ضرورت تصحیح مجدد شاه‌اسماعیل‌نامۀ قاسمی گنابادی بر پایۀ نسخه‌ای نویافته

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

چکیده

قاسمی گنابادی از شاعران توانمند و پرکار سدﮤ دهم هجری است. او منظومه‌های حماسی درخوری از خود برجای گذاشته‌است. در این مقاله نسخه‌ای نویافته از شاه‌اسماعیل‌نامه معرفی شده‌است که به شمارﮤ ۷۳۵۰/۱۳۸o- در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود. این نسخه به دلیل قدمت تاریخ کتابت، نداشتن افتادگی در متن، رعایت ترتیب و توالی منطقی بیت‌ها و داشتن ضبط‌های دقیق و درست در صدر نسخه‌های شناسایی‌شدﮤ این منظومه است. مقابلۀ این نسخه با متن چاپی شاه‌اسماعیل‌نامه نشان می‌دهد که علی‌رغم زحمات فراوان مصحح، این منظومه نیازمند تصحیح مجدد است.

کلیدواژه‌ها


ضرورت تصحیح مجدد شاه‌اسماعیل‌نامۀ قاسمی گنابادی بر پایۀ نسخه‌ای نویافته

مرتضی چرمگی عمرانی (دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور)

چکیده: قاسمی گنابادی از شاعران توانمند و پرکار سدﮤ دهم هجری است. او منظومه‌های حماسی درخوری از خود برجای گذاشته‌است. در این مقاله نسخه‌ای نویافته از شاه‌اسماعیل‌نامه معرفی شده‌است که به شمارﮤ ۷۳۵۰/۱۳۸o- در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود. این نسخه به دلیل قدمت تاریخ کتابت، نداشتن افتادگی در متن، رعایت ترتیب و توالی منطقی بیت‌ها و داشتن ضبط‌های دقیق و درست در صدر نسخه‌های شناسایی‌شدﮤ این منظومه است. مقابلۀ این نسخه با متن چاپی شاه‌اسماعیل‌نامه نشان می‌دهد که علی‌رغم زحمات فراوان مصحح، این منظومه نیازمند تصحیح مجدد است.

کلیدواژه‌ها: شاه‌اسماعیل‌نامه، قاسمی گنابادی، شاهنامۀ ماضی، نسخۀ دانشگاه پنجاب لاهور، تصحیح

۱ـ مقدمه

میرزا محمد قاسم قاسمی گنابادی از جمله شاعرانی است که دوره‌های تیموری و صفوی را درک کرده و در سال ۹۸۲ هجری از دنیا رفته‌است. اولین اثر وی شهنامۀ ماضی یا شاهنامۀ قاسمی در وصف جنگ‌های شاه اسماعیل اول و دیگری شاهنامۀ نواب عالی دربارﮤ شاه طهماسب صفوی است. این دو شاهنامه همان است که بعضی از تذکره نویسان مجموع آنها را «شهنشاه‌نامه» نامیده‌اند (صفا ۱۳۷۳، ۲/۵: ۷۲۱).

 

۲ـ پیشینۀ پژوهش

شاه‌اسماعیل‌نامه یا شهنامۀ ماضی اوّل بار در هند به سال ۱۲۸۷ هجری در ۱۰۲ صفحه در قطع رحلی چاپ شده‌است (همان: ۷۲۱؛ نیز، منزوی ۱۳۵۰: ج ۴: ۲۹۵۶). جدیدترین تصحیح از شاه‌اسماعیل‌نامه در ایران به سال ۱۳۸۷ توسط جعفرشجاع کیهانی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر شده‌است. دفتر دوم این منظومه یعنی شاهنامۀ نواب عالی توسط فرهاد درودگریان به سال ۱۳۹۱ در تهران توسط نشر کلک سیمین به چاپ رسیده‌است.

۳ـ نسخه‌های خطی شاه‌اسماعیل‌نامه

براساس فهرست نسخه‌های خطی موجود، از این نسخه حدود ۲۵ نسخه در دنیا شناسایی شده‌است (منزوی ۱۳۵۰: ۲۹۵۷؛ همو ۱۳۷۵: ج ۲/۹۹۷؛ همو ۱۳۶۵: ج ۷/۶۶۸؛ نیز درایتی ۱۳۹۱: ج ۱۸/۷۵۶). برخی نسخه‌ها دربردارندﮤ هر دو دفتر و برخی شامل دفتر اول، یعنی شاه‌اسماعیل‌نامه، است. بنا به گفتۀ قاسمی در شاه‌اسماعیل‌نامه، این منظومه در سال ۹۴۰ هجری سروده شده‌است (شاه‌اسماعیل‌نامه ۱۳۸۷، بیت ۴۳۴۰: ۳۵۷). در بین نسخه‌های شناسایی‌شده، نسخۀ موزﮤ بریتانیا به شمارﮤ ۷۷۸۴ با تاریخ کتابت ۹۴۸ هجری، اقدم نسخ این منظومه است و نسخۀ تبریز به شمارﮤ ۲۷۶۵ با تاریخ کتابت ۹۸۰ هجری و نسخۀ آستان قدس رضوی به شمارﮤ ۸۳۸۳ با تاریخ کتابت ۹۸۲ هجری به ترتیب در مرتبه دوم و سوم قرار دارند.

در دانشگاه پنجاب لاهور دو نسخه از شاه‌اسماعیل‌نامه وجود دارد. نسخۀ اول «به شمارﮤ VI42/ SPI 4711 به خط نستعلیق خوب سدﮤ ۱۱» (منزوی ۱۳۵۰: ج ۴/۲۹۵۷) و نسخۀ دیگر به شمارﮤ ۷۳۵۰/۱۳۸-O در فهرست نسخه‌های خطی گنجینۀ آذر مضبوط است. ما در ادامه به نسخه‌شناسی نسخۀ اخیر در دانشگاه پنجاب می‌پردازیم:

۴ـ نسخۀ دانشگاه پنجاب لاهور

این نسخه به شمارﮤ ۷۳۵۰ /۱۳۸-O در فهرست نسخه‌های خطی (مجموعۀ آذر) کتابخانۀ مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور نگهداری می‌شود. این دست‌نویس به خط نستعلیق خوش در سدﮤ دهم کتابت شده و دارای ۱۷۰ برگِ دوازده‌سطری و ۳۹۳۰ بیت است، کاتب نسخه مشخص نیست و حدود پنج برگ از پایان آن افتادگی دارد. نسخه دارای رکابه است که با توجه به آن افتادگی در متن مشهود نیست و توالی بیت‌ها رعایت شده‌است. با توجه به افتادگی برگ‌های پایانی ترقیمۀ آن مشخص نیست.

آغاز نسخه:

خداوند بیچون خدایی تراست

 

بر اقلیم جان پادشایی تراست

انجام نسخه:

فرورفته در چاه بابل نگون

 

ز خجلت نمی‌آورد سر برون

سایر اطلاعات نسخه‌شناسی به قرار زیر است: «سرلوح زیبا، مجدول، شنگرف و طلایی سیاه، عنوان‌ها طلایی، نسخۀ بسیار زیبا، یک برگ از انجام افتاده ...» (عباسی نوشاهی ۱۳۶۵: ۲۷۰ـ۲۷۱).

