نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

گرته‌برداری یا گرده‌برداری؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی
چکیده
در این مقاله ضمن تعریف اصطلاح‌های علمیِ گرده/ گرته و گرده برداشتن/ گرته برداشتن، و گرده‌برداری/ گرته‌برداری در هنر و زبان‌شناسی و اشاره به تمایز سبکی گرد و گرت، داده‌های پرشماری از کاربرد این واژه‌ها را در فارسی کهن و معاصر و منابع عمومی و تخصصی به‌ دست داده‌ایم. سپس این داده‌ها را تحلیل کرده‌ایم و ضمن اشاره به یکی از اصول واژه‌سازی علمی، کوشیده‌ایم به چند ابهام درمورد کاربرد گرده‌برداری/ گرته‌برداری پاسخ دهیم و درنهایت، به این نتیجه برسیم که کدام‌یک از دو گونۀ گرده‌برداری و گرته‌برداری بر دیگری ترجیح دارد. در مقالۀ پیش رو فقط به لفظ پرداخته‌ایم و هدف ما تحلیل مفهوم گرده‌برداری/ گرته‌برداری نبوده‌ است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Garde-bardāri or Garte-bardāri (calque)

نویسنده English

farhad ghorbanzadeh
Researcher at the Academy of Persian Language and Literature
چکیده English

