فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 A Panorama of Dominant and Emergent Currents in Comparative Literature: Six Data-Mined Conceptual Clusters from Recent Academic Courses of the Anglosphere چشم‌اندازی به جریان‌های چیره و نوپدیدِ ادبیات تطبیقی: تحلیل داده‌کاوانه شش خوشه مفهومی در درسنامه‌های کشورهای انگلیسی‌زبان 9 38 244336 10.22034/nf.2026.570021.1504 FA فرزانه دوستی پژوهشگر گروه پژوهش‌های ادبی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران 0000-0003-0687-6428 Journal Article 2026 01 29 Nearly nine decades after the pioneering efforts of Fatemeh Sayyah, disciplinary threads of comparative literature in Iran remain entangled and unsettled. Although in 2016 the Ministry of Science formally approved the Comparative Literature Minor under the broader Major of Persian Literature at the master’s level, the field continues to face numerous obstacles and points of friction. According to some critics, university-based comparative literature in Iran not only still falls short of a status befitting a country with an ancient civilizational legacy and long-standing cultural interactions with the world, past and present, but also confronts persistent challenges and widespread misinterpretations. What is conspicuously absent is a body of well-documented resources to comparative literature curricula in universities worldwide – materials that would enable a clear and reasoned comparison of Iran’s situation with global practices. The present study seeks to offer a preliminary response to this fundamental need, in the hope of paving the way for future researchers and textbook authors. The present paper analyzes the educational and research programs of the past five years at more than forty leading and influential academic institutions in the Western Anglosphere. Following a detailed report and a preliminary evaluation of the data-drawn from course syllabi and official catalogs published on the websites of educational and research institutions – I employ a data-mining approach to identify six conceptual clusters. On this basis, the study presents a documented account of the current state of comparative literature in the first two decades of the twenty-first century within the English-speaking world, as well as the prospective trajectories of the discipline on a global scale. با گذشت قریب به نود سال از نخستین گام‌های فاطمه سیاح، دانش ادبیات تطبیقی در ایران هنوز در اندیشه و عمل با مشکلات و دست‌اندازهای بسیار مواجه است. یکی از حلقه‌های مفقوده منابع مستند دربارۀ درسنامه‌های ادبیات تطبیقی دانشگاهی در جهان است تا با تکیه بر آن بتوانیم به قیاسی روشن‌ و مستدل از وضعیت خود در جهان دست پیدا کنیم. پژوهش پیش‌رو می‌کوشد تا پاسخی مقدماتی به این نیازِ اساسی دهد. در این مقاله به تحلیل برنامه‌های آموزشی و پژوهشی پنج سال اخیرِ بیش از چهل نهاد شاخص و پیشروِ دانشگاهی کشورهای انگلیسی‌زبان در غرب پرداخته شده است و پس از گزارش تفصیلی و ارزیابی مقدماتی داده‌ها، شامل بر سرفصل‌های منتج از درسنامه‌ها و فهرست‌نامه‌های رسمی منتشرشده در تارنمای نهادهای آموزشی و پژوهشی، کوشش شده به شیوۀ «داده‌کاوی» و کشف شش خوشۀ مفهومی (سنّت ادبیات تطبیقی، بازاندیشی پسااستعماری، ادبیات بالینی و انسانیات پزشکی، بازاندیشی اقلیم‌محور، رسانه و هنر و روایت‌های بینارسانه‌ای، علوم انسانی رقومی)، گزارشی مستند از وضعیت کنونی ادبیات تطبیقی در دو دهۀ نخست قرن بیست‌ویکم در حوزۀ کشورهای انگلیسی‌زبان و چشم‌انداز آتیِ این رشته در جهان ارائه شود.