عنوان‌های این نسخه با عنوان‌های نسخۀ چاپی و گاه نسخه‌های دیگر از حیث الفاظ و نه محتوا غالباً متفاوت است. این نسخه از نظر ضبط‌های درست، همانندی زیادی با نسخۀ موزﮤ بریتانیا دارد و گاه در مواردی بر آن برتری دارد. صفحات تمام نسخه به‌صورت جدول‌بندی است؛ بدین‌گونه که در هر صفحه شش جدول با رنگ‌های سیاه، لاجوردی و قرمز کنار هم ترسیم شده و به‌طرز ماهرانه‌ای درون این خطوط طلااندازی شده‌است. «این نوع جدول‌بندی جزو رایج‌ترین شیو[ه]های جدول‌بندی در نسخه‌های کهن بوده‌است» (مایل هروی ۱۳۸۰: ۲۸۲). جدول‌های دو صفحه غالباً عمود بر هم، مرتب و زیبا ترسیم شده‌است. درون این جدول‌ها، مصراع‌ها دوبه‌دو روبه‌روی هم کتابت شده که با دو ستون قرمزرنگ از هم جدا شده‌اند.

آغاز این منظومه که از برگ چهارم نسخه شروع می‌شود، بسیار زیبا و دارای سرلوحۀ تاجدار به‌همراه کتیبه‌ای است که درون آن مذهّب و مزین به نقوش گیاهان است. درون کتیبه عنوان منظومه «شهنشاه‌نامۀ میرزا قاسم گونابادی» کتابت شده‌است. از دیگر ویژگی‌های همین برگ، طلااندازی بین سطور است.

همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد، برگ‌های نسخه از اول تا «در خاتمت کتاب» افتادگی ندارد و ترتیب و توالی منطقی و محتوایی بیت‌ها رعایت شده، اما برگ‌های پایانی آن افتاده‌است. آخرین عنوان این نسخه «در خاتمت کتاب» (برگ ۱۷۰) است که با توجه به اینکه تعداد بیت‌های این منظومه را ۴۳۰۰ تا ۴۴۰۰ گفته‌اند، به نظر می‌رسد ۳۷۰ تا ۴۰۰ بیت از پایان نسخه افتاده‌است.

کهنگی کاغذ، خط، نوع جدول‌بندی و تزیین‌های آغازین نسخه دلالت بر این دارد که نسخه در قرن دهم و چه‌بسا در زمان حیات شاعر کتابت شده باشد، فقدان افتادگی در واژه‌ها، حروف و یا مصراع‌ها، توالی منطقی و محتوایی بیت‌ها و ضبط دقیق و درست واژه‌ها این نسخه را در صدر اقدم نسخ این منظومه می‌نشاند و بنا به دلایلی که در ادامه خواهد آمد، نگارنده پیشنهاد می‌کند که در صورت تصحیح مجدد شاه‌اسماعیل‌نامه، نسخۀ دانشگاه پنجاب نسخۀ اساس قرار گیرد.

۵ـ نقد و بررسی نسخۀ چاپی شاه‌اسماعیل‌نامه

شاه‌اسماعیل‌نامۀ قاسمی براساس «چهار نسخۀ خطی و یک نسخه چاپ سنگی و سه نسخۀ کناری» به سال ۱۳۸۷ توسط آقای جعفر شجاع کیهانی رسیده‌است. به گفتۀ مصحح، نسخۀ تبریز با نشانۀ اختصاری ت، که به سال ۹۸۰ کتابت شده، «به‌عنوان نسخۀ اساس در نظر گرفته شده‌است» (کیهانی ۱۳۸۷: ۲۱). نسخۀ دوم این چاپ با نشانۀ اختصاری ب مربوط به موزﮤ بریتانیا، مکتوب به سال ۹۴۸ هجری است که «به دلیل افتادگی‌های بسیار نمی‌توانسته به‌عنوان نسخۀ اساس انتخاب شود» (همان: ۲۴). سایر نسخه‌های مصحح تاریخ کتابت ندارد، جز نسخۀ مجلس به شمارﮤ ۸۰۳ که آن هم به‌اشتباه در کتاب آمده‌است (همان: ۲۴).

اولین ایرادی که به این تصحیح می‌توان گرفت این است که نسخه‌شناسی توصیفی کاملی از نسخه‌های مورد استفاده به‌دست داده نشده‌‌است. برای نمونه، نمی‌دانیم بیت‌ها در نسخه‌های مورد استفادﮤ ایشان چه تعداد بوده‌است.

دومین و مهم‌ترین ایراد این است که کهن‌ترین نسخۀ در اختیار مصحح (مورخ ۹۴۸ هجری) نسخۀ اساس قرار نگرفته و نسخۀ تبریز با تاریخ کتابت ۹۸۰ هجری نسخۀ اساس این تصحیح ‌است.از سوی دیگر، در کتاب ملاک و معیاری برای ترجیح نسخۀ ت بر نسخۀ ب ارائه نشده‌است. درواقع، عدول از نسخۀ اساس موجب پدید آمدن اشتباهاتی شده‌است که در ادامه به برخی از آنها خواهیم پرداخت و شمارﮤ بقیۀ بیت‌ها را در پی‌نوشت خواهیم آورد.

با بررسی متن به این نتیجه می‌رسیم که برخلاف آنچه در مقدمه آمده، نسخۀ بریتانیا از نظر نداشتن افتادگی در حروف و واژه‌ها و نیز داشتن ضبط‌های درست بر نسخۀ تبریز برتری دارد. به‌طور میانگین، در هر صفحۀ متن چاپ‌شده دست‌کم دو بار حرف، واژه و گاه مصراعی درون قلاب [] آورده شده و این بدان معناست که نسخۀ ت، که اساس این تصحیح قرار گرفته، نقص‌هایی دارد و مصحح برای رفع این نقص، غالباً از نسخۀ ب کمک گرفته‌است. حال سؤال اینجاست که چرا نسخۀ ب، که کهن‌ترین نسخۀ مصحح بوده و در عین حال ضبط درست را هم آورده، بی‌هیچ دلیلی به پانوشت برده شده‌است.

به‌طور کلی، به‌جزغلط‌های چاپی متن[1]، ایراداتی که بر چاپ شاه‌اسماعیل‌نامه می‌توان گرفت در موارد زیر خلاصه می‌شود:

۱. افتادگی مصراع یا کلمه (که تعداد آن بسیار اندک است).

۲. ترجیح ضبط نسخه‌بدل‌ها، به‌ویژه ضبط نسخۀ موزﮤ بریتانیا، بر نسخۀ تبریز.

۳. ترجیح ضبط نسخۀ پنجاب بر نسخۀ چاپی.

۴. نداشتنِ بیت‌های موجود در نسخۀ پنجاب که باید در متن وارد شود.

۵ـ۱ـ افتادگی مصراع یا کلمه

نسخۀ چاپی در سه مورد افتادگی دارد و نسخۀ دانشگاه پنجاب آن‌ها را برطرف کرده‌است:

مبرا ز نیک و ز بد آدمی است

 

نه دانش فزونی؟ [...]

(بیت ۲۲: ۱۳۴).

پنجاب: نه زآنش فزونی نه زینش کمی است (برگ ۵).

