فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 بیست و چهار سال سردبیری 2 4 108406 FA غلامعلی حدّاد عادل Journal Article 2020 06 16 مجلّة <strong><em>نامة فرهنگستان </em></strong>از این شماره که شصت‌ و پنجمین شمارة آن است به سردبیری آقای دکتر علاءالدّین طباطبائی منتشر می‌شود. این مجلّه در بیست وچهار سال گذشته، یعنی از آغاز انتشار خود تاکنون، از این بخت برخوردار بوده که سردبیری همچون استاد احمد سمیعی (گیلانی) داشته است. استاد، که عمر پربرکتشان دراز باد و سایه‌شان بر سر اهل ادب مستدام، در آستانة صد سالگی، خواهان سبک‌دوشی از این مسئولیت بودند و این انصراف طبیعی می‌نمود. چنین بود که چنین شد. https://nf.apll.ir/article_108406_77be2f0a5c85ee50c86a80d3e846b197.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 جدول طبقه بندی وزنهای شعر فارسی و شیوۀ ‌نام‌گذاری وزن‌ها 5 34 108397 FA علی اصغر قهرمانی مقبل عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، گروه زبان و ادبیّات‌ عربی Journal Article 2020 06 16 طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی از مهم‌ترین مسائل عروض و اساسی‌ترین مشغله‌های علمای عروض جدید فارسی بوده ‌است. ما در این مقاله پس از تبیین روش خلیل‌بن احمد در طبقه‌بندی وزن‌های شعر عربی و بیان کارآمدی آن، در تکمیل تلاش‌های عروضیان معاصر فارسی، با تلفیق روش الول ‌ساتن و نجفی، «جدول طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی» را طراحی و ارائه کرده‌ایم. این جدول طبقه‌بندی، شامل 11 رشتۀ وزنی است که 9 رشتۀ نخست، خانواده‌های وزنیِ متفق‌الارکان و رشته‌های وزنی 10 و 11 خانواده‌های وزنیِ متناوب‌الارکان (دایرۀ نجفی) را در بر می‌گیرد، به‌طوری‌که جدول مذکور 52 خانوادۀ وزنی در خود جای داده است. در این مقاله همچنین علاوه‌ بر ارائۀ فرمول برای وزن‌های مستخرج از جدول طبقه‌بندی، روش جدیدی برای نام‌گذاری وزن‌ها ارائه شده است.<br /><strong>       </strong> https://nf.apll.ir/article_108397_8a92b53e138a8256cd1d4eaa5b992a0e.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 ترجمه در معنای گسترده و جلوه های آن در گلستان و بوستانِ سعدی 35 58 108398 FA علیرضا امرایی دانشجوی دکتری مطالعات ترجمه، دانشگاه اصفهان مصطفی حسینی استادیار زبان و ادبیّات انگلیسی دانشگاه بوعلی سینا، همدان Journal Article 2020 06 16 چندی‌ است که مطالعة ادبیّات از شکل سنّتی خود دور شده است و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای رونق یافته‌اند. از جمله شاخه‌های میان‌رشته‌ای که پیوندی نزدیک با ادبیّات دارد مطالعات ترجمه است. اوج همگرایی مطالعات ترجمه و مطالعات ادبی در حوزة ادبیّات تطبیقی و بررسی تأثیرپذیری ادبیّات اقوام بر یکدیگر از رهگذرِ ترجمه رخ می‌دهد. نگارندگان جُستار حاضر از همین چشم‌انداز کوشیده‌اند تا <strong><em>گلستان</em></strong> و <strong><em>بوستان</em></strong> سعدی را واکاوی کنند و نشان دهند که پدیدۀ­ ترجمه، البتّه هم در معنای لفظی و هم در معنای فراخ و استعاری آن، حتّی در خلق آثاری که به‌‌ظاهر تنها زاییدۀ­ قلم نویسنده‌اند چه نقش چشمگیری می‌تواند ایفا کند. این وسعت نگاه به چگونگی آفرینشِ اثر ادبی هم در تاریخ‌نگاری ادبیّات و هم در تبارشناسی ترجمه در یک فرهنگ می‌تواند بسیار راهگشا باشد. https://nf.apll.ir/article_108398_be47995545b05f9b2bf45b4b7c70f2b1.