فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Remarks on Divān of Khāqāni Sharvāni نکاتی تازه ‌ از دیو ان خاقانی شروانی 3 31 239006 10.22034/nf.2026.570522.1505 FA محمدرضا ترکی دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0007-0094-8132 Journal Article 2026 01 04 This paper deals with some ambiguous and controversial phrases in Divān of Khāqāni. According to the variant readings in early manuscripts of the Divān, it is shown that the under-discussion phrases have been recorded in the modern editions of the Divān with corrupted forms stemming from a few manuscripts, while the earliest manuscripts of the Divān guide us to the correct and original forms composed by Khāqāni. In other words, in this paper, some of the textual-critical advantages of the early manuscripts of Divān of Khāqāni ،which were not consulted in earlier editions, are shown with an emphasis on the very important manuscript no. 439 at Lala Ismail library, and some remarks on Khāqāni’s poetic style are provided as well. The early manuscripts of the Divān may allow us to have the most-authentic form of Khāqāni’s Divān, to understand the precise meaning of many hitherto ambiguous phrases, and to have a clearer picture of Khāqāni's true poetic style. در این مقاله به بحث دربارۀ برخی تعبیرات و ترکیبات مبهم و بحث‌برانگیز در دیوان خاقانی پرداخته، و با بررسی ضبط نسخه‌های کهن دیوان، نشان می‌دهیم که ابهامات و دشواری‌های اغلب موارد بررسی‌شده، نه حاصل تعقید در کلام خاقانی، بلکه ناشی از ضبط‌های نااصیل و تحریف‌شده‌ای است که از طریق برخی نسخه‌ها، به چاپ‌های دیوان راهیافته است. توجه به ضبط‌های اهم و اقدم نسخه‌های دیوان، صورت صحیح و معنای دقیق عبارات را به ما نشان می‌دهد، و تصویر واضح‌تری از طرز خاقانی در شعر آن‌گونه که به‌حقیقت بوده، در اختیار ما قرار می‌دهد. به‌عبارتدیگر، ما در این مقاله برخی مزایای متن‌شناختی نسخه‌هایی کهن از دیوان خاقانی را بازمی‌نماییم که تاکنون در چاپ‌های موجود موردِرجوع مصححان نبوده -خاصه با تأکید بر نسخۀ بسیار مهم کتابخانۀ لالااسماعیل به‌شمارۀ 439- و همچنین، بر ضرورت توجه به ضبط‌های این نسخه‌ها به‌منظور رسیدن به ضبط‌هایی قابل‌اعتماد از متن دیوان تأکید می‌کنیم. افزون‌براین، در اثنای بحث به برخی نکات در سبک شعر خاقانی نیز اشاره می‌کنیم.

https://nf.apll.ir/article_239006_997b70127b462570569578a190cae5fe.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Khāghāni and the Historical Evolution of Cyclic Meter in Persian Poetry خاقانی و تحول تاریخی وزن دوری د ر شعر فارسی 33 80 239009 10.22034/nf.2026.556916.1481 FA امید طبیب‌زاده استاد زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران 0000-0003-2758-1821 Journal Article 2025 11 02 Based on Abol-Hasan Najafi’s theory, this paper deals with the question whether the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” (traditionally scanned as “Maf'ulo Mafā’ilon Maf'ulo mafā’ilon”) and “Mustaf’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” (traditionally scanned as “Maf'ulo Fā’elαton Maf'ulo Fā’elαton”) are cyclic meters or not? According to Abul-Hasan Najafi's structuralist and synchronic approach, these two meters are cyclic, but within the framework of a diachronic or historical approach, answering this question needs some historical information too. These two meters were current in Persian poetry from the second half of the 5th century AH to the end of the 6th century. The poet, using the optional variation of bicep, changes two short quantities at the middle of the two long meters “Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustaf’alon Mafā'elo Mustafa’alon Mafā'el” into long ones and produces the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustafa’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” respectively. These two latter meters are called pseudo-cyclic meters here and they are briefly represented as “Mustaf'alo Mustaf'al/” and “Mustaf’alon Mafā'elo/”. The most important feature of any pseudo-cyclic meter is that the last syllable of the first hemistich of each line can never be a super-heavy syllable unless the first syllable of the following hemistich begins with "alef". From