بود [...] وحدتش روزگار

 

که دارد دو شاهد ز لیل و نهار

(بیت ۲۳: ۱۳۴).

پنجاب: بود مُثبت وحدتش روزگار (برگ ۵).

عزیمت شکار نمودن بهرام زمان در حوالی آذربایجان و خبر یافتن از آمدن نامرادسلطان به حوالی [...] (ص ۲۴۰).

پنجاب: به حوالی همدان (برگ ۸۱).

۵ـ۲ـ ترجیح ضبط نسخ‌بدل‌ها بر ضبط متن

در نسخۀ چاپی بیش از ۱۹۰ مورد ضبط درست نسخۀ موزﮤ بریتانیا در پانوشت آورده شده که می‌بایست در متن آورده می‌شد. زیرا نسخۀ موزﮤ بریتانیا مورَّخ ۹۴۸ هجری کهن‌ترین نسخۀ در دسترس مصحح محترم بوده و هیچ دلیلی برای بردن ضبط‌های این نسخه به پانوشت وجود نداشته‌است. نکتۀ درخور توجه این است که نسخۀ پنجاب نیز در داشتن ضبط‌های درست مانند نسخۀ موزﮤ بریتانیا است. ما در کنار ضبط سایر نسخه‌های مصحح، ضبط نسخۀ دانشگاه پنجاب را هم آورده‌ایم.

نشد آگه از شیوﮤ شاعری

 

که ساحر نزیبد به پیغمبری

(۱۴۱: بیت ۱۶۱).

ب، پنجاب: که شاعر نزیبد. با توجه به فحوای کلام و تناسب معنایی با مصراع اول و نیز آیۀ «و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له» (سورﮤ یاسین، آیۀ ۶۹)، «شاعر» درست‌تر از «ساحر» است.

بیا ساقیا ز آن شراب طهور
به من ده که گردد ز فرخندگی

 

که خجلت برد زو لب لعل حور
فراموش از چشمۀ زندگی

(۱۴۲: بیت ۱۷۴ـ۱۷۳).

ب، م، د، پنجاب: فراموشم از چشمۀ زندگی.

در این بیت‌ها نیز ضبط نسخه‌بدل‌ها و ضبط موزﮤ بریتانیا درست است و بهتر است به جای پانوشت، در متن بیاید. شمارﮤ این بیت‌ها با توجه به متن چاپی به قرار زیر است: ۲۳۹، ۲۶۹، ۱۸۲، ۹۳۶، ۹۳۷، ۹۷۴، ۹۹۲، ۱۰۶۶، ۱۱۸۲، ۱۴۰۱، ۱۸۶۲، ۱۸۶۹، ۱۹۰۱، ۲۰۱۶، ۱۲۰۹، ۱۲۶۸، ۲۲۴۴، ۲۳۳۶، ۲۲۷۷، ۲۵۷۱، ۲۵۹۸، ۲۶۰۲، ۲۶۴۷، ۲۷۶۳، ۲۸۶۱، ۲۹۹۹، ۳۱۳۶، ۳۱۷۲، ۳۱۷۹، ۳۱۹۷، ۳۲۳۹، ۳۳۴۴، ۳۴۱۶، ۳۴۶۲، ۳۷۹۳، ۲۸۱۸، ۳۸۶۶، ۳۹۱۲، ۳۹۹۲، ۱۰۲۴، ۱۱۷۶، ۱۷۳۶، ۱۷۵۷، ۱۹۱۶، ۲۰۵۷، ۱۳۸۷، ۲۵۲۸، ۲۶۳۰، ۲۶۸۱، ۲۸۲۷، ۲۸۲۸، ۲۸۵۳، ۲۸۵۴، ۲۹۹۵، ۳۱۳۸، ۳۱۸۵، ۳۲۰۰، ۳۳۲۹، ۳۴۵۰، ۳۶۸۸، ۳۷۸۵، ۳۹۲۵، ۴۱۶۲، ۳۹۵۰، ۳۹۴۵، ۳۹۱۹، ۳۷۵۹، ۳۷۰۱، ۳۳۱۰، ۳۱۶۷، ۲۸۷۸، ۲۸۸۹، ۲۴۸۵، ۲۳۹۹، ۲۱۳۷، ۲۲۳۱، ۲۲۲۲، ۲۰۷۹، ۱۸۹۰، ۱۸۷۵، ۱۷۹۲، ۱۷۸۹، ۱۵۶۰، ۱۲۲۱، ۱۰۱۹، ۲۸۹، ۲۲۹۲.

۶ـ ترجیح ضبط نسخۀ پنجاب بر نسخۀ چاپی

همان‌گونه که پیش‌تر نیز گفته شد، نسخۀ دانشگاه پنجاب از حیث نداشتن افتادگی بیت‌ها تا پایان منظومه (در خاتمت کتاب) و داشتن ضبط‌های درست و با توجه به اینکه در قرن دهم و احتمالاً در روزگار حیات شاعر کتابت شده، دارای ضبط‌هایی است که برتری ضبط این نسخه را بر ضبطِ سایرِ دست‌نویس‌های در اختیار مصحح نشان می‌دهد. در مقابله‌ای که با متن چاپی انجام شد جدای از اختلافات بسیار با متن چاپی، بیش از ۱۵۰ مورد ضبط نسخۀ دانشگاه پنجاب درخور توجه و نشان‌دهندﮤ آن است که این نسخه از روی نسخه‌ای منقح کتابت شده و مادرنسخۀ آن با نسخۀ موزﮤ بریتانیا مورخ ۹۴۸ هجری یکسان نبوده‌است. دیگر اینکه نسخۀ دانشگاه پنجاب علاوه‌بر اینکه در داشتن ضبط‌های درست مانند نسخۀ موزﮤ بریتانیا است، اختلافات زیادی هم با این نسخه دارد و از قضا در این موارد ضبط نسخۀ دانشگاه پنجاب بر آن برتری دارد. ما در ادامه صرفاً به نمونه‌هایی از این بیت‌ها اشاره کرده‌ایم و شمارﮤ بقیۀ بیت‌ها در متن چاپی به همراه ضبط نسخۀ پنجاب را در در انتهای این بخش آورده‌ایم.

بده آرزوی می ساغرم

 

ببر مستی این و آن از سرم

(۱۳۶: بیت ۷۵)

پنجاب: می و ساغرم (برگ ۷، سطر ۹).

سپهر وفا بحر احسان و علم

 

جهان کرم کوه انصافِ[حلم]

(۱۳۹: بیت ۱۱۵).

ت، م، د، چ: علم، ب: انصاف حلم، پنجاب: کان انصاف و حلم (برگ ۹، سطر ۲).

جهانی کن از گوهر شاهوار

 

به مدح علی دلدل سوار

(۱۴۷: بیت ۲۶۲).

ب، م، د، چ: جهان بر، پنجاب: جهان پُر کن (برگ ۱۵، سطر ۹) و این ضبط مرجّح است.

چو پنجم فلک شد تماشاگهش

 

بلی انجم افکند سر در رهش

(۱۴۵: بیت ۲۲۱).

م: پل، د: پلی، پنجاب: یل انجم (برگ ۱۳، سطر ۳).

