صاحب بن عباد، از نام راویِ خوش‌آواز شاعر نیز در کنار تخلّص یاد می‌شود. طبیعی است که از سده‌های چهارم و پنجم هجری و پس از آنکه این پدیده در شعر پارسی گسترش یافت و گاه سخن‌سنجان نیز بدان اشاره کرده‌اند، نمونه‌های بیش‌تری در دست باشد.

https://nf.apll.ir/article_244337_183e15075fb02f01e6c64f5889c8cdb3.pdf