فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 Mud or Gazelle? (An Approach to the Emendation of a Word in the 9th Book of Dēnkard) گِل یا آهو؟ (پیشنهادی دربارۀ تصحیح واژه‌ای در کتاب نهم دینکرد) 3 10 146095 10.22034/nf.2022.146095 FA چنگیز مولایی استاد دانشگاه تبریز Journal Article 2022 03 08 According to the evidences of Iranian texts, the Farrah-i Kiani manifests itself in various forms such as eagle or hawk, ram or antelope, argali and zebra and accompanies the legal king of Iran. But it is strange that in the 9th book of Dēnkard, in the mentioning data of the aberration of Kay Kāvus due to the deception of the demon of anger and the gallop of the king to the edge of darkness, on the contrary to the above mentioned points, the Farrah-i Kiani appears as “mud” (with the spelling TYNA). This form is not only inconsistent with other manifestations of Farrah. But also is incompatible with the Iranian mentality on the nature of Farrah. On this occasion and also based on some other evidences, this written form seems to be a mistake in written form of TYBA, which refers to the āhūg “gazelle” as an ideogram in Pahlavi texts. By applying such an emendation, on one hand, Dēnkard’s data on the material incarnation of Farrah-i Kiani will be aligned with the report of other texts and on the other hand, the contexts of this report will not have any contradiction with the Iranian mentality on the Farrah-i Kiani’s nature. چکیده: براساس گواهی‌های متون ایرانی، فرّۀ کیانی به شکل‌‌های مختلف، ازجمله عقاب یا شاهین، قوچ یا رنگ، غُرم و گور تجلّی می‌‌یابد و شاه قانونی ایران را همراهی می‌‌کند؛ امّا در کتاب نهم دینکرد، در ذکر اخبار گمراهی کی‌‌کاوس بر اثر فریبِ دیو خشم و تاختن آن شاه ورجاوند تا لبۀ تاریکی، فرّۀ کیان برخلاف موارد مذکور به صورت «گِل» (با املایِ تک‌غ [TYNA]) ظاهر می‌‌شود؛ لیکن چنین قالبی نه تنها مناسبتی با تجلیّات دیگرِ فرّه ندارد، بلکه با تفکّرات ایرانیان دربارۀ ماهیّت فرّه نیز سازگار نیست. به همین سبب و نیز برمبنای پاره‌‌ای از قراین دیگر، به‌نظر می‌‌رسد املای مذکور در اینجا تصحیفی از ت‌ثب‌غ [TYBA] باشد که در متون پهلوی، هزوارشی برای āhūg «آهو» است. با اعمال چنین تصحیحی، از یک سو گزارش دینکرد دربارۀ تجسّم مادّی فرّۀ کیانی هم‌‌سو و هماهنگ با گزارش متن‌‌های دیگر می‌‌شود و از دیگر سو مفاد این گزارش، تناقضی با تفکرات ایرانیان دربارۀ ماهیّت فرۀ کیانی نخواهد داشت.

https://nf.apll.ir/article_146095_ed9fb8c58145fb9d1e25006abcd6d693.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 The Modal Function of Past Tense in Middle Persian کارکرد وجهی فعل ماضی در فارسی میانه 11 30 146096 10.22034/nf.2022.146096 FA احسان چنگیزی استادیار گروه زبان‌شناسی و زبان‌های باستانی و عضو مرکز تحقیقات میان‌رشته‌ای زبان و ادبیات، دانشگاه علامه طباطبایی Journal Article 2022 03 08 In Middle Persian, various tools have been used to represent modal concepts. The past stem, or past participle, which represents the perfect aspect, is used in some sentences to denote something that will happen in the future, but the occurrence of it is complete from the narrator’s point of view. In this function, the past tense implies a modal concept. In this paper, examples of conditional constructs are quoted in which the past tense in the conditional answer sentence is used to indicate the concept of certainty and certitude. In some other conditional constructions, the past tense, along with the auxiliary verb bawēd, represents this modal concept. In comparative sentences, the past optative is used in the subordinate clause and indicates less doubt and more certainty. چکیده: در زبان فارسی میانۀ کتابی، ابزارهای مختلفی برای بازنمایی مفاهیم وجهی به‌کار رفته‌است. فعل ماضی یا همان صفت فعلی گذشته که نمود تام را نشان می‌‌داده، در برخی جملات برای دلالت بر امری به‌کار رفته‌است که در آینده اتفاق می‌‌افتد، اما وقوع آن از نظر گوینده کامل است. در چنین بافت‌هایی، فعل ماضی بر مفهوم وجهی قطعیت دلالت کرده‌است. در این مقاله، نمونه‌‌هایی از ساخت‌‌های شرطی نقل شده که در آنها فعل ماضی در بند جواب شرط، برای دلالت بر مفهوم قطعیت به‌کار رفته‌است. در برخی دیگر از ساخت‌‌های شرطی نیز، فعل ماضی همراه با فعل کمکی bawēd، این مفهوم وجهی را بازنمایی کرده‌است. در جملات مقایسه‌‌ای، فعل ماضی تمنایی در بند پیرو به‌کار رفته و بر تردید و گمان کمتر و قطعیت بیشتر دلالت داشته‌است.