به جایی رسانید از قدر پای

 

که از دست قدرت پرستش خدای

 (۱۴۸: بیت ۲۷۶).

ت: ندارد، متن براساس ب، پنجاب: سرشتش خدای (برگ ۱۵، س: ۱۱).

[پذیرفته] خاک درش جبرئیل

 

زده آب از چشمه سلسبیل

(۱۴۹: بیت ۲۹۵).

ت، د، چ: به پر! م: به سر، متن براساس ب، پنجاب: به پَر رُفته خاک درش (برگ ۱۶، سطر ۶) قطعاً ضبط پنجاب درست است.

تزلزل درآرد به کار زمین

 

غبارش رسانه به چرخ برین

(۱۸۷: بیت ۱۰۱۶).

پنجاب: به گاو زمین. این ترکیب در بیت ۱۲۱۲ متن چاپی هم آمده‌است (برگ ۳۷، سطر ۶).

ز گرد یلان سپهر احتشام

 

کنم روز شاهی سیه همچو شام

 (۱۸۸: بیت ۱۰۳۷).

پنجاب: روز شامی. با توجه به بیت قبل، ضبط پنجاب مرجّح است (برگ ۳۸، سطر ۳).

چو بینم درآید به زیر نگین

 

کنم صید مشکین غزالان چین

 (۱۸۸: بیت ۱۰۴۸).

پنجاب: چو چینم، با توجه به دو بیت قبل [۱۰۴۶]، ضبط پنجاب مرجّح است (برگ ۳۹، سطر ۲).

یکی شست رخساره از خون و خاک

 

فشاند آن دگر جامه و کرد چاک

 (۲۱۴: بیت ۱۵۷۵).

پنجاب: دگر جامۀ گردناک (برگ ۶۱، سطر ۳).

چو آسوده کردم شب از ترک ناز
کله‌خود زرین ما زیب سر

 

بود جوشنم بستر عیش و ناز
به بالین عیشم چه حاجت دگر

(۲۱۹: بیت ۱۶۴۱ـ۱۶۴۰).

پنجاب: گردم /کله‌خود زر بس مرا زیب سر (برگ ۶۴، سطر ۸).

ز لعل لبت رفته کارم ز دست

 

من از باده مستم تو از یار مست

 (۲۳۱: بیت ۱۶۹۵ـ۱۶۹۴).

پنجاب: ناز (برگ ۶۶، سطر ۲). ضبط پنجاب با توجه به مضمون بیت قبل مرجّح است.

علم پرده شد چنگ ناهید را

 

سنان شد چشم خورشید را؟

 (۲۲۲: بیت ۱۷۰۴).

پنجاب: سنان میل زد چشم خورشید را (برگ ۶۶، سطر ۱۲). مصراع دوم در متن چاپی یک واژه کم دارد.

برون رفت از آن عرصۀ دار و گیر

 

سپه دستگیر و عنایش اسیر

 (۲۲۵: بیت ۱۷۶۴).

پنجاب: این/عیالش (برگ ۶۹، سطر ۱۰). که با توجه به مضمون بیت‌های قبل ضبط پنجاب مرجّح است.

به تیغ جهان‌سوز فرماندهی

 

ز بیدادگر کرد عالم تهی

 (۲۲۶: بیت ۱۷۹۶).

پنجاب: ز بیدادِ لُر کرد (برگ ۷۰، سطر ۶). با توجه به بیت ۱۷۹۴، که می‌گوید «به‌سوی لرستان سبک‌خیز شد»، قطعاً ضبط پنجاب مرجّح است.

مرا بس زره‌های زهر آبدار

 

به مژگان خون ریز یارم چه کار

 (۲۲۷: بیت ۱۸۱۴).

پنجاب: سنان‌های (برگ ۷۱، سطر ۱) با توجه به مصراع دوم مژگان و خون تناسب بیشتری با سنان دارد تا زره

دو چیزند سرمایۀ افتخار

 

کز ایشان تهی گشت بر روزگار

 (۲۲۹: بیت ۱۸۴۵).

یکی تیغ تیزم ز فرماندهی
یکی درفشان دست من بی‌دریغ

 

که کرد از مخالف جهان را تهی
که پر شد ز فیضش جهان همچو میغ

 (۲۲۹: بیت ۱۸۴۵ـ۱۸۴۷).

پنجاب: گشت و پُر روزگار (برگ ۷۳، سطر ۴). با توجه به بیت ۱۸۴۷، که در آن آمده‌است ناز و نعمت جهان از فیض دستان اوست، ضبط پنجاب درست است.

کسی را که دولت بود هم‌عنان

 

به سوزن کند داوری باستان

(۲۳۲: بیت ۱۹۰۳).

پنجاب: داوری با سنان (برگ ۷۵، سطر ۸).

ز بس در هوا تیره کردی مصاف
ز زرین سپهر قبّه انگیخته

 

ستادن تواند بر او کوه قاف
ز مه آفتابی درآویخته

(۲۳۵: بیت ۱۹۷۵ـ۱۹۷۴).

پنجاب: هوا نیزه کرده / ز زرین سپر قبّه (برگ ۷۸، سطر ۳).

 

سیاهی به او بر دل و کینه‌جوی

 

به سوی یمین سپه کرد روی

 (۲۳۶: بیت ۱۹۸۴).

پنجاب: سپاهی به او پردل و کینه (برگ ۷۸، سطر ۶).

شد آیینه رویی هر سر علم؟

 

زد از طابق النعل دم؟

 (۲۳۶: بیت ۱۹۸۷).

پنجاب: آئینه روی مه سر علم / زد از طابق النعل بالنعل دم (برگ ۷۸، سطر ۹).

چو دانست الوند دریاشکوه

 

که از سیل هامون بجنبید کوه

 (۲۳۶: بیت ۱۹۹۴).

پنجاب: نجنبید (برگ ۷۹، سطر ۴). با توجه به محتوای بیت‌های قبل و بیت ۱۹۹۲ که می‌گوید «فشردند چون کوه البرز پای» ضبط پنجاب درست است.

مه سر علم در آن دار و گیر؟

 

چو نعل ستوران مشبّک ز تیر

 (۲۳۸: بیت ۲۰۲۹).

پنجاب: علم شد در (برگ ۸۰، سطر ۱۲).

ز بس خاک و خون شد به هم متصل

 

خر کوه را پا فروشد به گل

 (۲۴۲: بیت ۲۱۰۲).

ب، م، د، چ: کور؟، پنجاب: خر گور را (برگ ۸۳، سطر ۳).

ز نعل سمندش در آن ترک تاز

 

کنم طابق النعل بالنعل باز

 (۲۴۶: بیت ۲۱۹۵).

پنجاب: ساز (برگ ۸۷، سطر ۱۰).

کشم پوست از فرق شیر و پلنگ

 

که سازم از آن پوشش طبل جنگ

 (۲۴۷: بیت ۲۲۰۵).

پنجاب: آن پوستش طبل جنگ (برگ ۸۷، سطر ۸).

ببین مسند شاهی‌ات فرش سای

 

چو کرسی نگر تخت من عرش سای

 (۲۴۹: بیت ۲۲۵۱).

پنجاب: مبین (برگ ۸۹، سطر ۹). با توجه به محتوای بیت قبل، ضبط پنجاب مرجّح است.

