نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

مدل‌سازی روند پذیرش واژه‌ها با استفاده از رویکرد تفکر نظام‌مند: مطالعۀ موردی واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی دانشگاه الزهرا(س))
2 عضو هیئت علمی دانشکدة مدیریت دانشگاه خوارزمی
چکیده
اشاعه یا انتشار را می‌توان پراکنش یک پدیده در محیطی مشخص تعریف کرد. این مفهوم در علوم مختلف کاربرد دارد، ازجمله، در علم فیزیک برای گسترش ماده، در جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی برای گسترش تفکر و الگوی فرهنگی، در پزشکی برای گسترش بیماری و در علم اقتصاد برای گسترش فنّاوری یا محصول نو. در این پژوهش، اشاعه و گسترش معادل‌های فارسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در میان کاربران موضوع بحث است. میزان پذیرش یک نوآوری، یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت یا عدم موفقیت نهاد یا سازمان ارائه‌دهندۀ آن است. تلاش برای جانشین ساختن معادل‌های فارسی به‌جای لغات و اصطلاحات بیگانه همواره در جامعۀ ایران محل مناقشه و موضوع چون‌وچرا و سبب انواع واکنش‌ها ازسوی مردم، مترجمان، زبان‌شناسان و متخصصان حوزه‌های مختلف علوم بوده و کار واژه‌گزینی در فرهنگستان نمونه‌ای از این تلاش‌ها برای حفظ و حراست از زبان فارسی است. اشاعۀ نوآوری فرایندی پیچیده و پویاست و تحت ‌تأثیر عوامل و متغیرهای متعددی، مانند تبلیغات، زمان ورود محصول جدید و جایگزین، کیفیت آن، قدرت رقابت با محصولات سابق و جاافتاده در جامعه و رضایت کاربران است. اشاعه و پذیرش نوآوری، پدیده‌ای آنی نیست، بلکه فرایندی است که در طول زمان و در صورت استفادۀ مستمر از محصول جدید و عادت به آن شکل می‌گیرد. این پژوهش با ارائۀ راهکاری در جهت بهبود و تسریع روند پذیرش واژه‌های مصوب فرهنگستان صورت گرفته است. به این منظور، تحقیقات پیشین درزمینۀ رواج و کاربرد این واژه‌ها در جامعه و نیز الگوهای انتشار نوآوری بررسی شده و متغیرهای مؤثر بر پذیرش واژه‌های جدید و جایگزین، تعیین و به سازه‌های الگوی اولیۀ اشاعه و پذیرش نوآوری اضافه شده است. سپس نحوة تأثیرگذاری متغیرها بر رفتار کاربران زبان مشخص گردیده و با استفاده از رویکرد تفکر نظام‌مند (سیستمی) و پویایی‌شناسی سامانه، به ‌کمک نرم‌افزار پاورسیم الگویی برای اشاعه و پذیرش واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی طراحی و ارائه شده است. با شبیه‌سازی این الگو به ‌کمک این نرم‌افزار، اعتبار آن ارزیابی و فرانامه (سناریو)هایی جهت بهبود وضعیت فعلی پیشنهاد شده است. با استفاده از الگوهای شبیه‌سازی می‌توان تأثیر سیاست‌ها را قبل از اجرای آنها در جامعه، در محیط مجازی و نرم‌افزاری بررسی کرد و آزمود. نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد تبلیغات، آگاهی، رضایت و فراوانی پذیرندگان ازجمله عوامل تأثیرگذار بر پذیرش است. برای افزایش میزان پذیرش واژه‌های پیشنهادی فرهنگستان ازسوی جامعه و استفاده از معادل‌های فارسی به‌جای لغت‌ها و اصطلاحات بیگانه، اولین قدم، اطلاع‌رسانی و آگاه کردن مردم است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Modeling Public Acceptance of Words Using a System Dynamics Approach: A Case Study of the Words Adopted by the Academy of Persian Language and Literature

