نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

ترکیبِ مهجورِ «مرد مردانه» (یادداشتی بر مقاله «نگاهی به فرهنگِ پسوند در زبان فارسی»)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر ادبیّات و فلسفه
چکیده
زبان اصلی‌ترین جلوه‌گاهِ فرهنگ و نمایشگاهِ صورت‌های مختلف و حاملِ معانیِ گوناگون است. برای شناختِ کاملِ یک زبان، باید دستورِ تاریخی و صورت‌های مهجور و متروکِ آن را نیز بشناسیم. در مقالۀ «نگاهی به فرهنگ پسوند در زبان فارسی» چاپ‌شده در مجلۀ دستور، شمارۀ 13، برخی افتادگی‌های فرهنگ مذکور از مقالات شمس یادآوری شد. گردآورندگانِ فرهنگ مذکور به‌درستی اشاره کرده‌اند که واژۀ «-انه» دار به عنوان صفت برای موصوفِ جاندار به‌ویژه انسان هیچ‌گاه به کار نرفته و از این نظر کوچک‌ترین انحرافی دیده نشده است. در مقالۀ یادشده، تنها مورد استثناءِ این قاعده، که تا به حال به نظر رسیده، از مقالات شمس نقل شد. در این نوشته، ابتدا سابقۀ کاربردِ ترکیب مورد نظر، در برخی متون متقدم بر مقالات شمس و برخی متون بعد از آن، برشمرده می‌شود و سپس ریشه‌های شکل‌گیری این ساختار، به اختصار، در متون قرون چهارم تا ششم هجری بررسی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Obsolete Compound mærd-e mærd-ane

چکیده English

This article intends to Present evidence from a number of classical Persian texts to show the occurrences of compounds such as Mærd-e Mærd-ane ‘manly’ used as adjective. The article has concentrated on the formation of this compound with the suffix -ane in the 4th – 6th C. A. H. Persian texts.

کلیدواژه‌ها English

mærd-e mærd-ane
adjectives with –ane
Persian suffixes
افلاکی، شمس‌الدین احمد (1385)، مناقب‌العارفین، دو جلد، به کوشش تحسین یازیجی، چاپ چهارم، تهران: چاپ افست دنیای کتاب.
رواقی، علی (1388)، فرهنگ پسوند در زبان فارسی (بررسی دوازده پسوند)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سعدی شیرازی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله (1389)، بوستان، به تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ دهم، تهران: خوارزمی.
سنایی غزنوی (1374)، حدیقةالحقیقه و شریعةالطریقه، به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، چاپ چهارم، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1379)، مکاتیب، به کوشش نذیر احمد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
ــــــــــ (1388)، دیوان اشعار، به سعی و اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، چاپ هفتم، تهران: سنایی.
شمس تبریزی، محمد بن علی بن ملک داد (1377)، مقالات شمس، به تصحیح و تعلیق از محمدعلی موحد، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1383)، منطق‌الطیر، مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
ــــــــــ (1388)، تذکرةالاولیاء، به تصحیح رینولد ا. نیکلسون، تهران: هرمس.
ــــــــــ (1390 الف)، تذکرةالاولیاء، به تصحیح محمد استعلامی، چاپ بیست و دوم، تهران: زوار.
ــــــــــ (1390 ب)، دیوان اشعار، به تصحیح تقی تفضلی، چاپ سیزدهم، تهران: علمی ـ فرهنگی.
عین‌القضات همدانی (1373)، نامه‌های عین‌القضات، ج2، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، تهران: اساطیر.
فردوسی، ابوالقاسم (1389)، شاهنامه، دفتر پنجم، به کوشش جلال خالقی مطلق، چاپ سوم، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
مولانا، جلال‌الدین محمد بلخی (1396)، مثنوی معنوی، دو جلد، به تصحیح محمدعلی موحد، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و هرمس.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1371)، کشف‌الاسرار و عدّةالابرار، ج10، به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
نظامی گنجه‌ای، الیاس بن یوسف (1388)، شرف‌نامه، به تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ پنجم، تهران: نشر قطره.
نفیسی، سعید ]بی‌تا[، محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.