نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

ویژگی‌های دستوری کمیاب و برجسته در ترجمه ادعیه ذخیرة‌الآخره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی
چکیده
ترجمۀ ادعیۀ ذخیرة‌ الآخرة به‌احتمال بسیار متنی متعلق به قرن ششم یا اوایل سدۀ هفتم هجری و کهن‌ترین بازگردان فارسی از ادعیۀ شیعه است. ویژگی‌های دستوریِ نادر، درخور توجه و ارزشمند فراوانی در این اثر وجود دارد که آن را از سایر متون کهن، به‌خصوص آثار بازمانده از دورۀ رشد و تکوین زبان فارسی، متمایز می‌سازند. در جستار پیش رو، ویژگی‌های دستوری کمیاب، برجسته و پُربسامد این متن به ‌شیوۀ آماری، بررسی، واکاوی و تحلیل شده ‌است. در این تحقیق، به‌ویژه برای تحلیل خصایص دستوری، از آموزه‌ها، روش‌ها و دستاوردهای زبان‌شناسی معاصر استفاده شده‌ و شواهدی از دیگر متون قدیم زبان فارسی نقل گردیده ‌است. بخش نخست مقاله پژوهشی است دربارۀ مهم‌ترین ویژگی‌های دستوری این متن، شاملِ بسامد چشمگیر رخداد تکواژ دستوریِ «مر» بدون «را» به ‌عنوان حرف پیش‌اضافه، و کاربرد تکواژ «فروز» به ‌عنوان پیشوند فعلی (قید پیشوندی)؛ این مشخصه‌ها از برخی تغییر و تحولات تاریخی، عمده و مهم زبان فارسی ناشی می‌شوند و از تجلیات خاص و نمونه‌های ویژۀ آنها به ‌شمار می‌روند. قسمت دوم مقاله به بحث و بررسی در مورد سایر ویژگی‌های ارزنده و پُرکاربرد این متن در حیطۀ نحو اختصاص دارد. در بخش سوم نیز از تنها ویژگی صرفی مهم این اثر سخن رفته ‌است. مقاله با جدول بسامدنمای ویژگی‌های دستوری کمیاب و برجسته و نتیجه‌گیری به‌ اتمام می‌رسد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Rare and Significant Structural Features of Translation of Zakhirat al-Âkherat Prayers

چکیده English

The translation of Zakhirat al-Âkherat Prayers is likely to be written in the 6th century AH or in the early 7th AH and is the oldest text of Persian translation of Shia Prayers. Rare, significant and worthy structural features of this work make it distinguishable from other works in Persian language. In this article, rare, significant and frequent structural features are studied and analyzed on the basis of statistical methods. In this study, instructions, methods and achievements of contemporary linguistics are used and evidence from Old Persian texts are mentioned, especially in the analysis of structural features. In the first part of this study, the most important structural features of the text are studied, including, significant frequency of the grammatical morpheme ‘mar’ without ‘râ’ as a preposition and the use of morpheme ‘foruz’ as a verbal suffix; these features stem from some historical, main and important changes in Persian language. In the second part of the article, other worthy and frequently used features of the book in syntax are analyzed. The third part of the article discusses the important morphological features of the work. The article concludes with the tables showing frequency of the rare and significant structural features of the text.