the late sixth century onwards, the two pseudo-cyclic meters gradually transformed into cyclic meters of “Mustaf'alo Mustaf'al//” and “Mustaf’alon Mafā'elo//”, i.e., the last syllable of their first hemistich in each line could be a super-heavy syllable without the next syllable having to begin with “alef”. It has also been shown how Khāqāni made the greatest contribution to the formation of the above procedure. در این مقاله ‌کوشیده‌ایم تا با استفاده از قواعد و شیوۀ تقطیعِ عروضِ ابوالحسن نجفی و براساسِ شواهد انبوهی از اشعار فارسی، به این سؤال پاسخ دهیم که آیا دو وزن «مستفعلُ مستفعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعول مفاعیلن (2بار)) و «مستفعلن مفاعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعولُ فاعلاتن (2بار)) وزن‌هایی دوریاند یا خیر؟ براساسِ رویکرد ساخت‌گرا و همزمانی ابوالحسن نجفی این دو وزن دوریاند، اما درچهارچوب رویکرد درزمانی یا تاریخی، برای پاسخ به این پرسش علاوه‌بر ملاحظات صوری، به برخی اطلاعات تاریخی نیز نیاز داریم. صرف‌نظراز نمونه‌های انگشت‌شمار متعلق به شاعران پیش از نیمۀ دوم قرن پنجم، کاربرد گستردۀ این دو وزن عمدتاً از نیمۀ دوم قرن پنجم رواج یافت و تا پایان قرن ششم ادامه داشت. این دو وزن را که با استفاده از اختیار تسکین از روی دو وزن کم‌کاربرد و اصطلاحاً بلند و نامطبوعِ «مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ مستفعل» و «مستفعلن مفاعلُ مستفعلن مفاعل» ساخته شده‌اند، شبه‌دوری می‌نامیم و آنها را اختصاراً به‌صورت «مستفعلُ مستفعل/» و «مستفعلن مفاعل/» نمایش می‌دهیم. مهم‌ترین ویژگی وزن‌های شبه‌دوری این است که هیچ‌گاه آخرین هجای پارۀ نخست هر مصراع در آنها کشیده نیست مگر این‌که هجای آغازی پارۀ بعدی با «الف» شروع شده باشد. از اواخر قرن ششم به بعد، دو وزن شبه‌دوری به‌تدریج مبدل به وزن‌های دوری «مستفعلُ مستفعل//» و «مستفعلن مفاعل//» شدند و ویژگی خاصی یافتند: هجای کشیدۀ پایانِ پارۀ نخست در آنها، حکم هجای پایان مصراع را یافت و لذا دیگر لازم نبود که هجای پارۀ بعداز آنها با الف آغاز شود. در این مقاله نشان داده‌ایم که چگونه خاقانی بیشترین سهم را در شکل‌گیری روال فوق برعهده داشته است.

https://nf.apll.ir/article_239009_70216de22c40cbf9f002a7ee33d5a46f.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Reconsidering Khaqani’s Ascendant: A Study on Some Astrological Imagery in His Poetry بازنگری طالع خاقانی: پژوهشی دربارۀ برخی تصاویر نجومی در شعر خاقانی 101 118 239005 10.22034/nf.2026.553997.1474 FA لیلی ورهرام استادیار زبان‌های باستانی و ایران‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 10 18 Khāqāni refers to his ascendant sign nine times throughout his poetry, yet he inconsistently identifies it as either Cancer or Leo. Most commentators have regarded Leo as his true ascendant, interpreting his references to Cancer as purely metaphorical: since the crab (Cancer) moves backward and obliquely, they suggest that Khāqāni invoked it symbolically rather than astrologically, without any connection to his actual horoscope. This article challenges that assumption and argues that a poet such as Khāqāni, renowned for his extensive and precise knowledge of astronomy and astrology, could not have erred on a matter as fundamental as the ascendant, which forms the basis of numerous calculations in classical astrology. By dating several of the poems in which he mentions his ascendant, we demonstrate that Khāqāni initially believed his ascendant to be Cancer, but later discovered that it was in fact Leo. In tracing this intellectual and poetic transformation, we further analyze his opposition to the astrological predictions surrounding the great conjunction (qirān) of 582 AH. This analysis reveals the central role of the concept of qirān-i mustarqa (“concealed conjunction”) in shaping Khāqāni’s rejection of those forecasts. Overall, the study highlights the poet’s sophisticated engagement with astrological discourse and his evolving interpretation of celestial signs within the broader context of medieval Persian intellectual culture. خاقانی در اشعارش، مجموعاً، نُه بار به برج طالع خود اشاره کرده است، اما گاهی برج طالعش را سرطان و گاهی اسد گفته است. شارحان خاقانی، برج اسد را طالع اصلی دانسته‌اند و در توضیح این تناقض