چکیده English

Dissemination or propagation may be defined as the spread of a phenomenon in a given environment. The concept has wide applications in a variety of disciplines; diffusion of matter, as used in physics; dissemination of a thinking method or a cultural pattern, as used in sociology and anthropology; the spread of a disease, in medicine; and the popularization and commercialization of a novel technology or product, as used in economics. The present study focuses on the dissemination of Persian equivalents for foreign words adopted by the Academy of Persian Language and Literature (APLL) for common use by the Persian speaking public. Evidently, the acceptance of a novel development (a word, in the present case) is one of the most important factors determining the success of its originator. Attempts to coin new Persian equivalents for foreign terms and expressions have always aroused much controversy and invoked serious reactions on the part of the public Persian speakers, translators, linguists, and experts of the respective fields of science. This is while selecting or coining new words by APLL is one of its tasks to safeguard the Persian language. Dissemination of novelties of appeal to the public is a complex and dynamic process that is influenced by such variables as product publicity and the time it is introduced to the public as well as its quality, competitiveness, and appeal to potential users. Furthermore, the process is not instantaneous; rather, it takes place over time only if the new product is appealing enough to win sustained use by the public. It is the objective of the present study to develop means and methods of improving and accelerating public acceptance of new terms coined by the Academy. For this purpose, previous reports on the prevalence of new coinages were reviewed and models of disseminating innovations were examined to identify the factors involved in the public acceptance of new Persian equivalents. These findings were then effected into the basic model of dissemination and acceptance. Another aspect of the study involved identifying the way(s) these parameters affected Persian speakers’ behavior. Using a system dynamics approach, a model of the dissemination and acceptance of words adopted by APLL was developed in the Powersim Studio 2005 environment. Simulations were then employed to validate the model and different scenarios were proposed to improve the current public behavior regarding new word acceptance. The results indicate that adequate publicizing, raising public awareness, user satisfaction, and size of user population are among the factors of great impact on the wider acceptance of new coinages. Nevertheless, the first step to increase both acceptance and public use of new terms adopted by APLL is found to be raising public awareness.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: word selection
adopted terms
language planning
system dynamics
acceptance model
innovation diffusion
modelling
Powersim Studio 2005
اتقیایی، فرهاد (1390)، ضریب نفوذ واژه‌های عمومی برگزیدۀ فرهنگستان در روزنامه‌های رسمی و وبلاگ‌های شخصی: رویکردی پیکره‌ای - محاسباتی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
احمدی‌پور، طاهره (1389)، «بررسی عوامل برون‌زبانی مؤثر بر پذیرش نوواژه‌ها»، زبان‌شناخت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 1، ش 1، ص 75-107.
احمدی‌نسب، فاطمه و شعله ارسطوپور (1394)، بررسی فرایندهای واژه‌گزینی اصطلاح‌ها و واژگان تخصصی حوزۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی، پژوهش‌نامۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی، س 5، ش2، ص 245-262.
ارباب‌سلیمانی، صدیقه (1376)، تحلیل اصول واژه‌سازی با بررسی واژه‌های جدید مصوب فرهنگستان (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
استرمن، جان (1396)، پویایی‌شناسی کسب‌وکار، جلد اول: تفکر سیستمی و مدل‌سازی برای جهانی پیچیده، ترجمۀ کورش برارپور، مرضیه امامی، بنفشه بهزاد، لاله رضایی‌عدل، حسن فغانی، پریسا موسوی اهرنجانی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی.
اشرفی، ثمره (1376)، فرهنگستان‌ها از گذشته تاکنون، با نگاهی به واژه‌های پیشنهادی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج.
اصول و ضوابط واژه‌گزینی همراه با شرح و توضیحات (ویرایش سوم) (1388)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
المعی، هاله (1368)، تأملی بر واژه‌سازی و معادل‌گزینی علمی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران.
انصاری، زهرا (1390)، بررسی صرفی و معنایی واژه‌های مشتق مصوب فرهنگستان و انطباق آن با قواعد متعارف واژه‌سازی در زبان فارسی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه پیام نور، مرکز
تهران.
باطنی، محمدرضا و گروه نویسندگان و مترجمان (1381)، «زبان و جامعه‌شناسی»، گزیدۀ مقالات مجلۀ فرهنگ و زندگی، ش22، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
تاجیک، پونه (1388)، بررسی واژه‌های مصوب فرهنگستان در حوزۀ زیست‌شناسی در کتاب درسی زیست‌شناسی دورۀ پیش‌دانشگاهی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.
تمیمی، لادن (1399)، سازوکارهای واژه‌گزینی در گونۀ علمی فارسی از مجلس آکادمی تا فرهنگستان سوم (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
جعفری، عاطفه (1398)، سازوکارهای واژه‌سازی غالب زبان فارسی در گونه‌های علمی و ادبی دورۀ معاصر (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
جمالی، مریم (1390)، بررسی میزان مقبولیت واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزۀ علوم پزشکی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان.