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 ناگزیری مرگ «دمنه» در ساحت اسطوره و سیاست ایرانشهری 59 82 108399 FA مجاهد غلامی استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه خلیج فارس بوشهر Journal Article 2020 06 16 با پیش چشم داشتن فضای حاکم بر بافتار سیاسی‌ـ اجتماعی ایران، برای تفسیر مرگ دمنه، ضدّ قهرمان نخستین باب­های <em>کلیله و دمنۀ</em> بهرامشاهی، دلایلِ آسان­یابی وجود دارد که تلاش برای کسب قدرت و آموختگی به سعایت و فریب پادشاه و حذف رقبای سیاسی و وزرای کاردان از صحنه، از جملۀ آنهاست. هدف این مقاله که با اتّکا به اسناد کتابخانه­ای، به روش سنجش محتوا و با رویکرد تحلیل اسطوره‌شناختی و سیاسی فراهم آمده، آن است که مرگ دمنه را به‌منزلة امری ناگزیر، از چشم­اندازی تازه بررسی کند. برای تبیین این مسئله از اندیشۀ سیاسی ایرانشهری و یکی از مبانی برجستۀ آن، یعنی نظم اخلاقی کیهان یا اشه، کمک گرفته شده است. نگارنده با تمرکز بر موضوع تمرّد دمنه از لزوم خویشکاری درجهتِ تحقّق آرمان آخرالزمانیِ چیرگی کامل خیر بر شر؛ قرار گرفتن دمنه در اردوگاه اهریمن و آسیب رساندن به اشه و نمودهای گیتیایی آن، یعنی شاه آرمانی و آرمان‌شهر و ساخت طبقاتی اجتماع، نتیجه می‌گیرد که مرگ دمنه امری ناگزیر درجهتِ تحقّق آرمان­های ایرانشهری و جبران خسارات وارد از جانب وی بر ناموس ازلی طبیعت بوده­ است.<br />  https://nf.apll.ir/article_108399_8e474f76749bdea9f7fa805bcb933c57.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 راوی فردوسی 83 93 108400 FA فرامرز آدینه استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه پیام نور Journal Article 2020 06 16 در پیشینۀ ادب پارسی از آغاز تا تُرک‌تاز تاتار، آیینی بود که شاعران در انجمن­های درباری شعر خود را به خوانندۀ خوش‌آوازی می­سپردند که آن را به همراهی موسیقی بخواند و از این رهگذر، اثر سخن شاعر افزون­تر می­شد. نظامی عروضی در باب دبیری <em>مجمع­النوادر</em> (<em>چهارمقاله</em>) داستانی دربارۀ فردوسی دارد که در آن از چند مرد توسی نام می­برد و یکی از آنان را پیشکار و دیگری را نسّاخ و سومی را راوی فردوسی می­خواند. در این مقاله برآنیم تا به کمک منابع تاریخی و ادبی در دسترس، این سه تن را بشناسیم، سپس با شناختی که از آیین روایت شعر داریم، راستی یا نادرستی این سخن عروضی را بررسی کنیم. همچنین با بررسی نسخه­شناختی می­کوشیم تا ضبط درست بیتی از فردوسی را که عروضی پشتوانۀ سخن خویش کرده است به دست دهیم.<br />  https://nf.apll.ir/article_108400_736d4847613448a02454686dd5efb020.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 گمانی دربارۀ ضبط یک نام‌جای در ویس و رامین 94 99 108401 FA علی نویدی ملاطی فرهنگستان زبان و ادب فارسی Journal Article 2020 06 16  <em>ویس و رامین</em>، اثر فخرالدّین اسعد گرگانی، از کهن‌ترین منظومه‌های زبان فارسی است که ریشه‌اش به دوران پیش از اسلام باز می‌‌گردد. با وجود اینکه از این منظومه تاکنون چاپ‌های متعدّدی عرضه شده و پژوهش‌های بسیاری دربارۀ آن صورت گرفته، هنوز باب تحقیق دربارۀ آن باز است. از جمله موارد قابلِ‌توجّه در این اثر وجود واژه‌هایی است که ممکن است صورت تصحیف‌شدۀ واژه یا واژه‌های دیگری باشند، که در این مقاله به یکی از آنها می‌پردازیم. در پایان یکی از بیت‌های منظومه واژه‌ای آمده که همة مصحّحان آن را «نسرین» خوانده‌اند. امّا باتوجّه ‌به سیاق سخن این واژه باید نام یک مکان باشد که در این صورت «نسرین» خوانش نادرستی است. ما با ارائة شواهدی نشان داده‌ایم که این واژه در واقع «شنترین» است و شاعر برای گنجاندن آن در وزن منظومه، به‌ناچار یکی از حروف «نون» یا «تاء» را حذف کرده و آن را به‌صورتِ «شترین» یا «شنرین» در بیت گنجانده است. امّا بعدها کاتبان که این واژه برایشان نامفهوم بوده است، آن را به «نسرین» تبدیل کرده‌اند.<br />  https://nf.apll.ir/article_108401_b85b115b1b513335f99703a7e0b01d0a.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 فریادنامة انوری 100 113 108402 FA علی‌اکبر احمدی دارانی دانشیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان Journal Article 2020 06 16           انوری قصیده‌سرای نامی قرن ششم هجری، پس از یورش غُزان و اسارت سلطان سنجر سلجوقی (حک: 511-552 ق) به دست آنان و آگاهی از اوضاع نابسامان خراسان، در قصیده‌ای خطاب به سلطان رکن‌الدّین قِلِج طمغاج‌خان، حاکم سمرقند، از او خواست تا با لشکرکشی به خراسان، مردم را از شرّ غُزان برهاند. بنا بر نشانه‌هایی که در این مقاله به آن استناد شده است، این قصیده که تفاوت‌های آشکاری با دیگر قصاید مدحی انوری دارد و بدین‌سبب از مشهورترین قصاید او به شمار می‌رود، بر اساس الگو یا پیش‌متنِ فریادنامه‌های منثور و در شکل نامه‌ای منظوم سروده شده است.