توضیح داده‌اند که او به دلیل آنکه خرچنگ (سرطان) کج‌رو و واپس‌رو است، طالع خود را برج سرطان ذکر کرده است و این امر صرفاً تمثیلی ادبی است و ارتباطی با برج طالعش در زندگی واقعی‌اش ندارد. در این نوشته کوشیده‌ایم تا نشان دهیم که شاعری چون خاقانی، با دانش نجومی گسترده و دقیق وهمچنین شیوۀ عالمانه‌ای که در استفاده از مفاهیم نجومی دارد، دربارۀ موضوع مهمی چون طالع، که پایۀ بسیاری از محاسبات نجوم قدیم است، مسامحه نمی‌کند، بلکه پس از تعیین تاریخ سرایش برخی از اشعاری که در آن به برج طالع خود اشاره می‌کند، می‌توان دانست که او ابتدا طالع خود را برج سرطان می‌پنداشته است، اما بعداً دریافته که طالعش برج اسد است. ضمن نشان‌دادن سیر این تغییر رویکرد، برای نشان‌دادن شیوه‌ای که خاقانی در به‌کاربردن مفاهیم نجومی در اشعارش درپیش می‌گیرد، به سراغ مخالفت ‌کردن خاقانی با پیشگویی‌های مربوط به قِران 582 ق. رفته‌ و نشان داده‌ایم که مسألۀ «قران مسترقه» دلیل مخالفت خاقانی با این پیشگویی‌هاست.

https://nf.apll.ir/article_239005_1cb0863f239df5d5511cde6b46b995ed.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Zahhāk the Snake/ Wolf in Divān of Khāqāni ضحاک ِ گرگ ‌مار در دیوان خاقانی 119 136 236135 10.22034/nf.2025.365532.1217 FA مجید منصوری دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اراک، اراک، ایران، (نویسندۀ مسئول) 0000-0003-1025-7013 امیرافشین فرهادیان استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article 2022 10 16 "Wolf of Himyar" is a strange combination that is used in a verse of Khāqāni's poems and has caused confusion in understanding its meaning. Most of the commentators have considered it as an allusion to "Zahāk/Azhidhak", and this is despite the fact that the image of this myth is linked to "snake" and apparently has no link to "wolf". In Diwan Khāghāni, in addition to "Wolf of Hemyar", "Himyari Snake" and "Himyari Dragon" are also mentioned. In this way, it is as if Khāqāni considered Zahhāk sometimes as a "wolf" and sometimes as a "snake". On the other hand, the allusion that the verse in question has to the myth of "Dahhāk." It has created another difficulty because in the verse in question, the "brain of infants" is considered the prey of the snake; while none of the written accounts of this myth refers to the brains of infants, but the brains of men and especially young people are considered to be the food of the snakes on the shoulder of Zahhāk. The etymology of the name of this mythical character, which sometimes represents a "snake/dragon" and another time a "wolf", can help unravel the knot of this mystery. In this article, an attempt has been made to clarify the reasons for the association of "wolf" with this character by examining the etymology of the name Zahhāk and examining the historical evolution of this myth. It has also been shown how the lack of attention to the ambiguity of the word shirkhar in Persian (sukling vs eater of the lion) has caused an apparent contradiction between the concept of verse and the famous narration of Dhahāk. «گرگ حمیر» ترکیب غریبی است که در بیتی از سروده‌های خاقانی به کار رفته و تعقیدی در دریافت معنی آن ایجاد کرده است. اغلب شارحان آن را کنایه از «ضحاک/آژی‌دهاک» دانسته‌اند، در حالی که سیمای این اسطوره‌ با «مار» پیوند خورده و ظاهراً پیوندی با «گرگ» ندارد. در دیوان خاقانی افزون بر «گرگ حمیر»، از «مار حمیری» و «اژدهای حمیری» نیز یاد شده است. بدینترتیب گویی خاقانی ضحاک را گاه «گرگ» و گاه «مار» دانسته است. از دیگر سو، تلمیحی که بیت مورد بحث به اسطورۀ «ضحاک» دارد دشواری دیگری پدید آورده است چرا که در بیت موردِبحث «مغز شیرخواران» طعمۀ مار دانسته شده؛ درحالی‌که در هیچ‌یک از روایت‌های مکتوبِ این اسطوره اشاره‌ای به مغز شیرخواران نیست بلکه مغز مردان و به‌ویژه جوانان خوراک مارهای رسته بر دوش ضحاک دانسته شده است. ریشه‌شناسی نام این شخصیت اسطوره‌ای، که زمانی به «مار/اژدها» و زمانی دیگر به «گرگ» پیکرگردانی می‌کند، می‌تواند به گشودن گره این معما یاری رساند. در این نوشتار کوشش شده تا با بررسی واژه‌شناختی نام ضحاک و بررسی سیر تحول تاریخی این اسطوره، دلایل پیوند «گرگ» با این شخصیت روشن شود. همچنین نشان داده شده که چگونه عدمِتوجه به معنای دیگر واژۀ «شیرخوار» سبب پیدایی تناقضی ظاهری بین مفهوم بیت و روایت مشهور ضحاک گردیده است.