https://nf.apll.ir/article_146096_9c994a975e58f2aafefd8c5ca181170b.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 Takuk (Rhyton) in Shahnameh? تَکوک (ریتون) در شاهنامه؟ 31 40 146097 10.22034/nf.2022.146097 FA ابوالفضل خطیبی استادیار بازنشسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی کاوس ندایی پژوهشگر شاهنامه Journal Article 2022 03 08 In this mesrā‛ (half line) from the Shahnameh, “yeki bur-e torki cho guri be tan” (tr. [a large cup like] a Turkish red horse like an onager) in the end of the reign of Bahrām, son of Ūrmazd the Sassanid king, there is a mention of a large cup of wine whose name has been corrupted as “bur-e torki”, “pur-e torki” “tur-e torki”. In this article, it is shown that behind these corrupted forms, the difficult word takuk (Pah. takōk; Av. gaō-dana), meaning rhyton, is used to describe the cups in the form of animals such as horses and lions, etc. Presumably, the scribes had not known this word and simplified it in the above ways. In this paper, instead of the three corrupted forms, three suggestions have been proposed of which the third is more probable to be correct: “bur (bōr?) takuki” (rhyton in the form of a red horse), “zar takuki” (a golden rhyton) and “por takuki” (a rhyton full of wine). چکیده: در این مصرع از شاهنامه، «یکی بورِ ترکی چو گوری به تن» در اواخر پادشاهی بهرام پسرِ اورمَزدِ (Urmazd) ساسانی از جامِ مَیِ بزرگی سخن رفته‌است که نام آن به صورت‌های «بورِ ترکی» bur-e torki، «پور ترکی» pur-e torki و «تورِ ترکی» tur-e torki تصحیف شده‌اند. در این جستار نشان داده شده‌است که در پشتِ این صورت‌های تصحیف‌شده، واژۀ دشوارِ تَکوک takuk (Pah. takōk; Av. gaō-dana)، به معنی «ریتون» (rhyton)، جامِ باده به اشکالِ حیواناتی چون اسب و شیر و جز آنها، به‌کار رفته‌است که کاتبان آن را نشناخته و به صورت‌های بالا ساده کرده‌اند. در این جستار به‌جای این صورت‌های تصحیف‌شده، سه فرض پیشنهاد شده‌است: «بُورْ تکوکی» bur (bōr?)-takuki (تکوکی به شکل اسبِ بور)، «زَرْ تکوکی» zar-takuki (تکوکی زرّین) و «پُرْ تکوکی» por-takuki (تکوکی پر از مَی) که فرض سوم محتمل‌تر است.