<br />  https://nf.apll.ir/article_108402_b33280f044658004ba9816c33ea347d8.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 تأمّلی در متن دیوان ظهیرالدّین فاریابی 114 142 108403 FA رضا سمیع‌زاده استادیار زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین Journal Article 2020 06 16 ظهیرالدّین فاریابی از شعرای طراز اوّل زبان فارسی در قرن ششم هجری است. اینکه بسیاری از تذکره‌نویسان به شرح حال او پرداخته و ادیبان و کاتبان بسیاری به اشعار او استشهاد کرده‌اند، نشان‌دهندة عظمت شأن و آوازۀ او در شاعری است. قسمت عمدۀ <em>دیوان</em> او را قصاید و در مرتبۀ دوم قطعات تشکیل می‌دهد و این خود بیانگر دلبستگی ظهیر به سبک قدیم خصوصاً قصیده و به‌طورِ اخصّ مدح است. ظهیر یک قصیدة عربی و دو ملمّع نیز دارد که حاکی از تسلّطش به زبان  عربی است. <em>دیوان</em> ظهیر بارها در ایران و خارج از ایران به چاپ رسیده که مهم‌ترین آنها به تصحیح و تحقیق و توضیح استاد فقید امیرحسن یزدگردی در سال 1381 به زیور طبع آراسته شده است. مقالة حاضر با هدف رفع پاره‌ای مشکلات لفظی و معنایی و عروضی باقی‌مانده در <em>دیوان</em> تهیه شده است.<br />  https://nf.apll.ir/article_108403_75c0aa52af187c4cd20744efafa1c7c7.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 مبانی و دستور خطّ فارسی شکسته 143 150 108404 FA آبتین گلکار عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس Journal Article 2020 06 16 این اثر پژوهشی امید طبیب‌زاده به یکی از مهم‌ترین و داغ‌ترین بحث‌های روز زبان فارسی اختصاص یافته است: شیوة به نگارش درآوردن فارسی شکسته، که بنا به ماهیّت خود، پدیده‌ای مختص گونة گفتاری زبان است. اهمیّت موضوع در آن است که امروز، با گسترش روزافزون نقش ارتباطیِ دنیای مجازی در میان همة مردم، اغلب افراد جامعه با مسئلة شکسته‌نویسی و مشکلات آن دست‌به‌گریبان شده‌اند. اکنون پیام‌های مجازی جای بسیاری از مکالمه‌های شفاهی را گرفته است و هرکس هنگام نگارش پیامک‌ها و فرسته‌های خود در شبکه‌های مجازی باید دائماً به این فکر کند که شکسته بنویسد یا غیرشکسته، یا فلان صورت شکسته را با چه املایی بنگارد که مقصود را برساند. https://nf.apll.ir/article_108404_ed8a02d2e14f57269cb37fe56b367b42.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 17 1 2018 03 21 ویرایش و دستور زبان 151 160 108405 FA حسین سامعی Journal Article 2020 06 16 <strong>اشاره</strong><br />همة کسانی که به نحوی با نگارش به زبان فارسی، خواه در قالب ترجمه و خواه تألیف، سروکار دارند، از این نکته آگاه‌اند که نثر بسیاری از کسانی که دست به قلم می‌برند کاستی‌های فراوان دارد. چنین نقایص و کمبودهایی از عوامل پُرشماری نشئت می‌گیرد که بی‌تردید نبودِ آموزش درست و کافی، در دوره‌های پیش از دانشگاه، از مهم‌ترین آنهاست. شماری از مؤسّسات فرهنگی برای رفع این مشکل به تربیت ویراستار روی آورده‌اند و به برگزاری دوره‌های آموزشِ ویرایش اقدام کرده‌اند. در غالب این دوره‌ها، دستور زبان از مواد مهم آموزشی است. امّا این نکته که آموزش دستور چه اثری در نگارش دارد محل کشمکش و اختلاف نظر است. در نوشتة زیر، دکتر حسین سامعی نکته‌های جالبِ‌توجّهی دراین‌باره طرح و شرح کرده است. <em>نامة فرهنگستان</em> از مقاله‌هایی که با رویکردی عالمانه به امر نگارش به زبان معیارِ فارسی می‌پردازند، استقبال می‌کند. https://nf.apll.ir/article_108405_4c1fc9aaa624c235037b9fae1ec34d1f.pdf