حداد عادل، غلامعلی (1382)، «درآمدی بر واژه‌گزینی مردمی»، مجموعۀ مقالات دومین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 367-372.
خرمایی، علیرضا (1387)، «اصول ساختواژی واژه‌سازی و واژه‌های نوساختة عمومی»، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی مشهد، ش160، ص 75-94.
داوری اردکانی، نگار (1382)، «جایگاه واژه‌گزینی در نظریۀ برنامه‌ریزی زبان»، مجموعۀ مقالات دومین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی،
ص 17-37.
درخشان، شیرین (1392)، بررسی و ارزیابی فعالیت‌های واژه‌گزینی فرهنگستان سوم زبان و ادب فارسی از نظر بخشی از دانشگاهیان دانشگاه شیراز (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه شیراز.
روستایی، محسن (1385)، تاریخ نخستین فرهنگستان ایران به روایت اسناد همراه با واژه‌های مصوب و گمشدۀ فرهنگستان (1314-1320 ش)، تهران: نی.
ستاری، عظیمه (1388)، بررسی میزان کاربرد واژه‌های سیاسی مصوب فرهنگستان زبان فارسی در برنامه‌های رادیوی جمهوری اسلامی ایران (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه تهران.
سمائی، فرشید (1382)، «مکاتب اصطلاح‌شناسی و گرایش‌های فرهنگستان سوم»، مجموعۀ مقالات دومین هم‌اندیشی واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی،
ص 89-107.
شرفی، اعظم (1379)، بررسی جایگاه برخی از معادل‌های فارسی پیشنهادی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در بین مردم (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران.
شریف، بابک (1386)، «بررسی انتقادی واژه‌های عمومی مصوب فرهنگستان» (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه تهران.
شریفی، سیما (1395)، بررسی میزان کاربرد اصطلاح‌های تخصصی حوزۀ روان‌شناسی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در متون نوشتاری (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه الزهرا (س)، تهران.
شیری، معصومه (1396)، «ارزیابی موردی معادل‌های نجومی براساس اصول و ضوابط واژه‌گزینی»، زبان و زبان‌شناسی، س 13، ش 25، ص 107-129.
عاصی، مصطفی (1385)، «فارسی در رایاسپهر، جایگاه زبان فارسی در جهان نوین فنّاوری اطلاعات»، نامۀ فرهنگستان، س 8، ش 3، ص 59-70.
عقیلی، مهدی (1388)، شفافیت و مقبولیت نوواژگان: مطالعۀ موردی لغات مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان.
قطره، فریبا، نسرین خردمند و بدری‌السادات سیدجلالی (زیر چاپ)، «بررسی کاربرد وام‌واژه‌ها در گونۀ گفتاری زبان فارسی»، جستارهای زبانی.
کارگزاری، حمیدرضا و دارا تفضلی (1391)، «تناسب واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی با نیاز جامعه، همایش زبان و مفاهیم علوم اجتماعی»، دانشگاه تهران.
کافی، علی (1368)، «بررسی واژه‌های ریاضی فرهنگستان اول»، نشر دانش، ش 55، ص 29-33.
ــــــــــ (1371)، «بررسی واژه‌های فرهنگستان اول»، نشر دانش، ش 69، ص 33-41.
کتابی، سعید، مهدی عقیلی و مرجان ابوالحسنی (1389)، «جنسیت و رابطۀ آن با مقبولیت و شفافیت واژگان نو، بررسی عمومی واژگان عمومی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی»، زن در فرهنگ و هنر، س1، ش 3، ص 99-108.
کرامتی، عباس، سید محسن سیدین اردبیلی و بابک سهرابی (1388)، «تحلیل رویگردانی مشتریان، بررسی وضعیت یکی از اپراتورهای تلفن همراه ایران با کمک روش‌های داده‌کاوی»، علوم مدیریت ایران، س 14، ص 63-92.
گندمی، نسرین (1380)، بررسی واژه‌های عمومی مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی: واژه‌های عمومی 1 و واژه‌های عمومی 2 (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
مجد، امید (1388)، «نقد چهل لغت ترجمه‌شدۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی همراه با ارائۀ پیشنهادهای جدید و روش‌های اصلاحی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، س 13، ص 87-106.
محمودی، رعنا (1388)، بررسی میزان کاربرد واژگان مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مقایسه با واژگان قرضی در ترجمۀ تخصصی دانشگاهی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان.
مختاری، قاسم (1392)، تفکر سیستمی، قم: دانشگاه قم.
مدرسی، یحیی (1368)، درآمدی بر جامعه‌شناسی زبان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مؤمنی، شیما (1395)، «فرایندهای معادل‌یابی فرهنگستان در حوزۀ رایانه و فنّاوری اطلاعات و پذیرش معادل‌ها در کتب آموزشی»، مجلة ادب و زبان دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، س 19، ش 39، ص 231-251.
مهریار، لیلا (1382)، بررسی میزان کاربرد واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان در برنامه‌های سیمای جمهوری اسلامی ایران (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی.
نجفی، ابوالحسن (1361)، «آیا زبان فارسی در خطر است؟»، نشر دانش، س 3، ش 2، ص 4-15.
نعمت‌زاده، شهین (1395)، «وام‌گیری واژگانی از منظر رده‌شناسی زبان»، مطالعات واژه‌گزینی، (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، ش 1، ص 28-43.
والی‌پور، امیر (1385)، بررسی عوامل مؤثر در مقبولیت و کاربرد واژه‌های ارائه‌شده ازسوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی (پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد)، دانشگاه پیام نور، مرکز تهران.
 
Bass, F. (1969), “A New Product Growth Model for Consumer Durables”, Management Science 15, pp. 215-227.
Hockett, C. (1958), A Course in Modern Linguistics, New York: Macmillan.
Marco, A. D., A. C. Cagliano , M. L Nervo, & C. Rafele (2012), “Using System Dynamics to Assess the Impact of RFID Technology on Retail Operations”, International Journal of Production Economics, 135(1), pp. 333-344.
Rogers, E. M. (2003), Diffusion of Innovations (5th edition), New York, NY: Free Press.
Williams, T., C. Eden, F. Ackermann, & A. Tait, (1995), “The Effects of Design Changes and Delays on Project Costs”, Journal of the Operational Research Society, 46, pp. 809-818.
دوره 21، شماره 1 - شماره پیاپی 81
نامه فرهنگستان (مطالعات واژه‌گزینی)
بهار 1401
صفحه 85-137

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1401