نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دو حرف اضافه پیاپی (یک ویژگیِ نادرِ دستوری در شاهنامه و چند متن دیگر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه پیام نور ارومیّه
چکیده
در شاهنامه و بعضی متونِ فارسی گونۀ خاصّی از کاربردِ حرف اضافه و متمّم دیده می‌شود که در پژوهش‌های مربوط به دستور تاریخی، سبک‌شناسی و تاریخِ زبان فارسی به صورتِ کامل و دقیق مورد توجّه قرار نگرفته است. این ویژگیْ آمدنِ دو حرفِ اضافۀ پیاپی پیش از یک متمّم در قالبِ الگوی حرف اضافه + حرف اضافه + متمّم است. در حدودِ بررسی‌‌های انجام‌‌گرفته شش حرف اضافۀ متوالیِ «با بر»، «بر به»، «در اندر»، در به» و «ز در» به این شکل استعمال شده است، که از میان آنها دو حرفِ «بر با» و «ز در»، به دلیل داشتنِ یک شاهد، باید با تردید و احتیاط تلقّی شود. هدف اصلی از این نوع کاربردْ تأکید و تقویتِ معنای حروفِ اضافه بوده، که در شواهدِ متأخّرتر، به وسیله‌‌ای برای تکمیلِ وزنِ ابیات نیز تبدیل شده است. نمونه‌‌های استفاده از دو حرفِ اضافۀ پیاپی از سدۀ پنجم تا روزگارِ معاصر در متون وجود دارد و بیشترین گواهی‌‌های آن هم از حرفِ «بر به» و در شعر یغمای جندقی است. سابقۀ این قاعدۀ نحوی به زبان و متونِ پهلوی می‌‌رسد و در تصحیح و شرحِ آثارِ منظوم و منثورِ فارسی حتماً باید به آن توجّه کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Two Consecutive Prepositions (A rare grammatical feature in Shāhnameh and several other texts)

چکیده English

In Shāhnameh and some Persian texts, there is a particular type of complex prepositions. The occurrence of two consecutive prepositions preceding a complement follows the Following pattern: preposition + preposition+ complement. In previous studies, six consecutive prepositions of ba bar, bar be, dar andar, dar be and ze dar have been recognized. The main purpose of this Pattern is to emphasize and reinforce the meaning. There are examples of the use of two successive prepositions from the fifth century to the contemporary times in the texts and most evidence are from the preposition bar be used in Yaghma-ye Jandaqi’s poetry. The history of this pattern goes back to Pahlavi’s language and texts. This pattern needs to be taken into consideration in the editing of Persian literary texts.