https://nf.apll.ir/article_244336_ccee18072ddb7bffa432e7bf963b9bc3.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 The Persian Takhallus (Pen Name) in Arabic Poetry of the Early Hijri Centuries تخلّصِ پارسی در شعر عربی سده‌های نخست هجری 39 60 244337 10.22034/nf.2026.501446.1385 FA حسین ایمانیان (دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران) 0000-0003-4344-2450 Journal Article 2025 01 22 One of the phenomena that manifests in Persian poetry from the very first Hijri centuries—suggesting it to be a much older tradition in Iranian poetry and art—is the inclusion of the poet’s artistic name (takhallus) in the concluding lines. This feature did not originally exist in Arabic poetry. Due to the extensive intertwining of Persian literature and art with Arabic literature in the post-Islamic centuries, this study aims to identify traces of the “takhallus” in Arabic poetry. Such traces must primarily be sought in the works of Iranian poets composing in Arabic, who were familiar with ancient Persian poetic traditions and occasionally employed them, sometimes unconsciously. Certain poets of Arab descent who, for various reasons, were familiar with Persian songs should also be included within this scope. Although one cannot definitively classify all the Arabic poetic examples recovered in this article as “takhallus”, this study represents an endeavor to examine the “takhallus” in Arabic poetry more rigorously. To identify the earliest instances of the “takhallus” in Arabic poetry, a chronological approach has been adopted, highlighting the oldest examples that date back to the first Hijri century. In Arabic poetry, the “takhallus” is typically derived from the poet’s given name or his “kunya”. In some Arabic poems, particularly those of Sahib ibn 'Abbad, the name of the poet’s melodious reciter (rāwi) is also mentioned alongside the “takhallus”. Naturally, more examples become available from the fourth and fifth centuries AH onward, following the broader expansion of this phenomenon in Persian poetry and its subsequent recognition by literary critics. یکی از پدیده‌هایی که در سروده‌های پارسی از همان سده‌های نخست هجری خودنمایی می‌کند و نشان می‌دهد که پدیده‌ای کهن‌تر در شعر و هنر ایرانی باشد اشاره به نامِ هنریِ شاعر (تخلّص) در بیت‌های پایانی است. این ویژگی در شعر عربی وجود نداشت. به دلیل درهم‌آمیختگی زیادِ ادبیات و هنر پارسی با ادبیات عربی در سده‌های پسااسلامی، بر آن شدیم تا نشانه‌هایی از تخلص را در شعر عربی بیابیم. تخلص را باید در سروده‌های عربی‌سرایان ایرانی جست‌وجو کرد که با سنت‌های کهن شعر پارسی آشنایی داشته و گاه ناخودآگاه آن را به کار برده‌اند. برخی از عرب‌تبارانی را نیز که به‌دلایلی با ترانه‌های پارسی آشنا بوده‌اند باید درون این دایره گنجاند. البته به‌قطعیت نمی‌توان بر همۀ نمونه‌های بازیافته از شعر عربی در این مقاله نام تخلص نهاد، ولی این تلاشی است در بررسی دقیق‌تر تخلّص در شعر عربی. برای یافتن کهن‌ترین نمونه‌های تخلص در شعر عربی، چینش تاریخی را پیش گرفته و به کهن‌ترین نمونه‌ها در سده‌های نخست هجری اشاره کرده‌ایم که به سدۀ نخست هجری برمی‌گردند. تخلص‌ها در شعر تازی معمولاً برگرفته از نام کوچک شاعر یا کنیۀ اوست و در برخی سروده‌های عربی، به‌ویژه نزد صاحب بن عباد، از نام راویِ خوش‌آواز شاعر نیز در کنار تخلّص یاد می‌شود. طبیعی است که از سده‌های چهارم و پنجم هجری و پس از آنکه این پدیده در شعر پارسی گسترش یافت و گاه سخن‌سنجان نیز بدان اشاره کرده‌اند، نمونه‌های بیش‌تری در دست باشد.