Exploring the different definitions rendered for the terms garde/garte, garde-bardāshtan/garte-bardāshtan, and garde-bardāri/garte-bardāri, the present manuscript provides a large corpus of data collected on the different usages of these terms from both old and contemporary Persian texts as well as occurrences in general and specialized references. The data thus collected are subsequently subjected to analysis and one scientific word formation principle is exploited to resolve a number of ambiguities surrounding the usage of garde-bardāri/garte-bardāri in order to determine the preferred variant of the two. It may be noted that the manuscript solely deals with form rather than sense.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: garde-bardāri
garte-bardāri
terminology
word selection
garde
آرام، احمد (۱۳۴۸)، «تعلیم و تربیت و فراغت»، آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، ش ۱۱۴، ص ۹ـ ۱۸.
آموزگار، ژاله (۱۳۸۰)، «سنگ‌نوشته‌های پارس هخامنشی»، نامۀ فرهنگستان، دورﮤ ۵، ش ۱، شمارﮤ پیاپی ۱۷، ص ۸۶ـ ۹۵.
ارجمند، محمدرضا و مرجان موسوی (مترجمان) (۱۳۷۷)، واژگان هنر اسلامی، تألیف احمد محمد عیسی، قم: کتابخانۀ بزرگ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
اسلامی ندوشن، محمدعلی (۱۳۷۳)، روزها، جلد ۲، تهران: یزدان.
اصول و ضوابط واژه‌گزینی (همراه با شرح و توضیحات) (۱۳۷۸)، ویرایش دوم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. بازچاپ در: خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۷)، «واژگان‌پژوهی ۲»، از واژه تا فرهنگ، تهران: نیلوفر، ص ۱۳۹ـ۱۵۱.
افشار، ایرج (۱۳۸۲)، «تازه‌ها و پاره‌های ایران‌شناسی (۳۹)»، بخارا، ش ۳۳ و ۳۴، ص ۴۷ـ۸۰.
ــــــــــ (۱۳۹۰)، کاغذ در زندگی و فرهنگ ایرانی، تهران: میراث مکتوب.
انوری، حسن (سرپرست) (۱۳۸۱)، فرهنگ بزرگ سخن، 8 جلد، تهران: سخن.
باطنی، محمدرضا (۱۳۹۹ [۱۳۶۷])، «اجازه بدهید غلط بنویسیم»، آدینه، ش ۲۴، ص ۲۶ـ ۲۹ [در نقد غلط ننویسیم]. بازچاپ در: درست و غلط در زبان از دیدگاه زبان‌شناسی، به کوشش فرهاد قربان‌زاده، تهران: کتاب بهار.
باطنی، محمدرضا و همکاران (۱۳۹۶)، فرهنگ معاصر پویا انگلیسی - فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
بدیعی، منوچهر (۱۳۶۹)، جادۀ فلاندر، تهران: نیلوفر.
برهان، محمدحسین‌بن خلف (۱۳۷۶)، برهان قاطع، 5 جلد، به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر.
بیدل دهلوی، عبدالقادربن عبدالخالق (۱۳۷۶)، کلیات، 3 جلد، به کوشش اکبر بهداروند و پرویز عباسی داکانی، تهران: الهام.
پارسی‌پور، شهرنوش (۱۳۷۸)، ماجراهای ساده و کوچک روح درخت، سوئد: باران.
پاکباز، رویین، با همکاری توکا ملکی (۱۳۹۵)، فرهنگ اصطلاحات هنری و اعلام هنرمندان، تهران: فرهنگ معاصر.
تبرایی، بابک (۱۳۹۳)، جدایی‌ها، تهران: چشمه.
تتوی حسینی، عبدالرشید (1337)، فرهنگ رشیدی، 2 جلد، به کوشش محمد عباسی، تهران: بارانی.
جعفری، محمدرضا (۱۳۹۵)، فرهنگ فشردﮤ نشر نو، تهران: نشر نو.
حزین لاهیجی، محمدعلی‌ بن ابی‌طالب (۱۳۷۴)، دیوان، به کوشش ذبیح‌الله صاحبکار، تهران: میراث مکتوب / سایه.
حق‌شناس، علی‌محمد (۱۳۷۴)، «زبان فارسی، از سنت تا تجدد»، کلک، ش ۷۱ و ۷۲، ص ۱۱ـ ۲۵.
حق‌شناس، علی‌محمد و همکاران (۱۳۸۶)، فرهنگ معاصر هزاره انگلیسی - فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
حییم، سلیمان (۱۳۸۸ [۱۳۲۹])، فرهنگ معاصر بزرگ انگلیسی - فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۷)، «فرهنگ دشواری‌ها (دربارﮤ غلط ننویسیم)»، در: از واژه تا فرهنگ، تهران: نیلوفر، ص ۲۶۳ـ۲۹۱.
ــــــــــ (۱۳۹۰)، ترجمه‌کاوی، تهران: ناهید.
داعی‌الاسلام، محمدعلی (۱۳۰۵- ۱۳۱۸)، فرهنگ نظام، حیدرآباد دکن (چاپ افست: ۱۳۶۲- ۱۳۶۴، تهران: دانش).
دریابندری، نجف (۱۳۷7)، «از اینکه رفتید ...»، دنیای سخن، ش ۷۷، ص ۳۱- ۳۲.
دهخدا، علی‌اکبر و همکاران (۱۳۷7)، لغت‌نامه، تهران: مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد (۱۳۳۷)، غیاث‌اللغات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: معرفت.
رستگار فسایی، منصور (۱۳۷۸)، تعلیقات فارسنامۀ ناصری، 2 جلد، امیرکبیر.
رفیعی سرشکی، بیژن و همکاران (۱۳۸۲)، فرهنگ مهرازی (معماری) ایران، تهران: مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.
ریاحی، بزرگمهر (۱۳۹۴)، فرهنگ بزرگ انگلیسی - فارسی، 2 جلد، تهران: سخن.
سپهری، سهراب (۱۳79)، هشت کتاب، تهران: طهوری.
سرابی، حسین‌بن عبدالله (۱۳۶۱)، مخزن‌الوقایع (سفرنامۀ فرخ‌خان امیرالدوله)، به کوشش قدرت‌الله روشنی و کریم اصفهانیان، تهران: اساطیر.
سلطانی، پوری و فروردین راستین (۱۳۸۱)، دانشنامۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: فرهنگ معاصر.
سمیعی (گیلانی)، احمد (۱۳۹۰)، «میرعابدینی، تاریخ‌نگار ادبیات معاصر»، نشر دانش، ش ۱۲۲، ص ۳۸- ۵۰.
سناپور، حسین (۱۳۸۷)، شمایل تاریک کاخ‌ها، تهران: چشمه.