کلیدواژه‌ها English

Consecutive prepositions
historical grammar
Shāhnameh
Persian texts
ابوالقاسمی، محسن (1375)، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سمت.
ادیب صابر ترمذی (1385)، دیوان، به تصحیح احمدرضا یلمه‌‌ها، تهران: نیک‌‌خرد.
ادیب قاسمی کرمانی (1372)، کلّیات آثار، به کوشش ایرج افشار، کرمان: مرکز کرمان‌‌شناسی.
ادیب‌‌الممالک فراهانی (1384)، دیوان، تنقیح: سیّد علی موسوی گرمارودی، تهران: قدیانی.
اسدی، ابونصر (1317)، گرشاسپ‌‌نامه، به تصحیح حبیب یغمایی، تهران: بروخیم.
ــــــــــ (1390)، لغت فرس، به تصحیح عبّاس اقبال، تهران: اساطیر.
امیدسالار، محمود (1391) ← خالقی‌مطلق (1391).
اهلی شیرازی، محمّد (1369)، دیوان، به تصحیح حامد ربّانی، چ2، تهران: سنایی.
ایرانشان بن ابی الخیر (1377)؛ کوش‌‌نامه، به تصحیح جلال متینی، تهران: علمی.
ایرانشاه بن ابی الخیر (1370)، بهمن‌‌نامه، ویراستۀ رحیم عفیفی، تهران: علمی و فرهنگی.
بررسی دستنویس م. او 29 (داستان گرشاسب، تهمورس، جمشید گلشاه و متن‌‌های دیگر) (1378)، آوانویسی و ترجمه از متن پهلوی: کتایون مزداپور، تهران: نشر آگه.
بهار، محمّدتقی (ملک‌‌الشعرا) (1368)، دیوان، چاپ پنجم، تهران: توس.
بهفر، مهری (1391) ← فردوسی (1391).
بیرونی، ابوریحان (1362)، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، به تصحیح جلال‌الدین همایی، تهران: بابک.
پیکرۀ زبانیِ گروه فرهنگ‌‌نویسیِ فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
جامی، نورالدین عبدالرحمان (1389)، دیوان، به تصحیح محمّد روشن، تهران: نگاه.
جعفری، محمّدرضا (1395)، فرهنگ فشردۀ نشر نو، ویراست سوم، تهران: نشر نو.
حزین لاهیجی، محمّدعلی (1374)، دیوان، به تصحیح ذبیح‌‌الله صاحبکار، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب با همکاری نشر سایه.
حق‌‌شناس، علی‌محمّد و حسین سامعی و نرگس انتخابی (1383)، فرهنگ معاصر هزاره (انگلیسی- فارسی)، تهران: فرهنگ معاصر.
خالقی‌‌مطلق، جلال (1391)، یادداشت‌های شاهنامه، با همکاری محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی، چاپ دوم، تهران: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
خانلری، پرویز (1377)، تاریخ زبان فارسی، چاپ ششم، تهران: فردوس.
خطیب‌‌رهبر، خلیل (1379)، دستور زبان فارسی (حروف اضافه و ربط)، چاپ چهارم، تهران: مهتاب.
دینکرد هفتم (1389)، تصحیح، آوانویسی و نگارش فارسی: محمّدرضا راشد محصّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ربیع (1389)، علی‌‌نامه، به تصحیح رضا بیات و ابوالفضل غلامی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
رستگار فسایی، منصور (1373)، حماسۀ رستم و سهراب، تهران: جامی.
رستم‌‌الحکما (محمّد هاشم آصف) (1382)، رستم‌‌التواریخ، به کوشش میترا مهرآبادی، تهران: دنیای کتاب.
رضایی باغ‌‌بیدی، حسن (1388)، تاریخ زبان‌های ایرانی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
زرّین‌‌قبانامه (منظومه‌‌ای پهلوانی و پیرو شاهنامه از عصر صفویّه) (1393)، به تصحیح سجّاد آیدنلو، تهران: سخن.
سروش اصفهانی، میرزا محمّدعلی خان (1340)، دیوان، به اهتمام محمّدجعفر محجوب، تهران: امیرکبیر.
سمعانی، احمد (1384)، روح‌‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتّاح، به تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: علمی و فرهنگی.
سنایی، ابوالمجد (1374)، حدیقة‌‌الحقیقه و شریعة‌‌الطریقه، به تصحیح مدرّس رضوی، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1382)، حدیقة‌‌الحقیقه و شریعة‌‌الطریقه، به تصحیح مریم حسینی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شعار، جعفر و حسن انوری (1368)، غمنامۀ رستم و سهراب، چاپ سوم، تهران: علمی.
ــــــــــ (1378)، غمنامۀ رستم و سهراب، تهران: پیوند معاصر.
شفیعی، محمود (1377)، شاهنامه و دستور، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1390)، «مقدمه» بر دیوان قائمیات ← کاتب، حسن محمود (1390).
شمس سجاسی (1368)، فرائد‌‌السلوک، به تصحیح نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی، تهران: پاژنگ.
شمیسا، سیروس (1393)، کلّیات سبک‌‌شناسی، ویراست دوم (چاپ چهارم)، تهران: میترا.
شهریارنامه (1377)، به تصحیح غلامحسین بیگدلی، تهران: پیک فرهنگ.
شهمردان بن ابی الخیر رازی (1382)، روضة‌‌المنجّمین، به تصحیح جلیل اخوان زنجانی، تهران: کتابخانۀ مجلس و مرکز نشر میراث مکتوب.
صادقی، علی‌اشرف (1385)، «دربارۀ سبک‌‌شناسی بهار»، ارج‌‌نامۀ ملک‌‌الشعرا بهار، به کوشش علی میر انصاری، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ص521-548.
صفای اصفهانی (1362)، دیوان، به اهتمام احمد سهیلی خوانساری، چاپ دوم، تهران: اقبال.
طاهری مبارکه، غلام‌‌محمّد (1379)، رستم و سهراب، تهران: سمت.
طباطبائی، علاءالدین (1395)، فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
