فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 Translation of Persian Works into Turkish during the Ottoman Empire ترجمه آثار فارسی به ترکی در دورۀ امپراتوری عثمانی 5 24 239942 10.22034/nf.2026.538871.1434 FA نصرالله صالحی دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0008-7604-1462 Journal Article 2025 08 11 The victory of the Seljuks in the Battle of Malazgerd (463 AH) shattered Byzantine resistance and began a period of migration and settlement of Turkmens in Asia Minor (Roman lands). The gradual settlement of armies and various groups of people paved the way for the penetration of the Iranian language and culture into Asia Minor, and the expansion of migration from Transoxiana, Khorasan, and other places to Asia Minor contributed to the cultural and linguistic diversity in this land. During the rule of the Seljuks of Rome and the principalities, numerous works were written in Persian, and with the formation of the Ottoman state, the Persian language continued to maintain its importance, as numerous works were written in this language. With the strengthening of the Turkish language, the writing of works in this language and the translation of Persian works into Turkish gradually became popular and widespread. Of course, the strengthening and consolidation of the Turkish language during the Ottoman period did not diminish the importance of the Persian language, but rather the attention paid to the translation of Persian works into Turkish increased to the point that various translators translated some of the enduring Persian works of different periods into Turkish several times. In this article, while referring to the position of the Persian language in the Ottoman period, the course of the translation of works in three different periods is examined and the reasons for the prevalence of translating Persian works into Turkish are explained. The findings of this study show the importance of the position of the Persian language in the Ottoman period. The abundance and diversity of works translated into Turkish are indicative of the interest of the Ottoman elite in translating Persian works into Turkish. پیروزی سلجوقیان در نبرد ملازگرد (463ق)، مقاومت بیزانس را درهم‌ شکست و دوره‌ای از مهاجرت و اسکان ترکمنان در آسیای صغیر (دیار روم) آغاز شد. استقرار تدریجی سپاهیان و گروه‌های مختلف مردمی، راه نفوذ زبان و فرهنگ ایرانی را به آسیای صغیر هموار کرد. گسترش مهاجرت از ماوراءالنهر، خراسان و نقاط دیگر به آسیای صغیر نیز به تنوع فرهنگی و زبانی در این سرزمین دامن زد. در دوران حکمرانی سلاجقۀ روم و امیرنشین‌ها نیز آثار متعددی به زبان فارسی تألیف شد و با تشکیل دولت عثمانی زبان فارسی همچنان اهمیت خود را حفظ کرد، چنان‌که آثار متعددی به این زبان نوشته شد. تقویت زبان ترکی به‌تدریج سبب تألیف آثار به زبان ترکی شد و ترجمۀ آثار فارسی به ترکی رواج و گسترش یافت. البته تقویت و تثبیت زبان ترکی در دورۀ عثمانی از اهمیت زبان فارسی نکاست، بلکه به ترجمۀ آثار فارسی به ترکی توجه بیشتری شد تا‌آنجا‌که مترجمان مختلف برخی از آثار ماندگار فارسی در ادوار گوناگون را چندین بار به زبان ترکی ترجمه کردند. در جستار حاضر ضمن اشاره به جایگاه زبان فارسی در دورۀ عثمانی، سیر ترجمۀ آثار در سه دورۀ مختلفِ متقدم، دورۀ لاله و دورۀ معاصر بررسی شده همچنین، چرایی رواج ترجمۀ آثار فارسی به زبان ترکی تبیین شده است. یافته‌های این پژوهش افزون‌بر اهمیت جایگاه زبان فارسی در دورۀ عثمانی، کثرت و تنوع آثار ترجمه شده به زبان ترکی را نشان می‌دهد و مبیّن اقبال نخبگان عثمانی به ترجمۀ آثار فارسی به ترکی است.

