فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 Pure Language Approach; An Enthusiastic Attempt or A Social Response? سره‌گرایی: کوششی ذوقی یا واکنشی اجتماعی؟ 22 36 184328 10.22034/nf.2023.293782.1057 FA یداللّه جلالی پندری دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران Journal Article 2021 06 23 Human beings live in a community and interact with one another by means of a common language. To consider any language to be pure is a futile exercise. Undoubtedly, very few, if any, languages exist in the most authentic form free from lexical borrowings or loan words. Languages evolve in time, and a number of language advocates have attempted to erase any foreign lexicon from the source language. In the context of authentic Farsi, these attempts can be traced in two separate lines of evolution. Firstly, enthusiastic attempts of literary figures such as poets and authors; and, secondly, social responses of language advocates, through their familiarity with poetry, writings of poets and authors and also the nomenclature of other language enthusiasts. The enthusiastic attempts of poets and authors towards the use of authentic Farsi can be attributed to two significant factors: 1. attempts that are potentially essential and mandatory; 2. attempts that have resulted from the mastery of language. In the former, the requirement of Quranic translators in discovering an exact equivalent for the Quranic text is noted. In the latter, the application of authentic Farsi in texts, such as the Shāhnāmeh, in a way to maintain appropriateness of language with content is observed. While relating to enthusiastic attempts, the use of literary language can also be considered. In other words, poets and authors have attempted at depersonalization in their literary productions. However, social responses during the periods of Persian Constitutional Revolution and Pahlavi I were colored with extreme nationalistic spirit. In this article, both the enthusiastic attempts and social responses have been traced and studied. همان‌گونه که جوامع انسانی در تعامل با هم قرار می‌گیرند، زبان انسان‌ها نیز در چنین تعاملاتی وارد می‌شود؛ به‌گونه‌ای که کمتر زبانی را می‌توان زبان خالص (سَره) و بدون واژه‌های وام‌گرفته از دیگر زبان‌ها دانست. امّا در گذر ایّام گاهی برخی از اهل زبان، با اندیشهٔ بیرون راندن واژه‌های بیگانه، دست به کوشش‌هایی می‌زنند. با نگاهی به سیر تحوّل سَره‌گرایی در ایران، معلوم می‌شود این کوشش‌ها در میان فارسی‌زبانان از دو جریان سرچشمه گرفته است: یکی کوشش‌های ذوقی شاعران و نویسندگان و دیگری واکنش‌های اجتماعی اهل زبان که خود را از طریق اشعار و نوشته‌های شاعران و نویسندگان یا نام‌گذاری‌ها نشان داده است. کوشش‌های ذوقی شاعران و نویسندگان را در گرایش به فارسی خالص با دو انگیزه می‌توان در نظر گرفت: نخست، کوشش‌هایی که در آن‌ها نوعی اجبار و الزام هست و دیگر کوشش‌هایی که از سر اختیار صورت گرفته است. در نوع اوّل، التزام مترجمان قرآن برای یافتن معادل دقیق واژه‌های قرآنی دیده می‌شود و در نوع دوم، کوشش برای به کار گرفتن زبان فارسی خالص (سره) در متنی همچون شاهنامه برای رعایت تناسب زبان با محتوای کتاب به چشم می‌خورَد. در حوزهٔ کوشش‌های ذوقی می‌توان تفنّن‌های ادبی شاعران و نویسندگان را نیز منظور داشت، یعنی کوشش‌هایی که برای ایجاد آشنایی‌زدایی در متون ادبی به کار می‌رفته است. امّا واکنش‌های اجتماعی در دورهٔ مشروطه و در دورهٔ پهلویِ اوّل با اندیشه‌های ملّی‌گرایانهٔ افراطی آمیخته است که در این نوشته به این جریان‌ها، چه در قالب کوشش چه در قالب واکنش، پرداخته می‌شود.