کلیدواژه‌ها English

The translation of Zakhirat al-Âkherat Prayers
preposition ‘mar’
verbal suffix ‘foruz’
syntactical features
morphological features
the use of pronoun ‘ân’ in complex sentences
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی (1395)، زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن، چاپ نهم، تهران: معین.
آیة‌اللّه‌زادۀ شیرازی، سیدمرتضی (1375)، «مقدمه» بر بخشی از تفسیری کهن به پارسی بخشی از تفسیری کهن به پارسی  بخشی از تفسیری کهن به پارسی، 1375.
ابوالفتوح رازی، حسین ‌بن علی ‌بن محمد (13۶9)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ابوالقاسمی، محسن (1375-137۶)، راهنمای زبان‌های باستانی ایران، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ــــــــــ (1392)، دستور تاریخی زبان فارسی، چاپ نهم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
احمدی گیوی، حسن (1380)، دستور تاریخی فعل، تهران: نشر قطره.
ارداویراف‌نامه (139۴)، به کوشش فیلیپ ژینیو، ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار، چاپ پنجم، تهران: انتشارات معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران.
اسفراینی، ابوالمظفر شاهفوربن طاهر (1375)، تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم، به تصحیح نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
اسماعیلی، حسین (1380)، «مقدمه» بر ابومسلم‌نامه ← طرسوسی، 1380.
ــــــــــ (138۶)، «مقدمه» بر حاتم‌نامه ‌حاتم‌نامه، 1386.
افشاری، مهران و مهدی مداینی (1377)، «مقدمه» بر هفت لشکر ← هفت لشکر، 1377.
انوری، حسن (1390)، فرهنگ بزرگ سخن، چاپ هفتم، تهران: سخن.
انوری، حسن و حسن احمدی گیوی (1391)، دستور زبان فارسی 2، چاپ دوم، تهران: فاطمی.
بخشی از تفسیری کهن به پارسی (1375)، تحقیق و تصحیح سیدمرتضی آیة‌اللّه‌زادۀ شیرازی، تهران: مرکز فرهنگی نشر قبله و دفتر نشر میراث مکتوب.
بهار، محمدتقی (137۶)، سبک‌شناسی (تاریخ تطور نثر فارسی)، چاپ نهم، تهران: مجید.
تاریخ‌نامۀ طبری (گردانیدۀ منسوب به بلعمی) (1380)، به تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، چاپ دوم، تهران: سروش.
ترجمۀ تفسیر طبری (1393)، به تصحیح حبیب یغمایی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
ترجمۀ قرآن (نسخۀ مورخ 55۶ق) (13۶۴)، به تصحیح محمدجعفر یاحقی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی.
ترجمۀ قرآن ماهان (1383)، به تصحیح محمود مدبری، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
تمیمی سبزواری، علی ‌بن محمد بن ‌علی ‌بن عبدالصمد (1383)، ذخیرة ‌الآخرة (همراه با کهن‌ترین ترجمه از ادعیۀ شیعه)، به تصحیح و تحقیق سیدمحمد عمادی حائری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
جوینی، عزیزاللّه (1390)، «مقدمه» بر تفسیر نسفی ← نسفی.
حاتم‌نامه (138۶)، به تصحیح حسین اسماعیلی، تهران: معین.
حق‌شناس، علی‌محمد و دیگران (1387)، دستور زبان فارسی، تهران: مدرسه.
حییم، سلیمان (13۶0)، فرهنگ عبری ـ فارسی، چاپ دوم، تهران: انجمن کلیمیان تهران.
خانلری، پرویز ناتل (1377)، تاریخ زبان فارسی، چاپ ششم، تهران: فردوس.
دبیرمقدم، محمد (1388)، پژوهش‌های زبان‌شناختی فارسی (مجموعۀ مقالات)، چاپ دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ــــــــــ (1392)، رده‌شناسی زبان‌های ایرانی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامۀ دهخدا، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
رواقی، علی (13۶5)، «مقدمه»، بر مقامات حریری ← مقامات حریری، 1365.
ساعدی، احمدقلی (1390)، فرهنگ، تلفظ واژگان و اصطلاحات در گویش مردم ولایت خواف 1، مشهد: نشر شاملو.