https://nf.apll.ir/article_239942_907fcaa6fe52093c903099a2d82c3906.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 Reflection and Function of Poetic Themes in the Treatise of Khazāniyeh by Idris Bedlisi بازتاب و کارکرد مضامین شعری در رساله خزانیه ادریس بدلیسی 25 42 239943 10.22034/nf.2026.543599.1453 FA هدی سید حسین زاده عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران 0009-0004-2367-470X Journal Article 2025 08 27 Among the works of Idris Badlisi, there is a short treatise entitled “Khazāniyeh”, which has not been introduced and corrected so far. In this treatise, the author has brought poems in proportion to the subject that are worth considering and examining in terms of function. This research, which was conducted in a library manner and based on the analysis and explanation of the poems in this treatise, seeks to answer the following questions: Given the historical content of this treatise and its small volume (7 pages), what was the author’s motivation and purpose in bringing significant verses from himself or other famous poets? And what function do the poems in this treatise have in the text, and which of the functions do they belong to most frequently? The results of the research show that Badlisi's education and his proficiency in literature and composition, which earned him the position of special secretary to the AqQoyunlu court, as well as his great interest in poetry, played a significant role in producing these poems. He combined his text with poetry and literary techniques in such a way that the result is historical in terms of content and literary in terms of form. Following the style of his predecessors, Badlisi created a magnificent artistic and literary work in addition to recording history, and he also paid attention to the aesthetic aspect in it. He used various poetic functions in this work, but the literary-arrangement and argumentative functions with high frequency have a greater share than other functions. در میان آثار ادریس بدلیسی رسالۀ کوتاهی با عنوان رسالة الخزانیه موجود است که تاکنون معرفی و تصحیح نشده است. مؤلف در این رساله به تناسب موضوع، اشعاری آورده است که به‌لحاظ کارکرد قابل تأمل و بررسی است. این پژوهش که به شیوۀ کتابخانه‌ای و براساس تحلیل و تبیین اشعار این رساله به انجام رسیده، در صدد پاسخ به این پرسش‌هاست که با توجه به مضمون تاریخی این رساله و حجم کم آن (7 برگ)، مؤلف با چه انگیزه و هدفی ابیات قابل توجهی را از خود یا شاعران نامدار دیگر آورده است؟ و دیگر، اشعار مندرج در این رساله چه کارکردی را در متن به خود اختصاص داده‌ است و بیشترین بسامد به کدام‌یک از کارکردها تعلق دارد؟ نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد، آموخته‌های بدلیسی و تبحرش در ادبیات و انشاپردازی که منصب منشی‌گری مخصوص دربار آق‌قویونلوها را برایش به ارمغان آورده بود همچنین علاقۀ بسیارش به شعر نقش به‌سزایی در آوردن این اشعار داشته است. او متن خود را چنان با اشعار و فنون ادبی درهم‌آمیخته که حاصل آن به‌لحاظ محتوایی، تاریخی و ساختاری ادبی شده است. بدلیسی به پیروی از شیوۀ پیشینیان در کنار ثبت تاریخ، اثر فاخری خلق کرده که در آن به جنبۀ زیبا‌شناسی نیز توجه داشته است. او در این اثر از کارکردهای مختلف شعری بهره جسته، اما کارکرد ادبی ـ آرایه‌ای و استدلالی در آن با بسامد بالا سهم بیشتری را نسبت به کارکردهای دیگر به خود اختصاص داده‌ است.

https://nf.apll.ir/article_239943_aac9117d9f98622e6e55d1612e982bda.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 Idris Bedlisi’s Guarantees from the Poems of Persian-Speaking Poets in the Seventh Heaven of the Eight Heavens Based on the Poems of Hakim Nizam تضمین‌های ادریس بدلیسی از اشعار شاعران فارسی‌زبان در ب هشت هفتم از هشت بهشت با تکیه بر اشعار حکیم نظامی 43 67 239945 10.22034/nf.2026.541099.1445 FA فهیمه سیفی نهاوندی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن ، ایران 0009-0004-4856-1592 مریم امیرارجمند استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد رودهن، دانشگاه آزاد اسلامی، رودهن، ایران Journal Article 2025 08 16 Guarantee is one of the literary devices and techniques that is widely used in poetry and prose. In literary texts, this technique is used to decorate the text and express consolidation and confirmation of the content. Among the texts in which this device is widely used is Idris Badlisi’s Hasht Behesht (Eight Heavens). Idris Badlisi has used Persian and Arabic verses, hadiths, and poems in various places in this great work, based on the material he