https://nf.apll.ir/article_184328_355afca4691524ed8101924efbc1559e.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 From the Confusion of the Text to the Transformation of “-iz”: Investigation and Analysis of Two Examples of Meybodi’s Changes and the Copyists of Kašf al-Asrār in the Commentary of Khājeh Abdullāh Ansāri از اضطراب متن تا تحوّل «ـیذ»: بررسی و تحلیل دو نمونه از تصرّفات میبدی و کاتبان کشف الأسرار در تفسیر خواجه‌عبداللّه انصاری 37 54 184332 10.22034/nf.2023.304181.1094 FA سیّدمحمّد عمادی حائری استادیار پژوهشکدۀ علوم انسانی، بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی (دانشنامهٔ جهان اسلام)، تهران، ایران Journal Article 2021 06 09 Rašid al-Din Abolfazl MeybodiKašf al-Asrār wa Oddat al-Abrār Khāje Abdollāh Ansāri. is icKhāje AbdollāhAnsari ic saiisaii-iz-i verb identifier in the old Heratic ابوالفضل میبدی در مقدّمه‌اش بر کشف‌الأسرار و عُدّة‌الأبرار نوشته است که تفسیر وی بسط‌یافتهٔ تفسیر خواجه ‌عبداللّه انصاری است. مقالهٔ حاضر نخست دو فرضیهٔ اصلی را دربارهٔ هویّت مؤلّف تفسیری که منبع اصلی میبدی در تألیف کشف‌الأسرار بوده است شرح می‌دهد و شواهدی به نفع فرضیهٔ دوم عرضه می‌کند. در ادامه، ضمن توصیف فرضیهٔ تأثیرپذیری ترجمه‌های قرآنی نوبت اوّلِ کشف‌الأسرار از کهن‌ترین ترجمهٔ قرآن به فارسی (ضمن تفسیر فارسی موسوم به ترجمهٔ تفسیر طبری)، یادآور می‌شود که شاعرانگی‌های متن میبدی در ترجمه‌های نوبت اوّل و تصرّف در تحریرهای نخستین ترجمهٔ قرآن به فارسی غالباً از خواجه عبداللّه انصاری است و، به‌‌این‌‌ترتیب، میبدی را بیشتر باید ناقل دانست نه مبتکر. در دو بخش پایانیِ مقاله، نویسنده با بررسی و تحلیل ترجمهٔ آیهٔ 85 سورهٔ یوسف و آیهٔ 118 سورهٔ أعراف در بخشی از تفسیری کهن به پارسی و کشف‌الأسرار از یک سو و مقایسه و تطبیق آن‌ها با متن قرآنی از سوی دیگر، از نحوهٔ تصرّف میبدی و کاتبان کشف‌الأسرار در عبارات تفسیر انصاری سخن می‌گوید و می‌کوشد بر اساس نمونهٔ نخست، علّت اضطراب متن میبدی را در ترجمهٔ آیهٔ 85 سورهٔ یوسف نشان دهد و بر اساس نمونهٔ دوم، یکی از کارکردهای شناسهٔ «ـیذ» (ـید) را در گویش قدیم هروی توضیح دهد.

https://nf.apll.ir/article_184332_136eea0a8dfbf70e53f3165dbfc96984.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 The Classification of the Persian Alphabet Based on Writing Structure طبقه‌بندی الفبای فارسی براساس ساختار نوشتاری 55 75 184334 10.22034/nf.2023.294924.1060 FA فرزین غفوری استادیار و عضو کارگروه بازنگری دستور خط در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران Journal Article 2021 07 13 Heretofore studies on the features of the Persian alphabet have only been in the realm of linguistics, especially its branches, phonetics and phonology, therefore we are facing with lack of a classification of the alphabet based on script studies and writing structure. Around one thousand years ago, Ikhvān al-Safā in their Treatise on Music shortly put forward some points about the structure of the Arabic alphabet, but their classification is very simple and general, so it has not provided details and accuracy. Character(s), in Persian language: neviseh(-hā), including letters, numbers, and other writing signs, themselves, are formed by component(s) that we can call them nevisak(-hā). Major components (nevisak-hā-ye asli) are common in the structure of several characters, and therefore provide an exact base for the classification of the alphabet. The major components are: vertical component, horizontal component, circular component (dāyereh), jagged component (dandāneh), counter component (cheshmeh), leg component (pāyeh), dot component (noqteh). Also, the classification is possible in terms of linkability; in some letters, due to the existence of pāyeh, the left side connection is impossible. This phenomenon divides the alphabet into two