https://nf.apll.ir/article_236135_36c69d1283a71ce635b3cdf3a4763853.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 On the Suffix -kadeh’ in Khāqāni’s Poetry در با رۀ پسوند -کده در شعر خاقانی 137 156 239672 10.22034/nf.2026.572622.1508 FA الوند بهاری پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، تهران، ایران 0009-0007-9787-4079 Journal Article 2025 12 29 This paper deals with the attestations of the suffix–kadeh in Khāqāni’s works (including poetry and prose). Firstly, it briefly discusses the attestations of the suffix -kadeh in the 10th and 11th CE Persian texts, and then, provides a list of the words containing -kadeh in Khāqāni’s works. It is shown that 18 words with this suffix have occurred in Khāqāni’s works, two of which have a considerable occurrence in the earlier texts from 10th and 11th CE. 8 out of the remaining 16 words have also attestations in earlier or contemporary works to Khāqāni, but the remaining 8 words may have been coined by himself, namely: the words: daru-kadeh, esmat-kadeh, isā-kadeh, khom-kadeh, mehnat-kadeh, ne’mat-kadeh, rezvan-kadeh, salāmat-kadeh. It is notable that 6 out of the 10 words common among Khāqāni and others have occurred in Sanā’i’s poetry, 3 of which are unique to Sanā’i and Khāqāni. This may be considered as another evidence of the stylistic influence of Sanā’i on Khāqāni. در این نوشته، پس از مروری مختصر بر شواهد کاربرد پسوند «-کده» در متون فارسی برجای‌مانده از سده‌های چهارم و پنجم هجری، با به دست دادن فهرستی از واژه‌های دارای این پسوند در سروده‌های خاقانی، پیشینۀ کاربرد هریک از آن واژه‌ها در سروده‌های شاعران متقدم بر خاقانی، و نیز در شعر برخی از شاعران هم‌روزگار او بررسی شده است. در سروده‌ها و نوشته‌های خاقانی، مجموعاً 18 واژۀ مختلف با پسوند «-‌کده» به کار رفته است. از آن میان، 2 واژه (از قرن چهارم و پنجم) بسیار پرکاربرد بوده است. برای کاربرد 8 واژۀ دیگر نیز شاهدهایی در شعر پیشینیان و معاصران او دیده می‌شود، اما 8 واژۀ «خمکده»، «داروکده»، «رضوان‌کده»، «سلامت‌کده»، «عصمت‌کده»، «عیسی‌کده»، «محنت‌کده»، «نعمت‌کده» ممکن است برساختۀ خاقانی باشد. از میان 10 واژۀ مشترک در سروده‌های خاقانی و پیشینیان و هم‌روزگارانش، 6 واژه در سروده‌های سنایی به کار رفته و برای نیمی از آن واژه‌ها، پیش از سنایی، شاهدی به دست نیامده است. با توجه به این آمار، و نیز برخی مشابهت‌ها در کاربرد این پسوند در شعر خاقانی و سنایی، حق است این خصیصه را، اگر بخواهیم به شاعری از میان گذشتگان نسبت دهیم، از آنِ سنایی بدانیم. به این ترتیب، این مقوله را هم می‌توان در شمار تأثیرات سنایی بر شعر خاقانی یاد کرد.