 

نخواهم کزین لشکر بی‌حجاب

 

به‌کلی شود آن ممالک خراب

 (۲۵۰: بیت ۲۲۶۳).

پنجاب: بی‌حساب (برگ ۹۰، سطر ۹).

چه‌سان پیشم از طوق نخوت بری

 

نهادند گردن به فرمان‌بری

 (۲۵۰: بیت ۲۲۷۲).

پنجاب: پُری (برگ ۹۰، سطر ۶).

اگر شد فلک بخت شاه زمان

 

بود پایۀ تخت من آسمان

 (۲۰۳: بیت ۲۳۲۹).

پنجاب: چتر (برگ ۹۳، سطر ۲).

چرا نازد آن کز گرز درشت؟

 

که دشمن ز دستش ستاند به مشت

 (۲۵۴: بیت ۲۳۳۴).

پنجاب: نازد آن کس به گرز (برگ ۹۳، سطر ۷).

کسی کو شود زردرو روز جنگ

 

به خون که گردد رخش لاله‌رنگ؟

 (۲۵۴: بیت ۲۳۳۷).

پنجاب: به خون به که گردد (برگ ۹۳، سطر ۱۰).

نصیحت نیاید بر او کارگر

 

نگرداند زو قول ایشان اثر؟

 (۲۵۴: بیت ۲۳۴۰).

پنجاب: نکرد اندر او قول ایشان اثر (برگ ۹۳، سطر ۱).

که پیش لبت توبه از نقل و جام

 

بود بر حریفان مجلس حرام

 (۲۵۴: بیت ۲۳۴۸).

پنجاب: که پیش لبت بوسه بر نقل و جام (برگ ۹۳، سطر ۹). متن براساس ب.

به سنگی که سودی سمش بی‌درنگ

 

بدیدی ز اقصای چین تا فرنگ

 (۲۵۹: بیت ۲۴۳۵).

پنجاب: پریدی (برگ ۹۷، سطر ۳).

چو پر را فکندی خدنگی ز سر

 

به جایش نشینی خدنگی دگر

 (۲۵۹: بیت ۲۴۳۵).

پنجاب: نشستی (برگ ۹۸، سطر ۸)، ب: نشاندی.

سمندش چو دیوی به جولانگری
فروزان رخش بر سمند مراد

 

بر او جلوه‌گر پادشاه پری
برافروخته آتش از تندباد

 (۲۶۴: بیت ۲۵۳۸ـ۲۵۳۷).

پنجاب: دیوباد (برگ ۱۰۱، سطر ۸). با توجه به بیت قبل که اسب او را دیو خوانده، ضبط پنجاب مرجّح است، ب: - بیت.

به صد حیله برگشته‌حال؟

 

برون رفت از آن عرصه گاه ملال

 (۲۶۹: بیت ۲۶۲۹).

پنجاب: حیله سلطان برگشته‌حال (برگ ۱۰۵، سطر ۳).

به چوگان گوی خم زلف و خال

 

ربود از بتان گوی حسن و جمال

 (۲۷۰: بیت ۲۶۵۷).

پنجاب: به چوگانِ زلف خم و گوی خال (برگ ۱۰۶، سطر ۸).

همه زنده پیلان به ره گنج سنج

 

ز خرطومشان اژدها بهر گنج

 (۲۷۱: بیت ۲۶۶۵).

پنجاب: همه ژنده‌پیلان / اژدها دیده رنج (برگ ۱۰۷، سطر ۳).

رخ آراسته ماه و خورشید روی

 

ز خورشید و مه برد در حسن گوی

 (۲۷۳: بیت ۲۷۱۲).

پنجاب: ماه خورشید / برده (برگ ۱۰۸، سطر ۵).

ز یاقوت شد سلک و می کامیاب

 

چو سلکی کزو ریخته درّ ناب

 (۲۷۴: بیت ۲۷۳۰).

پنجاب: سلک وی / ریخت دُرّ خوشاب (برگ ۱۰۹، سطر ۶).

که آمد رسولی ز ملک عراق

 

که آمد به جوشش محیط نفاق

 (۲۷۵: بیت ۲۷۴۳).

پنجاب: چو آمد / بیامد به جوشش (برگ ۱۱۰، سطر ۱). با توجه به بیت بعد این ضبط مرجّح است.

مکن تا توان با بدان همدمی

 

سگان را مکن چیره بر آدمی

 (۲۷۶: بیت ۲۷۵۴).

پنجاب: خیره (برگ ۱۱۰، سطر ۱۱) ضبط پنجاب اصح است. در خراسان (گناباد) خیره به معنی «گستاخ» است و ضبطی است درخور توجه.

چو دانست سلطان صاحبقران

 

که شد دشمن از راه کین بر کران

 (۲۷۷: بیت ۲۷۸۰).

پنجاب: راه کین سرگران (برگ ۱۱۲، سطر ۲).

زحل تا شود بر درش پاسبان

 

کند طوبی سدره را نردبان

 (۲۷۷: بیت ۲۷۹۲).

پنجاب: کند پایه سدره را (برگ۱۱۲، سطر ۳).

فروزان شده قبه‌های سپهر

 

مه از برخ خاکی برآورده سر

 (۲۷۸: بیت ۲۸۰۲).

پنجاب: قبه‌های سپر (برگ ۱۱۲، سطر ۸). توصیف میدان جنگ و جنگ افزارها است، پس ضبط پنجاب مرجّح است.

چو کردند در تک به سگ هم‌نفس

 

از ایشان سگان چون دم آیند بس

 (۲۸۹: بیت ۳۰۲۱).

پنجاب: سگان چو دُم آیند پَس (برگ ۱۲۱، سطر ۹).

چو تیغ و سنان فتنه در سر همه

 

سپاهان سیاهی لشکر همه

 (۲۹۰: بیت ۳۰۴۶).

پنجاب: سیاهان (برگ ۱۲۲، سطر ۱۱). این ضبط مرجّح است. بیت ۳۰۶۴ نسخۀ چاپی هم این ضبط را تأیید می‌کند. در بیت‌های ۳۰۲۸، ۳۰۴۰، ۳۰۷۵، ۳۰۷۷ و ۳۰۸۱ متن چاپی هم به‌جای ضبط «سپاهان»، قطعاً ضبط «سیاهان» درست است.

چو تیغ و سنان سربه‌سر تند و تیز

 

به‌یک‌باره کردند عزم گریز

 (۳۹۱: بیت ۳۰۵۹).

پنجاب: ستیز (برگ ۱۲۳، سطر ۹). با توجه به بیت‌های قبل و بعد، سپاه آمادﮤ ستیز و جنگ شد، نه گریز. بنابراین، ضبط پنجاب مرجّح است.

همه موی سر، بسته بر یکدگر

 

درآورده شیران به زنجیر، سر

 (۳۹۱: بیت ۳۰۶۵).

پنجاب: دیوان (برگ ۱۲۳، سطر ۳). با توجه به محتوای قبل و بعد این بیت، قطعاً «دیوان» درست است. بیت ۳۰۷۸ متن چاپی هم صراحتاً این ضبط را تأیید می‌کند.

عدد را که شمشیر من بر سر است

 

ستاده به سرداری کشور است

 (۲۹۴: بیت ۳۱۲۲).