https://nf.apll.ir/article_146097_018e1ebaa7eb17c2034333a79c75a687.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 Misleading Suffixes in Persian Language (The Unsaid Points about Morphology) پسوندهای فریب‌کار زبان فارسی (ناگفته‌هایی دربارۀ ساخت‌واژه) 41 52 146099 10.22034/nf.2022.146099 FA یدالله منصوری دانشیار گروه زبان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2022 03 08 This article deals with morphology in Persian language. Here, our data or words don’t have regular word-formation. On the other hand, we cannot easily analyze these words by studying the general linguistics; since, they are historical forms in Persian language. Therefore, we could analyze them only by a historical linguistics method. For example, the derivative forms of these words are followed by suffixes such as: -ār, -mān, -sār, -yār. Due to the irregular analysis, we call these words ‘misleading suffixes’. چکیده: موضوع این گفتار ساخت‌واژه در زبان فارسی است. در این گفتار به واژه‌های مشتق پسوندداری پرداخته‌ می‌شود که مطابق قاعدۀ معمولی ساخت‌واژۀ زبان فارسی، قابل تحلیل نیستند، بلکه شیوه و روش خاصی را دنبال می‌کنند، درواقع جزئی از واژه‌های تاریخی زبان فارسی هستند و روش تاریخی ساخت‌واژی بر آنها حاکم است. این پسوندها عبارت‌اند از: -ار، -سار، -یار و -مان. ازآنجایی‌که تشخیص کارکرد این پسوندها در واژه‌های مشتق در تجزیه و تحلیل کار چندان آسان نمی‌نماید، در اینجا با عنوانِ «پسوندهای فریب‌کار» نام‌گذاری شده‌اند. طرح کردن این نمونه‌ها به پژوهشگران زبان فارسی کمک می‌کند تا از مسائل جزئی و سادۀ زبان، چشم‌پوشی نکنند و آنها را در کار بررسی زبان و به‌ویژه ساخت‌واژه و واژه‌سازی زبان فارسی هوشیار کند. اساساً بررسی‌های زبانی نیازمند این‌چنین ریزبینی‌های دقیق است.

https://nf.apll.ir/article_146099_7e399d888b3714182a62f4f8f7d13acb.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 Some Notices about the Persian Translation of the Quran of Quds ملاحظاتی پیرامون قرآن قدس بررسی تطبیقی ویژگی‌های زبانی ترجمۀ قرآن قدس با فارسی ‌میانه 53 72 146100 10.22034/nf.2022.146100 FA نیما آصفی دانشجوی دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2022 03 08 The linguistic features of Persian translation of the so-called Quran Quds show that it has been probably written in the region of Sistan. Its linguistic style strongly differs those found in early Judeo Persian texts. In fact this linguistic style resembles Middle Persian in many ways except in phonological transformations which are specific to the region in which it has been written. In the present article this old Persian translation of Quran is compared to Middle Persian language in functions and written form of propositions “بی‌ـ ب”, adverb “بی”. Indefinite pronouns, relative pronouns, and conjunctions. Also attention has been paid to some features of this text that show the influence of Farsi-Dari on the local Persian of the translator. These include the use of “مگر” instead of “بی”. چکیده: ویژگی‌های زبانی ترجمۀ قرآن قدس نشان می‌دهد که این متن احتمالاً در محدودۀ سیستان نوشته شده‌است. گونۀ زبانی این متن اختلاف‌های بسیاری با فارسی ‌دری دارد. در حقیقت این گونۀ زبانی جز در مواردی همچون تحولات آوایی که خاص منطقه‌ای است که در آنجا به کتابت درآمده‌است، در باقی موارد شباهت بسیار با فارسی ‌میانه دارد. در این پژوهش به بررسی تطبیقی این ترجمۀ کهن با زبان فارسی ‌میانه پرداخته شده‌است. همچنین، کارکرد و شکل نوشتاری حروف اضافۀ «بـ ، بی» و نیز قید «بی» با برابرهای فارسی میانۀ آنها سنجیده شده‌است. مطلب دیگری که مورد بررسی قرار گرفته‌است ضمایر مبهم و موصول و نیز حرف ربط است. همچنین، به ویژگی‌هایی از این متن توجه شده‌است که نشان از تأثیر فارسی ‌دری بر فارسی محلی مترجم دارد.