سیدصدر، ابوالقاسم (۱۳۸۸)، دایرةالمعارف نقاشی، تهران: سیمای دانش - آذر.
شاملو، احمد (۱۳۵۷)، کتاب کوچه، جلد ۲، تهران.
شکوری، محمدجان و همکاران (۱۳۸۵)، فرهنگ فارسیِ تاجیکی، 2 جلد، تهران: فرهنگ معاصر.
شوشتری، عبداللطیف (۱۳۶۳)، تحفةالعالم، به کوشش صمد موحد، تهران: طهوری.
شیرین‌بخش، زهره (۱۳۹۴)، اصطلاحنامۀ صنایع دستی و هنرهای سنتی؛ فلزکاری، تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
صادقی، علی‌اشرف (۱۳۹۹)، «دربارﮤ زبان فارسی، ویرایش زبانی و درست و غلط در زبان»، چاپ‌شده در: درست و غلط در زبان از دیدگاه زبان‌شناسی، به کوشش فرهاد قربان‌زاده، تهران: کتاب بهار.
صدری‌افشار، غلامحسین و نسرین حَکَمی و نسترن حَکَمی (۱۳۹۶)، فرهنگ فارسی، ویراست دوم، تهران: فرهنگ معاصر.
عقیقی، فائزه (۱۳۹۴)، اصطلاحنامۀ صنایع دستی و هنرهای سنتی؛ فرش‌بافی، تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
علوی، بزرگ (۱۳۸۵)، گذشت زمانه، تهران: نگاه.
علی‌زاده، غزاله (۱۳۷۰)، خانۀ ادریسی‌ها، 2جلد، تهران: تیراژه.
عنایت، زهرا (۱۳۶۷)، «زبان‌شناسی، بهانه‌ای برای غلط نوشتن»، کیهان فرهنگی، ش ۵۴،
ص ۳۸- ۴۱.
فرشته‌نژاد، مرتضی (۱۳۸۹)، فرهنگ معماری و مرمت معماری (۱)، اصفهان: ارکان دانش.
فرشیدورد، خسرو (۱۳۷۲)، «ساختمان دستوری و تحلیل معنایی اصطلاحات علمی و فنی»، چاپ‌شده در: مجموعه‌مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، زیر نظر علی کافی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فلاح‌فر، سعید (۱۳۷۹)، فرهنگ واژه‌های معماری سنتی ایران، تهران: سعید فلاح‌فر.
فولادوند، عزت‌الله (ترجمه) (۱۳۷۴)، «هیجان در هنر»، نوشتۀ استیون پِپِر، کلک، ش ۶۱- ۶۴،
ص ۶۹- ۷۹.
قربان‌زاده، فرهاد (۱۳۹۴)، «نقد و بررسی مجموعه‌فرهنگ‌های سخن»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامة نامة فرهنگستان)، ش ۱۰، ص ۱۸۳- ۲۱۰.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا (۱۳۹۲)، زرافشان (فرهنگ اصطلاحات و ترکیبات خوشنویسی، کتاب‌آرایی و نسخه‌پردازی در شعر فارسی)، تهران: فرهنگ معاصر.
کرامتی، محسن (۱۳۷۰)، فرهنگ اصطلاحات و واژگان هنرهای تجسمی، تهران: چکامه.
کلیم همدانی (۱۳۶۹)، دیوان، به کوشش محمد قهرمان، مشهد: آستان قدس رضوی.
گلشیری، هوشنگ (۱۳۷۸)، باغ در باغ، تهران: نیلوفر.
لاله تیک‌چند بهار (۱۳۸۰)، بهار عجم، 3 جلد، به کوشش کاظم دزفولیان، تهران: طلایه.
مایل هروی، نجیب (۱۳۷۲)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی.
مرزبان، پرویز (مترجم) (۱۳۷۴)، هنرهای ایران، زیر نظر ر. دبلیو. فِریه، تهران: فرزان روز.
مرزبان، پرویز و حبیب معروف (۱۳۸۰ [۱۳۶۵])، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی، تهران: سروش.
مستوفی، عبدالله (۱۳۸۴)، شرح زندگانی من، تهران: زوّار.
معروف، حبیب (۱۳۷۰ [۱۳۶۱])، واژه‌نامۀ راه و ساختمان و معماری، تهران: آزاده.
معین، محمد (۱۳۴۲- ۱۳۴۷)، فرهنگ فارسی، جلد ۱- ۴، تهران: امیرکبیر.
میرزا حبیب اصفهانی (مترجم) (۱۳۷۹)، سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی، جیمز موریه، به کوشش جعفر مدرس صادقی، تهران: مرکز.
ــــــــــ سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی، جیمز موریه، میکروفیلم کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران: ش ۳۶۰۳، به خط مترجم.
نجفی، ابوالحسن (۱۳۶۱)، «آیا زبان فارسی در خطر است؟»، نشر دانش، س ۳، ش ۲، ص ۴- ۱۵. بازچاپ در: درست و غلط در زبان از دیدگاه زبان‌شناسی، به کوشش فرهاد قربان‌زاده، تهران: کتاب بهار.
ــــــــــ (۱۳۸۲)، غلط ننویسیم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول: ۱۳۶۶.
نفیسی، علی‌اکبر (ناظم‌الاطبا) (۱۳۲۱- ۱۳۲۴)، فرهنگ نفیسی، تهران: خیام.
واژه‌های نو (که تا پایان سال ۱۳۱۹ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده ‌است) (۱۳۲۰؟)، تهران: فرهنگستان ایران.
هزارواژﮤ زبان‌شناسی (۱۳۹۷)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
Van Herk, Gerard (2013), What Is Sociolinguistics?, UK, Wiley Blackwell.
Wardhaugh, Ronald and Janet M. Fuller (2015), An Introduction to Sociolinguistics, Seventh Edition, UK, Wiley Blackwell.
پیکره‌های زبانی (به ترتیب میزان استفاده)
وبگاه «پایگاه مجلات تخصصی نور» (www.noormags.ir) (۶ شاهد).
وبگاه «کتابخانۀ رقمی/ دیجیتال نور» (www.noorlib.ir) (۴ شاهد).
وبگاه books.google.com (۲ شاهد).
«پیکرﮤ فارسی روز»، انتشارات تیسا، به سرپرستی فرهاد قربان‌زاده (۲ شاهد).
«کتابخانۀ میراث مکتوب»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و مرکز پژوهشی میراث مکتوب (۲ شاهد).
«دُرج ۴»، شرکت مهر ارقام رایانه (۱ شاهد).
«تاریخ ایران اسلامی ۲»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (۱ شاهد).
وبگاه «گنجور» (ganjoor.net) (۱ شاهد).
پیکرﮤ مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا (۱ شاهد).
دوره 21، شماره 1 - شماره پیاپی 81
نامه فرهنگستان (مطالعات واژه‌گزینی)
بهار 1401
صفحه 138-159

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1401