categories: one side connection or taksūpeyvand (minority) and two side connection or dosūpeyvand (majority). On the other hand, in the form of lower case, many letters in the Persian alphabet depend on “korsi-ye dandāneh” completely or partly that in turn divides the forms of lower case into two categories: taksūpeyvand (in the beginning of a multi-letter connection) and dosūpeyvand (in the middle of a multi-letter connection). تاکنون بحث دربارهٔ ویژگی‌های الفبای فارسی بیشتر در چارچوب آواشناسی و واج‌شناسی مطرح بوده و ازلحاظ خط‌شناسی و ساختار نوشتاری طبقه‌بندی دقیقی از حروف الفبا ارائه نشده است. نویسه‌ها (اعمّ از حروف، اعداد و علائم نوشتاری) خود از اجزای کوچک‌تری تشکیل شده‌اند که می‌توانیم آن‌ها را «نویسک» بنامیم. نویسک‌های اصلی در الفبای فارسی، که در ساختار شماری از حروف تکرار می‌شوند، مبنای دقیقی برای طبقه‌بندی الفبا به دست می‌دهند. این نویسک‌ها عبارتند از نویسک افقی، عمودی، دایره، دندانه، چشمه، پایه و نقطه. همچنین، طبقه‌بندی الفبا ازلحاظ پیوندپذیری، که با ساختار حروف ارتباط دارد، امکان‌پذیر است و از این لحاظ حروف الفبای فارسی به دو دستهٔ «تکسوپیوند» (اقلیّت) و «دوسوپیوند» (اکثریّت) تقسیم می‌شوند. از طرف دیگر، شکل کوچک اکثریّت حروف وابسته یا نیمه‌وابسته به کرسی دندانه است که باعث می‌شود شکل کوچک نیز در این حروف به دو صورت تکسوپیوند و دوسوپیوند نوشته ‌شود.

https://nf.apll.ir/article_184334_0696cbc420d6533564a89cd12001cb9c.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 A Frequency Dictionary of Persian; A Work that Needs to Be Edited or Rewritten? فرهنگ بسامدی فارسی؛ اثری نیازمند ویرایش یا تألیف دوباره؟ 76 100 184337 10.22034/nf.2023.361515.1212 FA غلامرضا مستعلی پارسا دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علاّمه طباطبائی، تهران، ایران سیّدحمید حسنی دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران Journal Article 2022 09 10 From the series of “Routledge Frequency Dictionaries”, up to the present time, 15 titles have been published in a total number of 14 languages. The series, published by Routledge Publications (Taylor & Francis Group, London & New York), has gained worldwide fame, especially among those who do research in the certain field(s) of ‘word frequencies’ and/or ‘corpus linguistics’. Each of the monographs in the series has been compiled in the form of a frequency dictionary and commonly based on independent linguistic corpus/ corpora. Most dictionaries have 5,000 main entries/ lemmata each, and the bulk of the text of each book is the list of these words – in order of frequency, from the most frequent to the least frequent words. The basis of word arrangement is not basically the raw or absolute frequency, but the index of dispersion of each word was also considered. Immediately after the frequency list, there is an alphabetical list of words – in alphabetical order of the main language of each dictionary. Thematic vocabulary lists (in independent boxes and amongst the pages of the main part of the book, i.e. the Frequency index), and then “Alphabetical index” and “Part of speech index” come respectively at the end of the book. Here is a review of A Frequency Dictionary of Persian (2017, 2nd impression: 2018), one of the monographs of the series. In this article we have shown that this dictionary, despite its relatively positive points, has many serious methodological problems and, in this respect, it does not meet the expectations of researchers and experts of the field. مجموعۀ «فرهنگ‌های بسامدیِ راتلج»، تا به امروز، دست‌کم در پانزده عنوان منتشر شده و جمعاً مشتمل بر چهارده زبان است. این مجموعه، که از سوی انتشارات راتلج (گروه تِیلور و فرانسیس) منتشر شده، به‌ویژه در میان کسانی که در زمینۀ تدوین «فرهنگ‌های بسامدی» و/ یا «زبان‌شناسی پیکره‌ای» پژوهش می‌کنند، معروفیّت جهانی یافته ‌است. هریک از کتاب‌های این مجموعه در قالب فرهنگی بسامدی و برپایۀ پیکره‌های زبانیِ غالباً مستقل تدوین شده ‌است. بیشترِ فرهنگ‌ها هرکدام 5000 مدخلِ اصلی/ سرمدخل/ بن‌واژه دارند و بخش اعظمِ متنِ هر کتاب را فهرستِ این واژه‌ها ــ به‌ترتیبِ بسامد و از پربسامدترین به کم‌بسامدترین واژه ــ تشکیل می‌دهد. مبنای چینشِ واژه‌ها اساساً بسامدِ خام یا بسامدِ مطلق نیست، بلکه شاخص پراکنشِ هریک از واژه‌ها نیز مدّ نظر بوده‌ است. بلافاصله پس از فهرست بسامدی، فهرست الفباییِ واژه‌ها ــ به‌ترتیبِ الفبای زبانِ هر فرهنگ ــ آمده است. فهرست‌های واژگانیِ موضوعی (در جعبه‌های مستقل و در لابه‌لای صفحاتِ بخش اصلیِ اثر، یعنی فهرست بسامدی) و نمایۀ هویّت‌های دستوری/ اجزای سخن/ پاره‌های گفتار نیز بعد از آن قرار گرفته‌اند. پیش از بخش اصلی، یعنی فهرست بسامدیِ مدخل‌ها، عموماً پیش‌گفتاری به‌قلم مارک دِیویس (دبیرِ مجموعه)، سپس مقدّمه‌ای به‌قلم مؤلّفان فرهنگ (به‌علاوۀ منابعِ مقدّمه)، و چند فقرۀ دیگر آمده است. فرهنگ بسامدی فارسی در سال 2017 م منتشر شد و چاپ دوم آن در 2018 م انتشار یافت. نگارندگان، در مقالۀ حاضر، پس از معرّفی اجمالیِ مجموعه، به معرّفی و نقد این اثر پرداخته‌اند و نشان داده‌اند که اشکالات و معایب آن، هم از نگاه روش‌شناختی و هم ازنظر موردی، چندین‌برابرِ محاسن آن است.

https://nf.apll.ir/article_184337_b85db3a44a26fd02c08d87f252cc52ba.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 Rāvandi’s Rāhat al-Sudūr from the Viewpoint of Its Literary Benefits راحةالصّدور راوندی از نگرگاهِ فواید ادبی آن 101 117 184339 10.22034/nf.2023.291998.1047 FA مجاهد غلامی استادیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدهٔ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران Journal Article 2021 06 24 The works remained of Najm al-Din Rāvandi in the history of Seljuk Dynasty, apart from the different and sometimes contradictory views expressed about them, which would be discussed in the present essay, are worth paying attention beside other resources such as biographies and rhetorical works as a long-standing text in history. Also, the points that are occasionally presented in these works, like those expressed in Rāhat al-Sudūr wa Āyat al-Surūr, highlight some parts of Iran’s literary past, that, especially, it would really help in better seeing and studying the less studied and reviewed parts. Besides, expressing these points in Rāhat al-Sudūr is considered as a respectable favor. Due to the above points expressed in Rāhat al-Sudūr, we can achieve valuable knowledge in the following fields: literary criticism, history of literature, the quality of literary taste in Rāvandi’s era and to gain the capability of correcting poems belonging to other poets that were quoted in Rāhat al-Sudūr. The analysis of Seyyed Ashraf Qaznavi’s opinion on the necessity of avoiding novice poets from studying the poems of Rūdaki, Onsori, Mo’ezzi, and Sanā’i, how Rāvandi face with the mutual relation between the kings and poets, misreadings about poets like Shams al-Din Shastkaleh and the importance of the mentioned points expressed in Rāhat al-Sudūr about little-known poets, rereading Rāvandi's viewpoints in literary criticism – especially siding Mojir al-Din Bilaqāni against Athir al-Din Akhsikati etc., are the subjects considered in relation with mentioned parts. آنچه از قلم نجم‌الدّین راوندی در تاریخ آل سلجوق بر جای مانده است، فارغ از نظرهای متفاوت و گاه متناقضی که درباره‌اش داده‌اند، به‌عنوان متنی دیرساله در تاریخ، که چونان دیگر رسائل تاریخی، در جنب منابع دیگری چون تذکره‌ها و کتاب‌های بلاغی، متضمّن فواید ادبی است، شایای توجّه است. چه نکاتی که گه‌گاه در این آثار، ازجمله در راحةالصّدور و آیةالسّرور (599 تا 603 ق) بیان شده است، بر ساحت‌هایی از گذشتهٔ ادبی