https://nf.apll.ir/article_146100_a63a9584b07af5cabe33c902d30744ea.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 20 4 2022 02 20 The Evolution of Fāʔ-i Aʔǰamī or Voiced Bilabial Fricative Consonant Allomorph /β/ from the Old Tabari to the Mazandarani تحول فاءِ اعجمی یا صامت دولبی سایشی واک‌دار β از زبان طبری کهن تا زبان مازندرانی 73 100 146102 10.22034/nf.2022.146102 FA محمدعلی میرزایی کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی، دانشگاه تهران ـ بولونیا حمیده ابراهیمی کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی، دانشگاه تهران Journal Article 2022 03 08 Sogdian, Parthian, Pahlavi, Manichaean Middle Persian and Bactrian can be mentioned among the Middle Iranian languages that have the voiced bilabial fricative allomorph /β/. The mentioned phoneme, which is also known as “Fāʔ-i aʔǰamī”‎ by the old time grammarians, is recorded in the early Islamic texts as "ف"ﭪ", " and its corrupted form "ق". But the noteworthy point is that the Sassanid Middle Persian language has no sign for this consonant in the Pahlavi script. For this reason, we can claim that what exists in the various forms of the Persian language, and especially in the subject under discussion in Tabari language , is the result of the evolution of the Tabari language itself in the new period and with a little tolerance, the ancestor of this language in the Middle Period. Despite what has been obtained from the early Islamic Persian texts and many articles that have been written about that , there is no mention of such consonant in the Tabari language. Words such as “safze” and “afrouj”, which are recorded in the old Tabari texts, clearly show this consonant in this language. We also know that the phoneme /β/ has not remained in new Iranian languages for a long time and has become evolved to the phonemes /p, b, v/ and /f/ in different types of Persian language. But in the old Tabari language and in some words in the dialects of Mazandaran, another phonetic evolution has occurred which has resulted in the production of vowels /§ō/ or /§ū/, such as “o/urūj”, “šō”, “ou/o”, “o/ukatan”, “farsiyo” and “lu”. Of course, this is not the only change for this group of words in the Mazandarani language, and in some later words, this rule is not applicable. In this article, we intend to prove the existence of Fāʔ-i aʔǰamī in Tabari language and its remnants in Mazandarani language with the historical linguistics approach and to clarify the rules that justify this phonetic evolution in Tabari language. We will also review the exceptions of the Tabari language, and refer to the rule that has replaced these evolutions. Finally, we will identify the evolution periods of the Tabari language by these findings. چکیده: از میان زبان‌های ایرانی دورۀ میانه که دارای واج‌‌گونۀ سایشی دولبی واک‌دار β هستند، می‌توان به سغدی، پهلوی اشکانی، فارسی میانۀ ترفانی و بلخی اشاره کرد. واج مذکور که نزد قدما به فاءِ اعجمی نیز معروف است، در متون اولیۀ اسلامی به‌صورت «ڤ»، «ف» و صورت تصحیف‌شدۀ آن، «ق» مضبوط است. اما نکتۀ قابلِ‌توجه این است که زبان فارسی میانه نشانه‌ای برای این صامت در خط پهلوی ندارد. به همین دلیل، می‌توانیم ادعا کنیم که این واج حاصل تحول خودِ زبان‌ طبری در دورۀ نو و با کمی تسامح، نیای همین زبان‌ در دورۀ میانه بوده‌است. علی‌‌رغم آنچه از متون فارسی قرون اولیۀ اسلامی درمورد این صامت به‌دست آمده و دربارۀ آن مطالب متعددی نگاشته شده، از وجود چنین صامتی در زبان طبری، هیچ صحبتی به میان نیامده‌است. کلماتی مانند «*سَفزه» و «اَفروج» که در متون کهن طبری ثبت شده‌اند، به‌روشنی نشان‌دهندۀ این صامت در این زبان هستند. همچنین می‌دانیم که واج‌‌گونۀ β، زمان زیادی در زبان‌های ایرانی نو باقی نمانده و در گونه‌های مختلف زبان فارسی، به واج‌های p، b، v و f بدل شده‌است. اما در زبان طبری کهن و برخی واژه‌ها در گویش‌های مازندران، تحول آوایی دیگری رخ داده که حاصل آن به تولید مصوت ō̆ یا ū̆ انجامیده‌است، مانند «اوروج o/urūj»، «شو šō»، «اوou/o »، «اوکَتَن o/ukatan»، «فَرسیو farsiyo» و «لو lu». در این مقاله، قصد داریم با رویکرد زبان‌شناسی تاریخی، وجود فاءِ اعجمی در زبان طبری و بقایای آن در زبان مازندرانی را اثبات کنیم و به تبیین قواعدی بپردازیم که توجیه‌کنندۀ این تحول آوایی رخ‌‌داده در زبان طبری باشد. همچنین موارد استثنا زبان طبری را مرور می‌کنیم و درنهایت، به قاعده‌ای که جایگزین تحول یادشده گشته‌است، اشاره خواهیم کرد. سرانجام از میان همین یافته‌‌ها، به شناسایی دوره‌‌های تحول زبان طبری دست خواهیم یافت.

https://nf.apll.ir/article_146102_e966beee39e02774555d4fb9abf78137.pdf