ظهیرالدین فاریابی (1381)، دیوان، تصحیح امیرحسن یزدگردی، به اهتمام اصغر دادبه، تهران: قطره.
عطّار، فریدالدین (1386)، دیوان، به اهتمام و تصحیح محمّدتقی تفضّلی، چاپ دوازدهم، تهران: علمی و فرهنگی.
عنصری بلخی (1363)، دیوان، به تصحیح سیّد محمّد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران: سنایی.
غلامرضایی، محمّد (1394)، سبک‌‌شناسی نثر پارسی از قرن چهارم تا قرن سیزدهم، تهران: سمت.
فرّخی سیستانی، علی بن جولوغ (1385)، دیوان، به کوشش سیّد محمّد دبیرسیاقی، چاپ هفتم، تهران: زوّار.
فردوسی، ابوالقاسم (1385)، شاهنامه (بر اساس چاپ مسکو)، به اهتمام توفیق ﮬ . سبحانی، تهران: روزنه.
ــــــــــ (1386)، شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی‌‌مطلق، دفتر ششم با همکاری محمود امیدسالار و دفتر هفتم با همکاری ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
ــــــــــ (1389)، شاهنامه (نسخه‌‌برگردان از روی نسخۀ کتابت اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم هجری قمری، کتابخانۀ شرقی وابسته به دانشگاه سن‌‌ژوزف بیروت، شمارۀ NC 43)، به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار و نادر مطلبی کاشانی، تهران: طلایه.
ــــــــــ (1391)، شاهنامه، ج1، به تصحیح و شرح مهری بهفر، تهران: نشر نو.
ــــــــــ (1393)، شاهنامه، پیرایش جلال خالقی‌‌مطلق، تهران: سخن.
فرشیدورد، خسرو (1387)، دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: زوّار.
فرصت شیرازی، محمّدنصیر بن جعفر (1377)، آثار عجم، به تصحیح و تحشیۀ منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
قاآنی شیرازی (1336)، دیوان، به تصحیح محمّدجعفر محجوب، تهران: امیرکبیر.
قطران تبریزی (1362)، دیوان (از روی نسخۀ محمّد نخجوانی)، تهران: دنیای کتاب.
کاتب، حسن محمود (1390)، دیوان قائمیّات، به تصحیح سیّد جلال حسینی بدخشانی، با مقدّمۀ محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
کارنامۀ اردشیر بابکان (1382)، ترجمه، آوانویسی و واژه‌‌نامه: بهرام فره‌‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.
کزّازی، جلال‌الدین (1379)، نامۀ باستان، ج1، تهران: سمت.
ــــــــــ (1381)، نامۀ باستان، ج2، تهران: سمت.
ــــــــــ (1387)، نامۀ باستان، ج9، تهران: سمت.
لازار، ژیلبر (1384)، «حرف اضافۀ پ (د) pa (d) و بی (اُ) bē (ō) در فارسی و پهلوی»، شکل‌‌گیری زبان فارسی، ترجمۀ مهستی بحرینی، تهران: هرمس، ص209-221.
محجوب، محمّدجعفر ]بی‌تا[، سبک خراسانی در شعر فارسی، تهران: فردوس و جامی.
ــــــــــ (1356)، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا، چاپ چهارم، تهران: نشر اندیشه.
مزداپور، کتایون (1390)، واژه و معنای آن از فارسی میانه تا فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مکنزی، دیوید نیل (1383)، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، چاپ سوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
منصوری، یدالله (1394)، فرهنگ زبان پهلوی (پهلوی ـ فارسی ـ انگلیسی ج1، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
مولوی، جلال‌الدین محمّد (1378)، مثنوی معنوی (بر اساس نسخۀ قونیّه)، به تصحیح و پیشگفتار عبدالکریم سروش، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
ناصرخسرو (1378)، دیوان، به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقّق، چاپ پنجم، تهران: دانشگاه تهران.
نزاری قهستانی (1371)، دیوان، به تصحیح مظاهر مصفّا، تهران: علمی.
هفت منظومۀ حماسی (1394)، به تصحیح رضا غفوری، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
یاحقّی، محمّدجعفر (1368)، سوکنامۀ سهراب، توس، تهران؛
ــــــــــ (1394)، چنین گفت دهقان (کوتاه‌‌شدۀ شاهنامۀ فردوسی)، مشهد: به‌نشر (آستان قدس رضوی).
یغمای جندقی، ابوالحسن (1384)، مجموعۀ آثار، به تصحیح و اهتمام سیّد علی آل‌داوود، چاپ سوم، تهران: توس.
Brunner, C. J. (1977), A Syntax of Western Middle Iranian, New York: Delmar, Carvan Books. 
MacKenzie, D.N. (1992), “The Chorasmian Language”, Encyclopedia Iranica, E. Yarshter (ed.), Costa Mesa, California: Mazda Publishers, vol. 5, pp. 517- 520. 
Nyberg, H. S. (2003), A Manual of Pahlavi, Tehran: Asatir.
 
منابع دیجیتال:
نرم‌افزار تاریخ ایران اسلامی، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
نرم‌افزار تراث2، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
نرم‌افزار جغرافیای جهان اسلام، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
نرم‌افزار دُرج 4 (بزرگ‌ترین کتابخانۀ الکترونیک شعر و ادب فارسی، 236 اثر نظم و نثر ادبی) (1390)، تهران: موسّسۀ فرهنگی مهر ارقام ایرانیان.
نرم‌افزار عرفان3، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.