ایران روشنایی‌هایی می‌افکنَد و این، به‌ویژه برای دیدن و مطالعۀ بهتر و بیشتر ساحت‌های کمتر دیده و بررسیدهٔ این گذشتهٔ ادبی، دست‌مایه‌ای ارجمند است. بنا بر نکات پیش‌گفته، می‌توان در راحةالصّدور، در ساحت‌های نقد ادبی، تاریخ ادبیّات، کیفیّت ذوق ادبی عصر راوندی و قابلیّت اشعار بازآورده‌شده در راحةالصّدور در تصحیح دواوین شاعران، به آگاهی‌های مغتنمی دست یافت که در تحلیل مسائل بازبسته به ساحت‌های نام‌برده بی‌ارج و ارز نیست. تحلیل نظر سیّداشرف غزنوی در ضرورت پرهیز شاعران تازه‌کار از مطالعهٔ اشعار رودکی، عنصری، مُعِزّی و سنایی، جنس مواجههٔ راوندی با ارتباط دوسویهٔ شاهان و شاعران، بدخوانی‌ها دربارهٔ شاعرانی چون شمس‌الدّین احمد بن منوچهر شصت‌کله و اهمّیّت اطّلاعات قابل‌استخراج از راحةالصّدور دربارهٔ برخی دیگر از شاعران کمتر شناخته‌شده، بازخوانی آرای راوندی در نقد ادبی، خاصه دفاعش از مُجیر بیلقانی در برابر اثیر اخسیکتی و... از موضوعاتی است که در پیوند با ساحت‌های مذکور پیش چشم قرار گرفته است.

https://nf.apll.ir/article_184339_72c00536031b3b10765e22f97e6497e9.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 Rumi and Ibn al-Jawzi مولانا و ابن‌جوزی 118 138 184346 10.22034/nf.2023.291874.1044 FA حسن حیدرزادۀ سردرود استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه پیام نور ، تهران، ایران Journal Article 2021 06 23 Ibn al-Jawzi, a Hanbali historian and orator who died about ten years before Rumi's birth, is one of the most prolific writers of Arabic literature. His most famous mystical work, Sifat ol-Safwa, which is a biography of mystics, is considered to be a selection of Helyat al-Awliyā’ by Abu Na’im Isfahani. In this book, Ibn al-Jawzi has collected the biographies of Sufis whose deeds and words had been found in accordance with the Prophet and Companions tradition, and has narrated anecdotes that express this character and method. Although Rumi and Ibn al-Jawzi are different and sometimes contradictory in religion, thought and way of life, there are several anecdotes in Rumi's Masnawi that are quite similar to Ibn al-Jawzi's narration in Sifat ol-Safwa. This resemblance is sometimes so great that even the words of Rumi are the same as those of Ibn al-Jawzi and sometimes a word-for-word translation of Arabic words and phrases of Sifat ol-Safwa narration. In present article, the author intends to present and analyze some very similar anecdotes of Masnawi and Sifat ol-Safwa in the hope that a further step would be taken towards a comprehensive bibliography of Masnawi’s anecdotes and another aspect of Rumi's life would be clarified. Also, the findings of this article can be the subject of research by other professors and researchers of literature and literary criticism in such fields as comparative literature, intertextuality, narrative science, etc. ابن‌جوزی، مورّخ و خطیب حنبلی‌مذهب، که حدود ده سال قبل از تولّد مولانا وفات کرد، یکی از نویسندگان کثیرالتألیف ادبیّات عرب است. صفةالصّفوه، مشهورترین اثر او که تذکرهٔ عارفان است، منتخبی از حلیة‌الأولیاء قلمداد می‌شود. در این کتاب، ابن‌جوزی قصد داشته زندگینامهٔ صوفیانی را که کردارشان را موافق سنّت نبوی و سیرهٔ صحابه یافته جمع کند و حکایاتی از آنان را که بیانگر این منش باشد بیاورد. هرچند مولانا و ابن‌جوزی در اندیشه و روش زندگی متفاوت و گاه متضادند، در مثنوی چندین حکایت آمده که کاملاً شبیه روایت صفةالصّفوه است. این شباهت گاه به‌حدّی زیاد می‌شود که حتّی واژگان مولانا عین واژگان روایت ابن‌جوزی و گاه ترجمهٔ لفظ‌به‌لفظ روایت صفةالصّفوه می‌نماید. در این مقاله چند حکایت بسیار شبیه مثنوی و صفةالصّفوه را بررسی کرده‌ایم، تا گامی دیگر در راه مأخذشناسی جامع حکایات مثنوی برداشته شود و جنبه‌ای دیگر از آثار مولانا روشن گردد؛ یافته‌های این تحقیق می‌تواند دست‌مایۀ تحقیقات دیگر در حوزه‌های ادبیّات تطبیقی، بینامتنیّت، روایت‌شناسی و... شود.