پنجاب: عدو / لشکر (برگ ۱۲۵، سطر ۱).

نه درخور بود آن بلند آفتاب

 

که در پی بود ذره را بی‌حجاب

 (۲۹۵: بیت ۳۱۳۲).

پنجاب: ار / رَوَد (برگ ۱۲۵، سطر ۱۱).

اتاقه فتاد از تفک لخت لخت

 

چو مرغان بسمل به شاخ درخت

 (۲۹۷: بیت ۳۱۷۰).

پنجاب: ز شاخ (برگ ۱۲۶، سطر ۱۲).

فضای محیط است جای نهنگ

 

بود چشمه‌سارش بسی جلوه تنگ

 (۳۰۰: بیت ۳۲۲۶).

پنجاب: پی (برگ ۱۲۹، سطر ۱۰).

نیاید ز مزدور و بی‌مزد کار

 

چو مزدش دهی کار ازو چشم دار

 (۳۰۲: بیت ۳۲۶۴).

پنجاب: - و؛ ضبط بدون «و» درست است (برگ ۱۳۱، سطر ۱).

بیا مطرب ای تار زلف چو مشک

 

بزن آتشی در من از عود خشک

 (۳۰۴: بیت ۳۳۱۱).

پنجاب: تار زلفت چو (برگ ۱۳۳، سطر ۱).

که چون لشکر وی جهان را به فرق

 

کشید از نیاز افق تیغ برق

 (۳۲۰: بیت ۳۶۰۰).

پنجاب: که یغمای دی چون جهان /کشید از نیام (برگ ۱۴۵، سطر ۴).

به سر پر زد از بهر ناورد و کین

 

پر از شهپر جبرئیل امین

 (۳۲۶: بیت ۳۷۱۱).

پنجاب: بر زد (برگ ۱۵۰، سطر ۸).

بیا ساقی آن ساغر هرمنی

 

که رویین‌تن آمد به مردافکنی

 (۳۳۱: بیت ۳۸۲۱).

پنجاب: ساغر بیژنی (برگ ۱۵۴، سطر ۱۲)، ت: ناخوانا. متن براساس ب.

ز کردار کس دست بردی فراز

 

دهان را ندانستی از چشم باز

 (۳۳۹: بیت ۳۹۸۲).

پنجاب: ز گرد ار کسی دست (برگ ۱۶۱، سطر ۴). یعنی این‌قدر گردوغبار زیاد بود که اگر کسی دست را بالا می‌برد، دهان را از چشم تشخیص نمی‌داد.

سر از تاج پیغامش افراختند

 

به پابوس شاهین روان ساختند

 (۳۴۰: بیت ۴۰۰۴).

پنجاب: شاهش (برگ ۱۶۲، سطر ۲).

بنفشه قد خویش درهم کشید

 

ز سرمایه رخ نیل ماتم کشید

 (۳۴۱: بیت ۴۰۱۶).

پنجاب: ز سر تا به رخ (برگ ۱۶۳، سطر ۳).

در این بیت‌ها شماره و صفحۀ چاپی به همراه ضبط نسخۀ پنجاب آورده شده‌است:

۱. (۱۳۹: بیت ۱۲۶) پنجاب: رسول خدا (برگ ۹، سطر ۱). ۲. (۱۴۳: بیت ۱۸۹ـ۱۸۸) نسخۀ پنجاب: رخش نظر / با دوگامش (برگ ۱۲، سطر ۶). ۳. (۱۸۷: بیت ۱۰۲۳) نسخه: م، د: او از، پنجاب: کنم حلقه در گوش وی از کمند (برگ ۳۸، سطر ۱). ۴. (۲۰۴: بیت ۱۳۶۷ـ۱۳۶۶) پنجاب: چیر ها، پنجاب: سپر ها شکست و چیر ها گذشت (برگ ۵۲، سطر ۲). ۵. (۲۱۷: بیت ۱۶۰۹) پنجاب: سمن (برگ ۶۳، سطر ۱). ۶. (۲۱۸: بیت ۱۶۱۵ـ۱۶۱۶) پنجاب: نیابیم / ز مستی نخیزد به غیر از خمار/ خمار می و باده (برگ ۶۳، سطر ۸) در مصراع دوم: زرد در روز جنگ. با توجه به بیت‌های قبل، قطعاً ضبط پنجاب مرجّح است. ۷. (۲۲۱: بیت ۱۶۸۶) پنجاب: گزیر (برگ ۶۶، سطر ۵). با توجه به حرف روی در کلمۀ قافیه ضبط پنجاب مرجّح است. ۸. (۲۲۲: بیت ۱۷۱۵) پنجاب: زمین لنگرو از شهابش طناب (برگ ۶۷، سطر ۱۰). ۹. (۲۲۵: بیت ۱۷۹۵) پنجاب: به چُست (برگ ۷۰، سطر ۲). ۱۰. (بیت ۱۸۴۵: ۲۲۹) پنجاب: دگر ماه نو طوق ۱۱. (۲۳۰: بیت ۱۸۶۴) پنجاب: در کنار (برگ ۷۳، سطر ۳). ۱۲. (۲۳۰: بیت ۱۸۷۳) پنجاب: دولت ار (برگ ۷۴، سطر ۱). ۱۳. (۲۴۸: بیت ۲۰۲۸) پنجاب: پنجه‌ها (برگ ۸۰، سطر ۱۱). ۱۴. (۱۴۹: بیت ۲۹۱) پنجاب: کرده کار (برگ ۱۶، سطر ۲). ۱۵. (۱۸۸: بیت ۱۰۳۳) نسخه: ب، م، د، چ: زره پنجاب: زره‌ها / دام (برگ ۳۸، سطر ۱۱). ۱۶. (۱۸۸: بیت ۱۰۴۰) پنجاب: روم و اورنگ (برگ ۳۸، سطر ۶). ۱۷. (۱۹۵: بیت ۱۱۸۵) پنجاب: ز گرمی چو برق و چو آتش همه (برگ ۴۴، سطر ۹). ۱۸. (۲۰۱: بیت ۱۲۸۹) نسخه: توق م: قلب د، چ: قول پنجاب: خیل (برگ ۴۹، سطر ۸). ۱۹. (۲۰۶: بیت ۱۴۰۴) پنجاب: به من ده وزان آتشِ آب رنگ (برگ ۵۴، سطر ۸). ۲۰. (۲۱۴: بیت ۱۵۵۵) پنجاب: رسم ستیز (برگ: ۶۰، سطر ۷). ۲۱. (۲۲۵: بیت ۱۷۶۷) پنجاب: گرائی لقب پر دلی کینه / (برگ ۶۹، سطر ۱) ب، د: کراهی لقب م: کرانی لقب، گراهی لقب (پانوشت ص ۲۲۵ متن چاپی). ۲۲. (۲۳۴: بیت ۱۹۴۵) پنجاب: نوازن که (برگ ۷۷، سطر ۲). ۲۳. (۲۴۸: بیت ۲۲۲۷) پنجاب: پیشت ز ما (برگ ۸۸، سطر ۶). ۲۴. (۲۵۴: بیت ۲۳۳۲) پنجاب: پس (برگ ۹۳، سطر ۵). ۲۵. (۲۵۶: بیت ۲۳۶۹) پنجاب: باجت (برگ ۹۴، سطر ۷). با توجه به محتوای متن، که جواب تند و منفی نامراد سلطان به شاه اسماعیل است، ضبط پنجاب مرجّح است. ۲۶. (۲۰۷: بیت ۲۴۰۳ـ۲۴۰۲) پنجاب: بد آن / دریای آب (برگ ۹۶، سطر ۴). ۲۷. (۲۶۰: بیت ۲۵۱۹) پنجاب: یکی را برافراخت پرّ کلاه (برگ ۱۰۱، سطر ۲). ۲۸. (۲۶۹: بیت ۲۶۳۲) پنجاب: ساقی آن جام آیینه وار / کز اسکندر و جم (برگ ۱۰۵، سطر ۵). ۲۹. (۲۷۰: بیت ۲۶۵۶) پنجاب: گویی (برگ ۱۰۶، سطر ۶). ۳۰. (۲۷۱: بیت ۲۶۶۹) پنجاب: نه اندک که بسیار (برگ ۱۰۷، سطر ۷). ۳۱. (۲۷۱: بیت ۲۶۷۴) متن براساس ب، ت: - ب، پنجاب: نشستند (برگ ۱۰۷، سطر ۲). ۳۲. (۲۷۵: بیت ۲۷۵۰) پنجاب: به (برگ ۱۱۰، سطر ۷). ۳۳. (۲۸۳: بیت ۲۸۸۰) پنجاب: نورد (برگ ۱۱۶، سطر ۲). ۳۴. (۲۹۹: بیت ۳۲۰۷) پنجاب: گردیم (برگ ۱۲۸، سطر ۳). ۳۵. (۳۰۶: بیت ۳۳۵۰) پنجاب: مرد میدان (برگ ۱۳۴، سطر ۵). ۳۶. (۳۱۰: بیت ۳۴۱۳) پنجاب: حاجت مرا گر نباشد دگر (برگ ۱۳۷، سطر ۷). ۳۷. (۳۱۱: بیت ۳۴۴۱) پنجاب: به عزم خطا (برگ ۱۳۸، سطر ۱). ۳۸. (۳۱۳: بیت ۳۴۷۱) پنجاب: ایوان بار (برگ ۱۳۹، سطر ۱۰). ۳۹. (۳۱۳: بیت ۳۴۸۲) پنجاب: کآرد (برگ ۱۴۰، سطر ۹). ۴۰. (۳۱۸: بیت ۳۵۶۰) پنجاب: نای (برگ ۱۴۳، سطر ۱۲) ت، ب: بی نقطه. ۴۱. (۳۲۶: بیت ۳۷۱۷) پنجاب: بر آورد پر (برگ ۱۵۰، سطر ۲). ۴۲. (۳۳۰: بیت ۳۷۹۷) پنجاب: گرز و ازین (برگ ۱۵۳، سطر ۱۲). ۴۳. (۳۳۳: بیت ۳۸۵۹) پنجاب: ز یاد (برگ ۱۵۶، سطر ۳). ۴۴. (۳۴۶: بیت ۴۱۰۶) پنجاب: فلک را نکو هر طرف گوهری است / اخگری (برگ ۱۶۶، سطر ۱۱) با توجه به بیت قبل و بعد ضبط پنجاب مرجّح است. ۴۵. (۳۴۶: بیت ۴۱۱۴) پنجاب: پیغمبر و ساقی (برگ ۱۶۶، سطر ۷). ۴۶. (۱۴۴: بیت ۲۱۵) پنجاب: تجلی و طور (برگ ۱۳، سطر ۹). ۴۷. (۱۸۶: بیت ۹۹۴) پنجاب: پیچان بود (برگ ۳۶، سطر ۷). ۴۸. (۲۰۲: بیت ۱۳۲۲) پنجاب: پروانه پرّد به نزدیک (برگ ۵۰، سطر ۵). ۴۹. (۲۲۵: بیت ۱۷۷۵) پنجاب: بیخ (برگ ۶۹، سطر ۱۰). ۵۰. (۲۳۲: بیت ۱۹۱۲) پنجاب: بختش / آشتی (برگ ۷۵، سطر ۵). ۵۱. (۲۳۳: بیت ۱۹۲۳) پنجاب: بیشه کردن (برگ ۷۶، سطر ۴). ۵۲. (۲۴۰: بیت ۲۰۶۰) پنجاب: شراب و جوانی برگ (۸۱، سطر ۷). ۵۳. (۲۱۷: بیت ۱۶۰۹) پنجاب: می‌پرد (برگ ۸۶، سطر ۶). ۵۴. (۲۱۷: بیت ۲۲۵۸) پنجاب: بیارا / وز آنش (برگ ۹۰، سطر ۴). ۵۵. (۲۵۷: بیت ۲۳۹۴) پنجاب: مکش (برگ ۹۵، سطر ۸) با توجه به محتوای بیت‌های قبل، ضبط پنجاب اصح است. ۵۶. (۲۶۵: بیت ۲۵۵۶) پنجاب: وز (برگ ۱۰۲، سطر ۳) ۵۷. (۲۷۳: بیت ۲۷۱۳) پنجاب: وسمه کو برگماشت (برگ ۱۰۸، سطر ۶). ۵۸. (۲۷۶: بیت ۲۷۵۷) پنجاب: زاغ و بوم (برگ ۱۱۰، سطر ۲). ۵۹. (۲۷۷: بیت ۲۷۸۵) پنجاب: مگو قلعه (برگ ۱۱۲، سطر ۸). ۶۰. (۲۸۳: بیت ۲۸۹۱ـ۲۸۹۳) پنجاب: بجنبند (برگ ۱۱۶، سطر ۱) با توجه به بیت‌های قبل و بعد، ضبط پنجاب مرجّح است. ۶۱. (۲۸۵: بیت ۲۹۴۷) پنجاب: جسته (برگ ۱۱۸، سطر ۵) ۶۲. (۲۸۶: بیت ۲۹۵۵) پنجاب: بر حذر (برگ ۱۱۸، سطر ۱۲). ۶۳. (۲۸۸: بیت ۲۹۸۸) پنجاب: ناگه به درگاه / فرقه‌ای (برگ ۱۲۰، سطر ۱۲). ۶۴. (۲۹۵: بیت ۳۱۲۸) پنجاب: تیغ (برگ ۱۲۵، سطر ۷). ۶۵. (۲۹۷: بیت ۳۱۶۶) پنجاب: خیمه (برگ ۱۲۶، سطر ۸). ۶۶. (۳۰۷: بیت ۳۳۷۲) پنجاب: گردی سرافراز از انعام ما (برگ ۱۳۵، سطر ۲). ۶۷. (۳۱۴: بیت ۳۴۹۳ـ۳۴۹۲) پنجاب: نام ما هم برند (برگ ۱۴۰، سطر ۷).