https://nf.apll.ir/article_244337_183e15075fb02f01e6c64f5889c8cdb3.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 The Struggle of Hope and Despair in the Novels Savushun and Noghreh, The Girl of the Kabul Sea جدال امید و ناامیدی در دو رمان سووشون و نقره: دختر دریای کابل 61 78 244338 10.22034/nf.2026.532702.1422 FA نجمه نظری دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا همدان، همدان، ایران 0000-0001-8733-0990 پرستو بصیری کارشناس ارشد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا همدان، ایران 0009-0002-8496-0369 Journal Article 2025 07 10 Human existence is characterized by a continuous fluctuation between hope and despair. Hope, as a positive psychological process, plays a crucial role in an individual’s physical and mental well-being; conversely, despair regarding social participation drives society toward stagnation and passivity. The reflection of these phenomena in literary works can be examined through various interdisciplinary lenses, including sociology, philosophy, and psychology. Employing a psychological approach grounded in Snyder’s Hope Theory, the present study provides a comparative analysis of the manifestations and functions of hope and despair in Simin Daneshvar’s Savushun and Homeyra Qaderi’s Noghreh, The Girl of the Kabul Sea. Both female-centric novels depict critical moments in their respective countries’ histories, offering a sharp critique of domestic tyranny and British colonialism. The narratives highlight women who strive to keep hope alive within themselves and their communities despite severe socio-political turmoil and restrictions. In both works, family relationships, cultivated optimism, and empathy play significant roles in fostering hope and sustaining resilience. Ultimately, the study reveals that while foreign colonialism acts as the central catalyst for societal disorder and prevailing oppression in Savushun, domestic tyranny serves as the primary source of corruption, insecurity, and despair in Qaderi’s novel. انسان در زندگی شخصی و اجتماعی خود همواره در نوسان میان امید و ناامیدی ‌است. امید به ‌عنوان فرایندی مثبت نقشی مؤثر در سلامت جسمانی و روانی فرد و، به تبع آن، جامعه دارد.‌ برعکس، ناامیدی از مشارکت مؤثر در مسائل اجتماعی جامعه را به سمت رکود و انفعال می‌برد. بازتاب امید و ناامیدی در آثار ادبی از دیدگاه علوم مختلف از جمله جامعه‌شناسی، فلسفه و روان‌شناسی قابل بررسی است. پژوهش حاضر با رویکردی روان‌شناختی و با تکیه بر نظریات اسنایدر به بررسی تطبیقی نمودها و کارکردهای امید و ناامیدی در رمان‌های سووشون سیمین دانشور و نقره: دختر دریای کابل حمیرا قادری می‌پردازد. هر دو رمان، از نگاه زنان و با محوریت آنان، برهه‌ای حساس از تاریخ کشور خود را با رویکردی انتقادی نسبت به استبداد داخلی و استعمار انگلستان به تصویر کشیده‌اند.قهرمانان زن هر دو رمان با وجود نابسامانی‌ها و محدودیت‌های سیاسی ـ اجتماعی می‌کوشند امید را در خود و دیگران زنده نگه دارند. در هر دو رمان، روابط خانوادگی، همدلی و مهارت خوش‌بینی نقش مؤثری در تقویت امید و تداوم مسیر دارد. در سووشون، استعمار عامل اصلی نابسامانی اوضاع و ستم حاکم است و در رمان قادری، استبداد داخلی منشأ فساد، ناامنی و ناامیدی است.

https://nf.apll.ir/article_244338_d2c61846c258d1ab882cd823f4dc7549.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 An Analysis of the Intellectual and Social Contexts for the Reception of Rumi's Poetry in the United States and England بررسی و تحلیل زمینه‌های فکری – اجتماعی پذیرش شعر مولانا در آمریکا و انگلستان 79 96 244339 10.22034/nf.2026.563516.1491 FA کریم لویمی مطلق دانشیار گروه زبان انگلیسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران 0009-0004-3218-6732 Journal Article 2025 12 05 The twentieth century witnessed a profound spiritual crisis in Western societies, precipitated by the decline of traditional "grand narratives" like Christianity and the rise of a modernist narrative subsequently critiqued by postmodern thought. These critiques, which targeted the autonomous "subject" and instrumental rationality, led to a widespread sense of intellectual helplessness and spiritual emptiness, creating a demand for new sources of meaning. It was within this intellectual climate that the poetry of Rumi, with its emphasis on transreligious love, the annihilation of the ego, and the pursuit of transcendence in daily life, found a receptive audience. The popular reception of Rumi in the West can thus be interpreted