mentioned; Among the Iranian poets whose poems he used in his work are Nizami, Sa’di, Hafez, Maulana, Jami, Kamal al-Din Ismail and others. He especially guaranteed the poems of Khamsa by Hakim Nizami Ganjavi, a great poet of the sixth century AH, in Behesht-e Haftom (The Seventh Heaven) during the reign of Sultan Muhammad Fatih. Nizami is one of the greatest Persian-speaking poets whose most important work, Khamsa, has received much attention in Iran and abroad. Asia Minor is one of the lands that paid special attention to Khamsa, and considering the fame of Khamsa in this region, Idris Badlisi used many of his poems in the text of Hasht Behesht. In the present article, after providing a definition of the arrangement of guarantee and a brief comment on some Persian poems of Behesht-e Haftom (The Seventh Heaven), a number of poems guaranteed by Nizami in this inscription will be discussed. تضمین از جمله آرایه‌ها و صناعات ادبی است که در نظم و نثر کاربرد بسیاری دارد. در متون ادبی این صنعت به‌منظور زینت متن و بیان تحکیم و تأیید مطلب به کار می‌رود. از جمله متونی که از این آرایه بسیار در آن استفاده شده هشت بهشت ادریس بدلیسی است. ادریس بدلیسی در جای‌جای این اثر سترگ، بنا بر مطلبی که ذکر کرده، به استفاده از آیات و احادیث و اشعار فارسی و عربی پرداخته است از جملۀ شعرای ایرانی که وی اشعار آنان را در اثرش به کار برده است، می‌توان به نظامی، سعدی،‌ حافظ، ‌مولانا، جامی، کمال‌الدین اسماعیل و دیگران اشاره کرد. وی به‌ویژه در بهشت هفتم ـ دوران سلطنت سلطان محمد فاتح ـ اشعار خمسۀ حکیم نظامی گنجوی، شاعر بزرگ سدۀ ششم هجری، را تضمین کرده است. نظامی یکی از بزرگ‌ترین شاعران فارسی‌زبان است که مهم‌ترین اثرش، خمسه، در ایران و خارج از ایران مورد توجه بسیار قرار گرفته است. آسیای صغیر از جمله سرزمین‌هایی است که توجه ویژه به نظامی و خمسۀ او داشته و با توجه به شهرت خمسه در این خطّه، ادریس بدلیسی اشعار بسیاری را از او در متن هشت بهشت، به کار برده است. در مقالۀ حاضر، پس از ارائۀ تعریفی از آرایۀ تضمین و نظری کوتاه به بعضی اشعار فارسی بهشت هفتم هشت بهشت، به تعدادی از اشعار تضمین شدۀ نظامی در این کتیبه پرداخته خواهد شد.

https://nf.apll.ir/article_239945_4575e888a43f2774cdd16d5d1e38bc38.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 A Study of the Shahnameh of Soleimani and the Use of Myths and Mythological Narratives in It بررسی شاهنامه سلیمانی و کاربرد اسطوره‌ها‌ و روایت‌ها‌ی اساطیری در آن 68 93 239946 10.22034/nf.2026.529760.1418 FA فاطمه توسل پناهی پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران 0009-0003-9239-8967 Journal Article 2025 07 21 The Shahnameh of the Hakim Ferdowsi has had a significant impact on the writing of epic poems after it, both inside and outside the borders of Iran. These poems, some of which are classified as historical epics, sometimes bear the name Shahnameh and sometimes are recorded with the name of the king in question. Although these epic letters were written in the style of the Shahnameh and were apparently an imitation of the great work of the Hakim of Tus, they have never been able to match it in terms of content, imagery, and even language. Instead, they have only been able to narrate history using the rich mythological and cultural motifs contained therein or to take advantage of the positive and negative models of the characters in the Shahnameh in order to praise their own praise or condemn their enemies. In Asia Minor, Shahnamehs have also been composed under the influence of Ferdowsi's Shahnameh. The Shahnameh of Suleimani, composed by Fathullah Aref Chalabi (d. 969 AH/1561 AD), is one of these Shahnamehs. The Shahnameh of Suleimani is the fifth volume of the great five-volume Shahnameh of Humayun or the Shahnameh of the House of Osman. In addition to describing historical events, court ranks, schools, teachers and their ranks, wars and warriors during the reign of Sultan Suleiman the Magnificent (926-974 AH/1520-1566 AD), this work is also an encyclopedia of various sciences that Aref wrote at the request of Sultan Suleiman the Magnificent. The present article examines and analyzes the mythological names taken from the Shahnameh of Hakim of Tus and some mythological beliefs based on the first 100 pages of the Shahnameh of Suleimani, and shows that the Shahnameh of Suleimani (Suleiman Nameh) is more influenced by the Iskander Nameh of Nizami. شاهنامۀ حکیم فردوسی تأثیر بسزایی بر سرودن منظومه‌ها‌ی حماسی پس از خود در داخل و خارج