https://nf.apll.ir/article_239672_71812d3c01b2a2d558b43e3e2754af8d.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Is it the Flame Seen by Moses or the Sight of Isfahan? (On Two "Sister Odes" in the Divān of Khāqāni) آتش موسی‌ست یا لقای صفا ها ن ؟ (دربارۀ دو قصیدۀ خواهر به عربی و فارسی در دیوان خاقانی) 157 188 239008 10.22034/nf.2026.571298.1507 FA آریا طبیب‌زاده دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0002-3837-6348 Journal Article 2026 01 07 This paper compares two odes by Khāqāni Sharvani (12th CE) in praise of two cities, namely one ode in Persian, in praise of Safāhān (an alternative form of the city name Isfahan) which begins as follows: Nakhat- i hawrā-st yā havā-yi Safāhān ‘is it the scent of the houri or the air of Isfahan?’, and the other in Arabic, in praise of Baghdad, which begins as follows: a-mašrab-u-l-Xiḍr-i māʾ-u Baġdāḏā ‘is Baghdad’s water the same Fountain of Youth achieved by al-Khadir?’ (the two odes are henceforth called Safāhāniyyah and Baġdādiyyah respectively). Due to the considerable resemblance between Safāhāniyyah and Baġdādiyyah in aspects such as the prosodic features, the content, the sequence of the themes, and even the puns and other literary techniques, both odes seem to be elaborately composed based on the same sketch, and therefore, I call Safāhāniyyah and Baġdādiyyah "two sister odes". Based on evidence from the odes, it is argued that Khāqāni composed Safāhāniyyah in 556 AH (i.e. almost one year after his two Hajj pilgrimages to Mecca, when he was younger than 35). 10-15 years later, he composed Baġdādiyyah based on the sketch of Safāhāniyyah, during the reign of the Abbasid caliph, al-Mustaḍīʾ bi-Amr Allāh (566-575 AH), before his third Hajj pilgrimage (571 AH) and likely, shortly before that pilgrimage journey. During the discussion, I emendate some of the couplets of Baġdādiyyah cited in the paper based on the early manuscripts of the Dīwān, since Khāqāni's Arabic verses have been recorded with numerous errors and corrupt readings in the modern editions. Furthermore, I introduce a manuscript of the Dīwān of Khāqāni, which, though relatively late, is a copy containing highly authentic and non-corrupt readings of the Arabic verses, and should be taken into consideration in a critical edition of the Diwān. در این مقاله به بررسی شباهت‌های دو قصیده در دیوان خاقانی با یکدیگر می‌پردازیم، یک قصیده به فارسی، در مدح اصفهان، به‌مطلعِ «نکهت حوراست یا هوای صفاهان...» (زین‌پس: صفاهانیه)، و قصیدۀ دیگر به عربی، در مدح بغداد و خطاب به المستضیء بامر الله، خلیفۀ عباسی، به‌مطلع «اَمَشْرَبُ الْخِضْرِ ماءُ بَغْداذا...» (زین پس: بغدادیه). چنانکه بیان خواهیم کرد، هر دو قصیده بر پایۀ یک طرحِ واحدِ ازپیش‌ساخته سروده شده است، به‌نحوی که در یک بحر عروضی سروده شده، الگوی قافیه و ردیف همسانی دارد، و سیاق سخن، تعابیر و حتی برخی بازی‌های لفظی در هر دو قصیده همانندی‌های بسیاری دارد، تاحدی‌که آن را نمی‌توان تصادفی انگاشت. ازاین‌رو ما بغدادیه و صفاهانیه را دو «قصیدۀ خواهر» می‌نامیم. مقایسۀ مضامین و تعابیر این دو قصیده اطلاعات جالبی دربارۀ سبک شعر خاقانی، هم در اشعار فارسی و هم در عربیاتش، و همچنین تحول سبک او به ما می‌دهد، و حتی می‌تواند در حل مشکلات برخی ابیات فارسی و عربی دیگر مفید باشد. ما با استفاده از قراینی در ابیات صفاهانیه و بغدادیه، و نیز مقایسۀ سبک‌شناختی دو قصیده، پیشنهاد می‌کنیم که خاقانی نخست صفاهانیه را اندکی پس از سیسالگی خود و در سال 556 ق.