https://nf.apll.ir/article_184346_6db36d6d5448d021d951d67485fad0c6.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 22 2 2023 06 22 "Velāyat-nāmeh"; A Prominent Genre in the Ninth Century Shiite Literature ولایت‌نامه؛ گونه‌ای برجسته در ادبّیات شیعیِ قرن نهم 139 159 184355 10.22034/nf.2023.296937.1071 FA حمزه کفّاش دکتری گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران Journal Article 2021 07 26 The ninth century is the culmination of Shiite poetry in the form of religious composition, ode, and epic. In between, there is a form of ode which the poets of that time call "Velāyat-nāmeh." More than 60 cases of this form of ode have been seen so far in the divans of poets such as Salimi Tuni, Ibn Hosam Khusfi, Azari Esfarayeni, etc. This form has been unprecedented in the history of Persian ode for two reasons: the first is that it belongs to a specific religious and ideological group; and the second is that it has a specific name and a specific content. This article seeks to introduce “Velāyat-nāmeh” as a special Shiite literary genre in the ninth century and to discuss the role of this literary genre in shaping the Shiite discourse of poets in that century. In this study, the linguistic tools used by poets such as titling, exaggeration, imagining ideas as well as quoting verses and hadiths, Imamate, infallibility, knowledge and the key concept of “velāyat” in Shiism, the oratorical nature of “Velāyat-nāmeh”s, etc., with a historical and analytical discourse. It is intended to examine the efforts of poets to spread the Shiite discourse and promote the Shiite belief system in the ninth century. Also, in this article, a structure of this literary genre is mentioned. قرن نهم دورۀ اوج‌گیری شعر شیعی در قالب ترکیب‌بند و قصیده و حماسۀ مذهبی است. در آن میان، شکلی از قصیده دیده می‌شود که شاعران آن عصر به آن «ولایت‌نامه» می‌گویند. تا کنون افزون بر شصت مورد از این شکل قصیده در دیوان شاعرانی چون سلیمی تونی، ابن‌حُسام خوسفی، آذری اِسفَراینی و... دیده شده است. این قالب به دو دلیل در تاریخ قصیدۀ فارسی بی‌سابقه بوده است؛ نخست اینکه تعلّق به گروه مذهبی و فکری خاصّی دارد و دیگر آنکه دارای نام خاص و محتوای مشخّص واحدی است. این مقاله در پی آن است تا ولایت‌نامه را به‌مثابۀ گونۀ ادبی خاصّ شیعی در قرن نهم معرّفی کند و به نقش این گونۀ ادبی در شکل‌گیری گفتمان شیعی شاعران در قرن نهم بپردازد. در این پژوهش، ابزارهای زبانیِ مورداستفادۀ شاعران، از قبیل لقب‌دهی، اغراق و مبالغه، خیالی شدن عقاید و همچنین استناد به آیات و احادیث، امامت، عصمت، علم و مفهوم کلیدی ولایت در نزد تشیّع، خطابی بودن ولایت‌نامه‌ها و غیره، با نگرشی تاریخی و تحلیل گفتمانی، مورد مُداقّه قرار گرفته است تا تلاش شاعران برای رواج گفتمان شیعی و ترویج نظام اعتقادی تشیّع در قرن نهم بررسی شود. همچنین، در این مقاله به ساختار این گونۀ ادبی اشاره شده است.

https://nf.apll.ir/article_184355_c1ceef41aa074ef851ecc9ffda4d1ac2.pdf