از مرزهای ایران داشته است. این سروده‌ها‌ که برخی در گونۀ حماسه‌ها‌ی تاریخی قرار می‌گیرند، گاه نام شاهنامه را به خود اختصاص داده‌‌ و گاه با نام شاه مورد نظر ثبت شده‌‌اند‌. این نامه‌ها‌ی حماسی اگرچه بر وزن شاهنامه سروده شده‌‌اند‌ و به‌ ظاهر تقلیدی از اثر سترگ حکیم طوس بوده‌‌اند،‌ اما هیچ‌گاه نتوانسته‌‌اند‌ به‌لحاظ درون‌مایه‌ها‌ی محتوایی، تصویرآفرینی و حتی زبانی به پای آن برسند، بلکه تنها توانسته‌‌اند‌ با استفاده از بن‌مایه‌ها‌ی اسطوره‌ای و فرهنگیِ غنی موجود در آن، تاریخی را روایت کنند یا از الگوهای مثبت و منفی شخصیت‌ها‌ی شاهنامه به‌منظور ستایش ممدوح خویش یا مذمت دشمنان بهره گیرند. در آسیای صغیر نیز شاهنامه‌ها‌یی به تأثیر از شاهنامۀ فردوسی سروده شده است. شاهنامۀ سلیمانی، سرودۀ ‌فتح‌الله‌ عارف چلبی (ف: 969ق/ 1561م)، یکی از این شاهنامه‌ها‌ است. شاهنامۀ سلیمانی، جلد پنجم از شاهنامۀ بزرگ پنج جلدی شاهنامۀ همایون یا شاهنامۀ آل‌عثمان است. این اثر افزون‌‌بر اینکه رخدادهای تاریخی، رده‌ها‌ی درباری، مدارس، استادان و مراتب ایشان، جنگ‌ها‌ و جنگجویان دورۀ سلطان سلیمان قانونی (926-974ق/ 1520-1566م) را شرح می‌دهد، دایرةالمعارفی است از علوم گوناگون که عارف آن را به‌‌درخواست سلطان سلیمان قانونی سروده است. مقالۀ حاضر به بررسی و تحلیل نام‌ها‌ی اساطیری برگرفته از شاهنامۀ حکیم طوس و برخی باورهای اساطیری بر اساس صد صفحۀ نخست شاهنامۀ سلیمانی می‌پردازد و نشان می‌دهد که شاهنامۀ سلیمانی (‌‌سلیمان‌نامه‌) بیشتر از اسکندرنامۀ نظامی‌ متأثر است.

https://nf.apll.ir/article_239946_55d0d75b1021096b0756cf342017e883.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 The Expansion of Maritime Trade in Western Anatolia: From the Fourth Crusade to the Battle of Kusa Dagh (600-640 AH/1204-1243 AD) گسترش تجارت دریایی در آناتولی غربی: از جنگ چهارم صلیبی تا نبرد کوسه‌داغ (۶00-۶۴0ق/ 1204-12۴3م) 94 113 239947 10.22034/nf.2026.490806.1373 FA محمد پاک فطرت دانشجوی دکتری تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران 0009-0006-8242-3868 احمد فضلی نژاد دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران 0000-0002-3896-6201 عبدالرسول خیراندیش استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران 0000-0003-1191-5452 Journal Article 2024 11 26 The Seljuk Roman state is one of the most important local states in the history of Iran in the Middle Ages, which has received less attention and discussion in historical research. This state was one of the most powerful and important Iranian states in Asia Minor from the beginning of the seventh century AH/13th century AD to its middle (640 AH/1243 AD). The correct policies of the Seljuk Roman sultans over a forty-year period, from the Fourth Crusade to the Mongol invasion of Anatolia and their conflict with the Seljuks of Rome in the Battle of Kusa Dagh, led to the expansion of trade relations in this region. The most important works of the Seljuk Roman government during this period, which led to economic prosperity, were: expanding its territory from the center of Asia Minor to the shores and ports of the Black Sea and the Mediterranean Sea, creating economic infrastructure such as markets and caravanserais on various routes, developing important cities, and most importantly, ensuring the security of land and sea routes under its rule. In this study, trade relations in Asia Minor from the capture of Constantinople in the Fourth Crusade to the Battle of Kusa Dagh have been examined using a historical method and a descriptive-analytical approach. دولت سلجوقی روم یکی از مهم‌ترین دولت‌های محلی تاریخ ایران در سده‌های میانه به شمار می‌رود که کمتر در پژوهش‌های تاریخی مورد توجه و بحث قرار گرفته است. این دولت از آغاز سدۀ هفتم هجری/ سیزدهم میلادی تا نیمۀ آن (۶۴0ق/ 12۴3م) یکی از قدرتمندترین و مهم‌ترین دولت‌های ایرانی در آسیای صغیر بود. سیاست‌گذاری‏های درست سلاطین سلجوقی روم در دوره‏ای چهل ‌ساله، یعنی از زمان جنگ چهارم صلیبی تا حملۀ مغول به آناتولی و درگیری‌شان با سلجوقیان روم در نبرد کوسه داغ، سبب گسترش مناسبات بازرگانی در این منطقه شد. مهم‏ترین کارهای دولت سلجوقیان روم در این دوره، که شکوفایی اقتصادی را رقم زد، عبارت بودند از: گسترش قلمرو خود از مرکز آسیای صغیر به سمت کرانه‌ها و بنادر دریای سیاه و دریای مدیترانه، ایجاد زیربناهای اقتصادی همچون بازارها و کاروانسراها در مسیرهای گوناگون، آبادانی شهرهای مهم و از همه مهم‌تر تأمین امنیت راه‌های ارتباطی زمینی و دریایی تحت حاکمیت خود. در این پژوهش مناسبات بازرگانی در آسیای صغیر از زمان تصرف قسطنطنیه در جنگ چهارم صلیبی تا زمان نبرد کوسه داغ به روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است.