، یعنی حدود یک سال پس از سفر حج دوم خود در 554 ق. سروده است. سپس در دوران کهولت خود، و در فاصلۀ 566-571 ق. و پیش از سفر سوم حج در 571 ق. (یعنی حدوداً بین 10 تا 15 سال پس از سرودن صفاهانیه)، بغدادیه را بر گرتۀ صفاهانیه ساخته و همان الگوی آزموده‌شده در صفاهانیه را به‌صورتی گزیده‌تر، در قصیده‌ای دومطلعی به کار برده است. ما افزون‌بر‌این مباحث در مقالۀ حاضر، ضمن تصحیح برخی اغلاط در ضبط چاپ‌های موجود از ابیات بغدادیه، به معرفی نسخه‌ای از دیوان خاقانی نیز می‌پردازیم که به‌رغم تاریخ استنساخ متأخر آن (1038 ق.)، در قسمت عربیات، ضبط‌های بسیار خوب و قابل‌توجهی دارد (یعنی نسخۀ شمارۀ 978 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی) و برخی حواشی آن هم حاوی توضیحات مهمی در باب ابیات است. به‌نظر می‌رسد که نسخۀ مذکور یا نسخه‌ای هم‌تبار با آن، در چاپ علی عبدالرسولی از دیوان برای تصحیح عربیات موردِرجوع قرار گرفته است، زیرا ضبط عربیات در چاپ عبدالرسولی در مواردی به‌شکلی قابل‌توجه منطبق است بر این نسخه. این نسخه در کنار نسخه‌های کهن (خاصه نسخه‌های هم‌تبارِ شمارۀ 439 لالااسماعیل، نسخۀ پرینستون، و نسخۀ 976 مجلس) می‌تواند در تصحیح مجدد ابیات عربی خاقانی بسیار مفید باشد. نهایتاً مقالۀ حاضر بر ضرورت تصحیح مجدد اشعار عربی خاقانی، و توجه به سروده‌های عربی او در پژوهش‌های خاقانی‌شناسی تأکید می‌کند.

https://nf.apll.ir/article_239008_0a0f7bffeda5618d49376202492ef26c.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 Romūz al-Asrār: A mystical Commentary of a Verse by Khāqāni ‌‌رمو ز الأسر ا ر ، تفسیر عرفانی بیتی از خاقانی 189 216 239007 10.22034/nf.2026.542975.1448 FA فاطمه توسل پناهی پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران 0009-0003-9239-8967 Journal Article 2025 08 23 Khāghāni Shirvāni, a renowned poet of the 6th century AH, has an ode in praise of Fakhr al-Din Abulofath Manouchehr Shirvānshāh, of which, according to a manuscript from the 10th century AH (dated 993 AH), a verse was interpreted by Abdullah ibn Hassan ibn Ali Makki al-Husayni al-Ajlani, based on mystical elements. This commentary, which he called Romūz al Asrār, is written on four leaves and is perhaps the only copy of this commentary. In this work, the text of Romūz al Asrār has been corrected and Ajlani’s view and reading of the verse, recorded in the editions of Divan Khāghāni, have been examined. What is observed from the examination of this verse, in addition to some differences between the parts of the verse and the same verse in some manuscripts and printed copies, is a different interpretation that Ajlāni has given of it. Whether the explanation of this verse is part of a more complete book on the explanations of Khāqani's verses is currently unknown to us. This mystic also has another book called Neshat al-Ishq, which is a commentary on the Ghousiya treatise of Sheikh Abdul Qadir Gilāni. There is no other information about him except his name and the fact that he was a follower of Qāderi. From these two descriptions, it is clear that he was a poet and used the pen name Makki; thus, it is not out of the question that he also had a collection of poems or other works. خاقانی شروانی، شاعر بلندآوازۀ قرن ششم هجری، قصیده‌ای در مدح فخرالدین ابوالفتح منوچهر شروانشاه دارد که مطابق ‌‌دست‌نویسی از قرن دهم هجری (مورخ 993 ق.)، بیتی از آن را عبد‌الله بن حسن بن علی مکی‌ای الحسینی العَجْلانی، برمبنای مؤلفه‌های عرفانی، تفسیر کرده است. این ‌‌تفسیر که وی آن را کتاب رموزالأسرار نامیده، در چهار برگ تحریر شده است که شاید تنها نسخۀ این تفسیر باشد. در این نوشته، متن رموزالأسرار، تصحیح شده و دیدگاه عجلانی و خوانش او از بیت با ضبط آن در چاپ‌های دیوان خاقانی بررسی شده است.