سورآبادی نیشابوری، ابوبکر عتیق (1338)، ترجمه و قصه‌های قرآن، تصحیح یحیی مهدوی و مهدی بیانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1380)، تفسیر سورآبادی، به تصحیح علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: فرهنگ نشر نو.
صادقی‌، علی‌اشرف (13۴9)، «را در زبان فارسی امروز»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز، ش93، ص9-22؛
ــــــــــ (1357)، تکوین زبان فارسی، تهران: دانشگاه آزاد ایران.
ــــــــــ (1380)، مسائل تاریخی زبان فارسی، تهران: سخن.
ــــــــــ (138۶)، «دربارۀ یازگار»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، ش1، ص290.
صدیقیان، مهین‌دخت (1383)، ویژگی‌های نحوی زبان فارسی در نثر قرن پنجم و ششم هجری، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
طرسوسی، ابوطاهر (1380)، ابومسلم‌نامه، به تصحیح حسین اسماعیلی، تهران: انتشارات معین و نشر قطره و انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1359)، الهی‌نامه، به تصحیح هلموت ریتر، تهران: توس.
عمادی حائری، سید محمد (1383)، «مقدمه» بر ذخیرةالآخرة ← تمیمی سبزواری.
ــــــــــ (139۶)، «سبزواری، علی‌ بن محمد بن علی ‌بن عبدالصمد تمیمی»، دانشنامۀ جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، ج22، ص72۶-730.
غنی، ناهید (1388)، بررسی چند متن کهن فارسی ـ یهودی، تهران: نشر دانش ایران.
فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه (سی رساله) (1382)، به تصحیح مهران افشاری، تهران: پ‍ژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فرشیدورد، خسرو (1382)، جمله و تحول آن در زبان فارسی، چاپ سوم، تهران: امیر کبیر.
ــــــــــ (1383)، فعل و گروه فعلی و تحول آن در زبان فارسی، تهران: سروش.
فرهنگ لغات قرآن خطی آستان قدس رضوی (شمارۀ ۴ با ترجمۀ فارسی کهن) (13۶3)، به کوشش احمدعلی رجائی بخارایی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فرهنگ‌نامۀ قرآنی (فرهنگ برابرهای فارسی قرآن بر اساس 1۴2 نسخۀ خطی کهن محفوظ در کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی) (1377)، با نظارت محمدجعفر یاحقی، چاپ دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
کلباسی، ایران (138۶)، وندهای اشتقاقی فعلی در لهجه‌ها و گویش‌های ایرانی و کاربرد آنها در واژه‌سازی، ضمیمۀ شمارۀ 28 نامۀ فرهنگستان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
لازار، ژیلبر (138۴)، شکل‌گیری زبان فارسی، ترجمۀ مهستی بحرینی، تهران: هرمس.
ماهوتیان، شهرزاد (1390)، دستور زبان فارسی از دیدگاه رده‌شناسی، ترجمۀ مهدی سمائی، چاپ ششم، تهران: نشر مرکز.
مقامات حریری (ترجمۀ فارسی) (13۶5)، پژوهش علی رواقی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی.
منتخب اشعار فارسی از آثار یهودیان ایران (1352)، گردآوری و تحقیق و تصحیح آمنون نتضر، تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1331)، کشف ‌‌الاسرار و عدة‌‌ الابرار، به تصحیح علی‌اصغر حکمت، تهران: مطبعۀ مجلس.
نتضر، آمنون (1352)، «مقدمه» بر منتخب اشعار فارسی از آثار یهودیان ایران ← منتخب اشعار فارسی از آثار یهودیان.
نسفی، ابوحفص نجم‌الدین عمر بن محمد (1390)، تفسیر نسفی، به تصحیح عزیزاللّه جوینی، چاپ دوم، تهران: سروش.
نغزگوی کهن، مهرداد (1383)، «نقش فرایندهای ادغام و انشقاق در تغییر نظام واجی فارسی»، مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبائی، ش۶، ص3۶1-372.
ــــــــــ (1395)، زبان فارسی در گذر زمان (مجموعه مقالات)، تهران: کتاب بهار.
نوروزی، حامد (1392)، «پژوهشی دربارۀ برخی لغات فارسی در متون فارسی ـ عبری»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، ش5 و ۶، ص271-295.
هفت ‌لشکر (طومار جامع نقالان) (1377)، به تصحیح مهران افشاری و مهدی مداینی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
Baltsan, Hayim (1992), Webster's New World Hebrew Dictionary, Cleveland, Ohio: Wiley Publishing.