https://nf.apll.ir/article_239947_9f894e5a05f3cf05789c2c9e0d8c8f58.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 24 5 2025 11 22 An Analysis of the Challenges and Dilemmas of Some Ottoman Citizens in Mashhad from the Constitutional Period to the End of the Qajar Era واکاوی چالش‌ها و معضلات برخی اتباع عثمانی در مشهد از دورۀ مشروطه تا پایان عصر قاجار 114 136 240040 10.22034/nf.2026.500357.1382 FA شهین فارابی استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-6912-6555 Journal Article 2025 01 20 Traveling to the city of Mashhad and residing there for citizens of other countries, including Ottoman citizens, despite the availability of spiritual and tourist attractions, especially from the Constitutional Period to the end of the Qajar Era, was sometimes accompanied by some difficulties. These problems were due to the intensification of the fluctuations in political-religious relations between the two countries and the existence of some factors of cultural, economic and legal divergence. In this article, an attempt has been made, based on historical sources and documents and with a descriptive-analytical method, to identify and examine the types of problems and dilemmas of some Ottoman citizens who immigrated to the city of Mashhad during the Qajar Era and the ways they faced them to overcome these difficulties. Most of the findings of this research show that the tax policy of some local emirs of Khorasan in the Qajar era, the delay and obstacles to issuing ID cards for some Ottoman citizens on the way to Mashhad, legal and property lawsuits, trade obstacles for Ottoman citizens, and the failure to determine the fate of some Ottoman citizens imprisoned in this city were among the challenges and dilemmas that some Ottoman citizens were not immune to. Some of these dilemmas were resolved with the supportive efforts of local trustees with the assistance of relevant departments in the center, while others, due to the inadequate economic infrastructure of the late Qajar era and the lack of rapid and timely cooperation of relevant departments, resulting from the bureaucratic chaos of this period, remained unresolved and were transferred to the next period in other forms. سفر به شهر مشهد و سکونت در آن برای اتباع کشورهای دیگر از جمله اتباع عثمانی به‌رغم مهیا بودن جاذبه‌های معنوی و سیاحتی، به‌ویژه از دورۀ مشروطه تا اواخر عصر قاجار، در مواردی با معضلاتی همراه بود. این مشکلات به‌سبب تشدید نوسان مناسبات سیاسی ـ مذهبی دو کشور، و وجود برخی عوامل واگرایی فرهنگی، اقتصادی و حقوقی بود. در این مقاله تلاش شده است، براساس منابع و اسناد تاریخی و با روش توصیفی ‌ـ ‌‌تحلیلی، نوع مشکلات و معضلات برخی از اتباع عثمانی مهاجر به شهر مشهد در دورۀ قاجار و شیوه‌های رویارویی آن‌ها برای برون‌رفت از این معضلات شناسایی و بررسی شود. بیشترین یافته‌های این پژوهش مبیّن آن است که سیاست مالیاتی برخی امرای محلی خراسان در عصر قاجار، درراه‌ماندگی و موانع صدور تذکرۀ برخی از اتباع عثمانی در مسیر مشهد، دعاوی حقوقی و ملکی، موانع تجاری اتباع عثمانی و عدم تعیین تکلیف برخی از اتباع عثمانی محبوس در این شهر از جمله چالش‌ها و معضلاتی بوده که بخشی از اتباع عثمانی از آن مصون نبوده‌اند. برخی از این معضلات با تلاش‌های حمایتی متولّیان محلی با مساعدت ادارات مربوطه در مرکز مرتفع شده و بخشی دیگر، به‌‌سبب زیرساخت‌های نامناسب اقتصادیِ اواخر عصر قاجار و عدم همکاری سریع و به‌ موقع ادارات مربوطه، ناشی از نابسامانی‌های دیوانی این دوره، لاینحل باقی مانده و به شکل‌های دیگری به دورۀ بعد انتقال یافته است.

https://nf.apll.ir/article_240040_b55353894f869b27590c8b8afef45202.pdf