https://nf.apll.ir/article_239007_3911d2de3b7c4f45c96054af8d30820f.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 ملاحظاتی پیرامون داستان زنجیر عدل انوشروان در ادبیات فارسی و ارتباط آن با داستان‌های هندی و چینی 253441 FA محمود امیدسالار استاد دانشگاه کالیفرنیا Journal Article پادشاه ساسانی، خسروانوشیروان (501-579 م.) که 48 سال با کمال اقتدار بر ایران فرمان راند، مانند بهرام پنجم، معروف به بهرام گور (400-438 م.)، و سلطان محمود غزنوی (361-421 ق.) در ادبیات فارسی و عربی به صورت شخصیتی داستانی تجلی یافته و حکایات بسیاری در باب اعمال و رفتار او در این منابع موجود است. صحت برخی ازین روایات که در متون تاریخی نیز وارد شده محل تردید است. مثلاً داستان قتل عام مزدکیان به فرمان انوشیروان ظاهراً اصلی ندارد و احتمال این که از متون چینی وارد روایات تاریخی فارسی و عربی شده باشد بسیار است. نگارنده قبلاً درین باب مطلبی نوشته و آرای محققانی را که این داستان را دخیل میدانند متذکر شده است (امیدسالار، 1400). درین مختصر می‌خواهم به یکی دیگر از داستانهای منسوب به انوشیروان، یعنی داستان زنجیر عدل نوشیروانی، بپردازم و این احتمال را که این داستان که دو نوع کلی دارد، هم به اقرب احتمالات از شرق آسیا و شاید از روایات هندی وارد ادبیات فارسی شده است متذکر شوم. بر اهل فن پوشیده نیست که برخی از زیباترین اشارات به داستان زنجیر عدل نوشروان در اشعار خاقانی آمده که در بحث از نوع دوم این روایت آنها را ذکر خواهیم کرد. داستان زنجیری که انوشیروان برای دادخواهی آویخته بوده به اقرب احتمالات اصلی هندی دارد و از متون شبه‌قاره وارد ادبیات فارسی شده است. روایت معروفی از این داستان که در سیاستنامۀ نظام‌الملک و برخی از متون دیگر فارسی و عربی، به شعر و به نثر آمده است، شامل بن مایۀ 271.3B. «حیوانات زنگ را به صدا در می‌آورند و دادخواهی می‌کنند» و نیز داستان تیپ شمارۀ 275 در طبقه‌بندی داستان‌های عامیانه است. این داستان هنوز در قصص عوام در ایران موجودست و حتی برخی از شعرای نوپرداز معاصر نیز در اشعارشان بدان اشارت کرده‌اند. انواع منظوم و منثور این داستان و قصص مرتبط با آن در ادبیات فارسی و عربی و برخی از متون کلاسیک هندی ذکر شده‌اند. احتمال دارد که یکی از داستان‌های منتسب به شاهان چین باستان که شامل بن مایۀ دادگری و دادخواهی با به صدا درآوردن آلتی در نزدیکی قصر پادشاه هست، با این داستان بی‌ارتباط نباشد. یکی از مطالبی که درین مقاله مطرح شده این است که در ریشه‌یابی داستان‌های موجود در ادبیات فارسی و عربی، نه تنها متون هندی، بلکه متون چینی هم باید موردِتوجه قرار گیرند.

https://nf.apll.ir/article_253441_b87fe9216ebc4c8fa1f800aa60c21e78.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 خاقانی؛ برخی ویژگی‌های شعر و جهان‌‌بینی خاقانی 253448 FA آبتین گلکار دانشیار دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Journal Article https://nf.apll.ir/article_253448_ff03c95f975f87753f1a6ca83e1a195a.pdf

فرهنگستان زبان و ادب فارسی نامه فرهنگستان 1025-0832 25 5 2026 11 22 نقد مقالۀ «خاقانی؛ برخی ویژگی‌های شعر و جهان‌بینی خاقانی» 253570 FA آریا طبیب زاده Journal Article https://nf.apll.ir/article_253570_114e15d961ac6c702239a13842462736.pdf