نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

«بس طرفه‌ حریفی‌ست»؛ شرح بیتی بحث‌انگیز از حافظ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان
2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه سلمان فارسی کازرون
چکیده
بیتِ «حافظ که سرِ زلفِ بتان دست‌کشش بود/ بس طرفه‌حریفی‌ست کش اکنون به سر افتاد»، در لابه‌لای شروح متعدّد، بسیار بحث‌انگیز بوده‌است. حافظ‌پژوهان در شرح یا تفسیر این بیت کوشیده، و نظریّات خویش را گفته، یا به نقدِ نظرِ دیگران پرداخته‌اند. درواقع، با وجود رواج سه گونه نگاه تشریحی، تفسیری و تأویلی به غزل حافظ، ابهام برخی از این‌گونه ابیات، به سبب پیچیدگی یا دیریابیِ نحوی و بلاغی، همچنان باقی است؛ برخی از شروح دیوان حافظ به‌سادگی از تفسیر دقیق و روشمند ابیات دشوار یا مبهم چشم پوشیده‌اند یا، به‌علّت بی‌توجّهی به ویژگی‌های نحوی و بلاغی، از عهدۀ تبیین و تحلیل مناسب آن برنیامده‌اند. کمتر شارحی در این بیت به ساختار نحوی کلام حافظ توجّه کرده‌است؛ در این مقاله کوشش شده‌است که، با در نظر گرفتن ساخت و بافتِ جمله و جنبه‌های دستوری و نکته‌های بلاغی، خصوصاً استعارۀ تهکّمیّه، مشکل این بیت حل شود.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

“So Amazing a Rival.’’ Contemplation on a Controversial Verse by Hāfiz

چکیده English

Hāfiz who used to touch sweethearts’ braids by his hand Now has met a rival who is no match for.”
This verse of Hāfiz has been so controversial among the researchers of Hāfiz. Some have tried to interpret this verse while others have criticized other researchers and scholars. In spite of the prevalence of three explanatory, interpretative, and hermeneutic views of the ghazals of Hāfiz, some of his verses still remain ambiguous due to syntactical and rhetorical complexities. Most interpreters and exegetes of Hāfiz have simply neglected an accurate and systematic interpretation of difficult verses, or because of neglecting the syntax or rhetoric, they have failed to analyze them. Few exegetes have paid attention to the syntactic structure of this verse. As a result, the present study aims to solve this problem by considering the syntactical structure of the verse and rhetorical points.

کلیدواژه‌ها English

Hāfiz
critique of interpretations
Persian grammar
verb phrase
irony (tahakkomiye metaphor)
اخوان زنجانی، جلیل، «تیرِ پرتابی و دست‌کش»، کِلک، ش 28، تیر 1371، ص 32-36.
استعلامی، محمّد، درس حافظ، 2 جلد، سخن، تهران 1386.
اسلامی ندوشن، محمّدعلی، «بر گرداگردِ چند بیت حافظ»، در حافظ‌شناسی، به‌کوششِ سعیدِ نیازِ کرمانی، ج 8، پاژنگ، تهران 1366، ص 72-80.
انوری، حسن و جعفر شعار، رزم‌نامۀ رستم و اسفندیار، نشر قطره، چاپ سی‌وپنجم، تهران 1388.
برزگر خالقی، محمّدرضا، شاخ نبات حافظ، زَوّار، چاپ ششم، تهران 1387.
پَرهام، مهدی، «شب تاریک و بیم موج و... (دریایی بدین ‌ژرفا)»، کِلک، ش 25 و 26، فروردین 1371، ص 73-80.
پورنامداریان، تقی، گمشدۀ لب دریا (تأمّلی در معنی و صورت شعر حافظ)، سخن، تهران 1392.
جلالیان، عبدالحسین، شرح جلالی بر حافظ، 4 جلد، یزدان، تهران 1379.
حافظ، شمس‌الدیّن محمّد، دیوان حافظ، به‌کوششِ محمّد راستگو، نشر نی، تهران 1389.
حمیدیان، سعید، شرح شوق (شرح و تحلیل اشعار حافظ)، 5 جلد، نشر قطره، چاپ دوم، تهران 1392.
خالقی مطلق، جلال، یادداشت‌های شاهنامۀ فردوسی (با اصلاحات و افزوده‌ها)، بخش اوّل و دوم و سوم، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی‌ـ مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تهران 1375.
ختمی لاهوری، عبدالرّحمان، شرح عرفانی غزل‌های حافظ، تصحیح بهاءالدّین خرّمشاهی و دیگران، نشر قطره، تهران 1374.
خرّمشاهی، بهاءالدّین، حافظ‌نامه، 2 جلد، علمی و فرهنگی، تهران 1385.
خطیب‌رهبر، خلیل، شرح غزلیّات حافظ، صفی‌علیشاه، چاپ سی‌ویکم، تهران 1380.
رواقی، علی، «شب تاریک و بیم موج و...»، کِلک، ش 20، آبان 1370، ص 89-119.
زریاب خوئی، عبّاس، آئینۀ جام، علمی، تهران 1369.
سروشیار، جمشید، «بسوخت دیده ز حیرت»، نشر دانش، ش 4 (پیاپی 94)، زمستان 1378، ص 55-71.
سعدی، مصلح‌الدّین (1)، کلّیّات سعدی، به‌کوششِ محمّدعلی فروغی، امیرکبیر، تهران 1386.
ــــــــ (2)، گلستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ چهارم، خوارزمی، تهران 1374.
سوسور، فردینان دو، دورۀ زبان‌شناسی عمومی، ترجمۀ کوروش صفوی، هرمس، تهران 1389.
شاه‌نعمت‌اللّه ولی، دیوان، به‌کوششِ محمّد حماصیان، ویراستۀ عبّاس خیّاط‌زاده، دفتر خدمات فرهنگی کرمان، کرمان 1380.
شوقی نوبر، احمد، «تأمّلی در حافظ‌نامه»، کیهان اندیشه، ش 46، 1371، ص 136-151.
طهماسبی، فرهاد، «طرفه حریف» (دربارۀ یک بیت حافظ)، ادبستان فرهنگ و هنر، ش 39، اسفند 1371، ص 13-14.
عیوضی، رشید، حافظ برتر کدام است؟، امیرکبیر، تهران 1384.
مجتبایی، فتح‌اللّه، شرح شکن زلف (بر حواشی دیوان حافظ)، سخن، تهران 1386.
ناتل خانلری، پرویز، دستور تاریخی زبان فارسی، به‌کوششِ عفّت مستشارنیا، توس، تهران 1372.
وامقی، ایرج، «واژۀ دست‌کش»، آشنا، سال دوم، شمارۀ پیاپی 13، مهر و آبان 1372، ص 38-43.
هروی، حسینعلی (1)، «نگاهی گذرا بر کِلک خیال‌انگیز»، در مجموعه‌مقالات حافظ‌شناسی، ج 6، به‌کوششِ سعید نیاز کرمانی، پاژنگ، تهران 1366، ص 146-155.        
ــــــــ (2)، شرح غز‌‌ل‌های حافظ، 4 جلد، نشر نو، تهران 1376.
دوره 21، شماره 2 - شماره پیاپی 82
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
تابستان 1401
صفحه 106-119

  • تاریخ دریافت 03 تیر 1400
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1400