as a response to the failure of dominant discourses to provide consoling definitions of individuality or to address contemporary spiritual needs. A fundamental catalyst for this widespread success was the work of translator Coleman Barks. While his versions are often free adaptations of prior scholarly translations, Barks employed a contemporary and poetic language that reconfigured Rumi's mystical concepts for a modern readership. This approach made the poems accessible not only to an academic elite but also to a general public, who found in them both a balm for spiritual wounds and a promise of spirituality in a pluralistic world. This study examines the transformation of the dominant intellectual fields during this period and investigates the specific origins of Rumi’s popular success in the English-speaking world, with a particular focus on the role of Coleman Barks. در سدۀ بیستم میلادی، رنگ باختن «قرائت‌های بزرگ» مسیحیت در مقام تکیه‌گاه سنتی و غلبۀ روایت مدرنیته با نقدهای پسامدرن به مفهوم «سوژه» و عقلانیت ابزاری موجب بحران معنوی عمیقی در جوامع غربی شد. در این فضای فکری، انسان غربی با احساس بی‌پناهیِ فکری و خلاء معنوی روبه‌رو شده و در پی منبع جدیدی برای معنابخشی به زندگی بود. در همین زمان، ترجمۀ شعر مولانا با محوریت عشق فرامذهبی، نفی خودِ محدود (اگو) و جست‌وجوی امر متعالی در زندگی روزمره به این نیازها پاسخ داد. استقبال از سروده‌های مولانا در این دوره را باید واکنشی به ناتوانی گفتمان‌های مسلط در تعریفِ تسلی‌بخش از فردیت و پاسخ‌گویی به نیازهای معنوی انسان معاصر دانست. ترجمۀ‌ کلمن بارکس از سروده‌های مولانا، که در واقع اقتباسی آزاد از ترجمه‌های پیشین بود، در این اقبال گسترده نقش اساسی داشت. بارکس، با زبانی شاعرانه و امروزی، مفاهیم عرفانی مندرج در این سروده‌ها را بازآفرید و آنها را نه‌تنها برای نخبگان که در دسترس عموم مخاطبان قرار داد. این سروده‌ها برای مخاطبان غربی همچون مرهمی بر زخم‌های معنوی و نویدی برای یافتن معنویت در جهانی متکثر بود. پژوهش حاضر به بررسی سیر دگرگونی‌ در زمینه‌های فکریِ مسلط این دوره می‌پردازد و می‌کوشد تا این اقبال را ریشه‌یابی کند.

https://nf.apll.ir/article_244339_94610982a633095e21d5fd174ad0da99.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 The Kinship of Fairy Tales: A Comparative Study of Orange and Bergamot Girl and The Singing Bone خویشاوندی قصه‌های جادویی در خوانش تطبیقی دختر نارنج و ترنج و استخوان آواز‌خوان 97 114 244340 10.22034/nf.2026.489321.1369 FA حافظ حاتمی دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-8613-9702 Journal Article 2024 11 18 Because the origins and content of folk and oral literature manifest the collective unconscious of humanity, possessing a history that far predates written narratives, similar and interconnected motifs can be found in literary works across the globe. However, demonstrating the precise nature and extent of these intertextual dependencies is not always straightforward. This research aims to examine the kinship, influences, and interrelations between The Orange and Bergamot Girl (a renowned Iranian folktale) and The Singing Bone from the Brothers Grimm's collection of German fairy tales. A comparative analysis reveals numerous significant commonalities between the two texts. Ultimately, considering Iran's historical role as both a primary origin of narratives and a crucial conduit for the transmission of stories from the East (such as India, China, and Egypt) to the West, this study posits that the German tale may be an adaptation, recreation, or derivative of the Iranian and broader Eastern traditions within the framework of comparative literature. از آن‌جا که خاستگاه و درون‌مایۀ ادبیات عامه و ادب شفاهی جوشش و تجلی ناخودآگاه جمعی بشر است و پیشینۀ آن نیز بسیار دورتر از نقل و روایت‌های مکتوب است نمونه‌های مشابهی را در آثار ادبی جهان می‌توان یافت که با هم ارتباط و خویشاوندی دارند و البته همیشه به‌سادگی نمی‌توان نوع و کیفیت وابستگی را نشان داد. هدف از این ‌پژوهش نشان‌دادن ‌روابط خویشاوندی قصۀ دختر نارنج و ترنج از قصه‌های معروف ایرانی با افسانۀ استخوان آوازخوان از مجموعۀ گردآوری‌شدۀ برادران گریم در ادبیات عامۀ کشور آلمان است. با مطالعه و بررسی، نتایج گوناگونی حاصل شد که بیانگر اشتراکات زیادی در این ‌دو متن است. با توجه به اینکه ایران مبدأ و منشأ بسیاری از قصه‌ها است و همچنین محل گذر و گذار قصه‌ها از شرق (هندوستان، چین، مصر و...) به غرب بوده است می‌توان گزینه‌های اقتباس، تأثیرپذیری و بازآفرینی افسانۀ آلمانی بر مبنای این قصۀ ایرانی و شرقی را مطرح کرد.