۶ـ۱ـ بیت‌هایی که نسخۀ پنجاب دارد و باید در متن لحاظ شود

در ۲۹ مورد، نسخۀ دانشگاه پنجاب بیت‌هایی دارد که در هیچ‌یک از نسخه‌های در دسترس مصحح نیامده‌است یا اگر در نسخۀ چاپی آمده، به‌غلط در پانوشت آورده شده‌است. به نظر نگارنده، اگر این متن بخواهد دوباره تصحیح شود، نسخۀ دانشگاه پنجاب یا باید نسخۀ اساس در نظر گرفته شود و یا هم‌طراز نسخۀ اساس باشد. درنتیجه، این بیت‌ها باید درون متن قرار گیرد. ما برای نمونه به چند بیت اشاره کرده‌ایم و بقیه را با ذکر شمارﮤ بیت در انتهای این بخش آورده‌ایم.

ازآنجاکه موضوع این بیت‌ها رجزخوانی‌های شاه اسماعیل نزد ارکان دولت است، بیت آورده‌شده درون قلاب تناسب تام معنایی با بیت‌های قبل و بعد از خود دارد:

سنان گر کشد روی‌تن بی‌دریغ

 

چو پرگار سازم دو نیمش به تیغ

 (۱۰۰۷: بیت۱۸۶)

رود در رکاب من افراسیاب
[کنم پوست از فرق جمشید باز

 

که حلقه به گوشش کنم از رکاب
که تا سازم از خام وی، طبل باز]

(برگ ۳۷، سطر ۱۰)

کنم کاسۀ فرق اسفندیار
نیز: ز رنگین علم‌های شاه زمان

 

ز خونش پر از بادﮤ خوشگوار
شده در حجاب اطلس آسمان

 (۱۱۸۱: بیت ۱۹۵)

[ز کوس روارو برآمد خروش

 

خروشی که برد از سر چرخ هوش]

 (برگ ۴۴، سطر ۷)

گرفت از سر کینه در دست تیغ
نیز: شده آب را عکس غنچه حباب

 

عیان گشت برق درخشان ز میغ
ولیکن حبابی نگون زیر آب

 (۹۵۹: بیت ۱۸۲)

[بود غنچه طفلی که گل در بهار

 

به نازش همی پرورد در کنار]

 (برگ ۳۵، سطر ۹)

به فصلی چنین شاه فرخ‌سرشت

 

برآراست بزمی چو باغ بهشت

ازآنجاکه بیت‌های قبل و بعد از این بیت توصیف فصل بهار است، بیت درون قلاب تناسب محتوایی و معنایی تام و تمام با بیت‌های قبل از خود دارد.

نکتۀ قابل توجه دیگر این است که در نسخۀ دانشگاه پنجاب، ترتیب و توالی منطقی و معنایی بیت‌ها دقیق‌تر رعایت شده و بیت‌ها و مصراع‌ها پس و پیش نشده‌اند. این مهم در بیت‌های ۱۹۹، ۲۰۰، ۲۶۵۱، ۳۰۷۶، ۳۴۱۴، ۳۴۸۵ و ۳۸۹۱ متن چاپی کاملاً مشهود است. ترتیب و توالی منطقی این بیت‌ها باید از نظر محتوا دقیقاً منطبق بر نسخۀ پنجاب و در برخی موارد نسخۀ موزﮤ بریتانیا باشد، نه آن‌گونه که در متن چاپی آورده شده‌است.

بین این بیت‌ها در نسخۀ دانشگاه پنجاب، بیت‌هایی آورده شده که باید درون متن قرار گیرد. آن بیت‌ها به قرار زیرند:

۱۱۲۸-۱۱۲۷، ۱۲۰۶-۱۲۰۵، ۱۲۶۶-۱۲۶۵، ۱۲۸۱-۱۲۸۰، ۱۲۸۳-۱۲۸۲، ۱۳۰۰-۱۲۹۹، ۱۳۰۸-۱۳۰۷، ۱۳۷۰-۱۳۶۹، ۱۳۷۷-۱۳۷۶، ۱۳۸۱-۱۳۸۰، ۱۵۲۹-۱۵۳۰، ۱۵۹۷-۱۵۹۸، ۱۶۸۰-۱۶۸۱، ۱۸۷۰-۱۸۷۱، ۱۸۹۱-۱۸۹۲، ۱۸۹۴-۱۸۹۵، ۲۰۲۵-۲۰۲۶، ۲۰۳۳-۲۰۳۴، ۲۵۱۵-۲۵۱۶، ۳۰۰۴-۳۰۰۵، ۳۲۴۹-۳۲۵۰، ۳۲۹۸-۳۲۹۹، ۳۴۶۹-۳۴۷۰، ۳۸۹۹-۳۹۰۰، ۴۱۳۳-۴۱۳۴، ۴۱۹۸-۴۱۹۹.

۷ـ نتیجه‌گیری

هدف ما در این مقاله شناساندن نسخۀ منظومۀ شاه‌اسماعیل‌نامه به شمارﮤ ۷۳۵۰/۱۳۸o- محفوظ در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور بود، اما با مقابلۀ این نسخه با متن چاپی معلوم شد در نسخۀ چاپی برخی ضبط‌های درست نسخۀ اقدم (نسخۀ موزﮤ بریتانیا) در پانوشت آمده‌است. از سوی دیگر، نسخۀ دانشگاه پنجاب به دلیل قدمت بیشتر، نداشتن افتادگی بیت‌ها، رعایت توالی بیت‌ها و داشتن ضبط‌های درست، جزو صحیح‌ترین نسخه‌های شاه‌اسماعیل‌نامه به‌شمار می‌آید و اگر مصححی بخواهد دوباره آن را تصحیح کند، بهتر است نسخۀ دانشگاه پنجاب نسخۀ اساس یا هم‌طراز با آن در نظر گرفته شود.

 



[1]. اگر ضبط ابیات ۳۹۳۵، ۳۸۹۱، ۳۴۸۵، ۳۴۱۴، ۳۰۷۶، ۲۶۵۱، ۲۰۰، ۱۹۹، ۱۶۷ و ۱۰۵ غلط چاپی نباشد، نتیجۀ غلط‌خوانی مصحح است.

منابع
درایتی، مصطفی (۱۳۹۱)، فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، جلد ۱۸، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
درایتی، مصطفی (۱۳۸۹)، فهرستوار دستنوشته‌های ایران (دنا)، جلد ۶، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
صفا، ذبیح الله (۱۳۷۳)، تاریخ ادبیات در ایران، جلد ۲/۵، تهران، فردوس.
عباسی نوشاهی، سید خضر (۱۳۶۵ / ۱۹۸۶)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور، شمارﮤ ۱۰۶«گنجینۀ آذر»، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
قاسمی حسینی گنابادی، میرزا محمد قاسم (۱۳۸۷)، شاه‌اسماعیل‌نامه، به تصحیح و تحشیۀ جعفرشجاعِ کیهانی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
مایل هروی، نجیب (۱۳۸۰)، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
منزوی، احمد (۱۳۵۰)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، جلد ۴، تهران، موسسه فرهنگی منطقه ای.
منزوی، احمد (۱۳۶۵)، فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، جلد ۷، اسلام‌آّباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
منزوی، احمد (۱۳۷۵)، فهرستوار کتاب‌های فارسی، جلد ۲، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میرزا قاسم گونابادی، شهنشاه‌نامه، دست‌نویس شمارﮤ ۷۳۵۰/۱۳۸o-، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور، تاریخ کتابت: قرن ده، ۱۷۰ برگ.