https://nf.apll.ir/article_244340_3818d6d3e924552298366d388bc7e83f.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 2 2026 05 22 Paris at the Crossroads of Travelogues in the Second Half of the 19th Century: From the Geography of the Real to the Geography of the Imaginary پاریس در سفرنامه‌های نیمۀ دوم قرن نوزدهم: از جغرافیای واقعی تا جغرافیای تخیل 115 132 244341 10.22034/nf.2026.548141.1462 FA نرجس عبداللهی نژاد دانشجوی دکتری ادبیات فرانسه، گروه زبان و ادبیات فرانسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0004-4640-2328 Journal Article 2025 09 21 Geocriticism is an approach within comparative literature that examines the interaction between geographical spaces and their representation in literary texts. This geocentric methodology places the location at the center of analysis, exploring diverse perspectives surrounding a place by utilizing the principle of multifocalization. Travelogues serve as some of the richest sources for reflecting referential spaces; in this context, a constant tension exists between actual referential locations and the mental images held by travel writers. Just as the geography of the real and urban maps are instrumental in understanding a location, the geography of the imaginary and mental imagery play a constructive and complementary role. Paris has featured prominently in numerous travelogues, represented by authors through endogenous, exogenous, and allogenous perspectives. Drawing upon Bertrand Westphal's geocritical theories and focusing on the perspectives of both French and non-French travel writers from diverse cultural backgrounds, this article analyzes the depiction of Paris in four travelogues spanning the second half of the 19th century to the early 20th century: A Foreigner’s Impressions of Paris: visiting the universal exhibition in 1855, The Travelogue of Hadj Sayyah to Europe, Paris Travel Diaries and Travelogue of Bukhara’s treasures. This study investigates the textual layers formed around the principal nodes that constitute the city’s image in the narrative world, as well as the dynamics of human spaces within their intertextual relations. Furthermore, it examines how these writers interact with Paris through polysensory experiences and stratigraphic mapping. نقد جغرافیایی رویکردی در حوزۀ ادبیات تطبیقی است که به بررسی تعامل میان فضاهای جغرافیایی و بازتاب آنها در متون ادبی می‌پردازد. این رویکردِ جغرافیا‌محورْ مکان را در مرکز توجه قرار می‌دهد و با تکیه بر اصل چند‌کانونی، دیدگاه‌های متنوع پیرامون یک مکان را واکاوی می‌کند. در این میان، سفرنامه‌ها از غنی‌ترین منابع بازتاب‌دهندۀ فضاهای ارجاعی‌ به‌شمار می‌آیند و در بستر آنها، همواره چالشی میان مکان‌های ارجاعی و تصاویر ‌ذهنی متکثر سفرنامه‌نویسان در جریان است. همان‌گونه که جغرافیای واقعی و نقشه‌های شهری در خوانش یک مکان مؤثر هستند، جغرافیای تخیل و تصاویر ذهنی نیز در درک مکان نقش سازنده و مکمل ایفا می‌کنند. شهر پاریس در بسیاری از سفرنامه‌ها حضور پررنگی یافته است و نویسندگان با زاویه‌دیدهای درونی، بیرونی و مهاجر به بازنمایی آن پرداخته‌اند. مقالۀ حاضر با تکیه بر رویکرد نقد جغرافیاییِ وستفال و تمرکز بر نگاه مسافر‌ـ‌نویسندگان فرانسوی و غیرفرانسوی از فرهنگ‌های گوناگون، به تحلیل شهر پاریس در چهار سفرنامه‌ در بازۀ زمانی نیمۀ دوم قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم می‌پردازد: برداشت‌های سفر یک بیگانه از پاریس (بازدید از نمایشگاه جهانی 1855)، سفرنامۀ حاج سیاح به فرنگ، روزنوشت‌های سفر پاریس و سفرنامۀ تحف بخارا. در این پژوهش، با تکیه بر بخش‌های مربوط به شهر پاریس در این سفرنامه‌ها، لایه‌های متنی شکل‌گرفته حول جزیره‌های اصلی سازندۀ تصویر شهر و پویایی فضاهای انسانی آن بررسی می‌‌شود. مقاله همچنین به بررسی نحوۀ تعامل مسافر‌ـ‌نویسندگان با پاریس از منظر تجربۀ چندحسی و لایه‌نگارانه می‌پردازد.

https://nf.apll.ir/article_244341_9dfd5417b44f17e8b4099a41c415cea3.pdf