نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی وام‌گیری درونی و تاریخی در فرایند واژه‌گزینی با تمرکز بر واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی
چکیده
مقصود از وام‌گیری درونی و تاریخی، بهره‌گیری از واژه‌های متعلق به زبان‌های باستانی و میانة ایران و نیز واژه‌های کهن موجود در فارسیِ امروز (نو) در فرایند واژه‌گزینی فرهنگستان است. در این مقاله، روند وام‌گیری درونی و تاریخی را از بررسی چند لغت ساختة انجمن‌های واژه‌سازی در دورة پهلوی اول آغاز کرده‌ایم و به دنبال آن، نمونه‌هایی از فرهنگستان ایران (فرهنگستان اول) و فرهنگستان زبان ایران (فرهنگستان دوم) آورده‌ایم. تمرکز مقاله بر فرهنگستان زبان و ادب فارسی (فرهنگستان سوم) است و از‌این‌‌رو، از واژه‌های مصوب عمومی و تخصصی فرهنگستان سوم نمونه‌های بیشتری آورده شده است. پس از توصیف نمونه‌ها، که به استناد فرهنگ‌های زبان پهلوی و ریشه‌شناختی صورت پذیرفته، نویسنده کوشیده‌ است انواع وام‌گیری درونی و تاریخی را احصا و انواع تغییرات معنایی در رهگذر این فرایند را بررسی کند و شیوه‌های این نوع وام‌گیری را نشان دهد. در پایان، به تبیین ضرورت‌های وام‌گیریِ درونی و تاریخی در واژه‌گزینی فرهنگستان پرداخته ‌و با تحلیل معایب و مزایای آن نشان داده‌ شده که چگونه فرهنگستان سوم، با بازیابی و احیای واژه‌ها و ریشه‌های کهن، از ظرفیت تاریخی زبان فارسی در واژه‌گزینی یاری جسته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Study of the Role of Internal and Historical Borrowing in the Terminology Work with Emphasis on Words Adopted by the APLL

چکیده English

By internal and historical borrowing is meant the revitalization and reintroduction of obsolete lexical items from Ancient and Middle Persian or those attested in old texts in current Persian to coin words by the Academy of Persian Language and Literature (APLL). The present article explores this process by considering a number of words adopted by word formation societies during the first Pahlavi regime to be followed by more examples coined by Iran Academy (i.e., the first Academy) and Iran Language Academy (i.e., the second Academy). However, the article places its greater emphasis on APLL (i.e., the third Academy) by presenting more examples of general and technical lexical items adopted by the third academy. Descriptions derived from etymological studies and evidence from Middle Persian dictionaries will then be provided of the cited examples while efforts will be subsequently made to define different types and methods of internal and historical borrowing and to investigate meaning changes in this process. Finally, explanations will be provided to justify the Academy’s reliance on internal and historical word borrowing. Light will also be shed on the advantages and disadvantages of the process to identify why the third academy embarked in the first place on exploiting the historical capacity of the Persian language to coin new words via recovering and revitalizing old words and stems.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: word adoption
APLL
internal and historical word borrowing
adopted words
 
‏‫آشوری، داریوش (۱۳۸۷)، زبان باز: پژوهشی دربارة زبان و مدرنیت، تهران: نشر مرکز.
‏‫اشیدری‌، جهانگیر (۱۳۷۱)، دانشنامة‌ مزدیسنا، واژه‌نامة‌ توضیحی‌ آیین‌ زرتشت‌، تهران‌: نشر مرکز.
اصول‌ و ضوابط واژه‌گزینی‌ همراه‌ با شرح‌ و توضیحات‌ (ویرایش سوم) (1388)، تهران‌: فرهنگستان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌.
‏‫انوری‌، حسن‌ (۱۳۸۱)، فرهنگ‌ بزرگ‌ سخن‌، تهران‌: سخن‌.
باطنی، محمدرضا (1374)، دربارة زبان (مجموعة مقالات)، تهران: آگاه.
‏‫برهان، محمدحسین‌ بن‌ خلف‌ تبریزی (۱۳۵۷)، برهان‌ قاطع‌، ویرایش ۲، ‏‫تهران‌: ‏‫امیرکبیر.
‏‫پورداود، ‌ابراهیم (۱۳۴۷)، «فرهنگستان»، وحید، ش ۵۶، ص ۶۹۰-۶۹۳.
‏‫حسن‌دوست‌، محمد (1393)، فرهنگ‌ ریشه‌شناختی‌ زبان‌ فارسی‌، تهران‌: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
‏‫حق‌شناس، علی‌محمد (۱۳۸۲)، «واژه‌سازی درون متن، یک علاج قطعی»، زبان و ادب فارسی در گذرگاه سنت و مدرنیته (مجموعه مقالات)، تهران: آگه، ص ۲۵۵-۲۶۶.
‏‫خانلری‌، پرویز (۱۳۶۶)، زبان‌شناسی‌ و زبان‌ فارسی‌، ‏‫تهران‌: ‏‫توس‌.
دبیرمقدم، محمد (1392)، رده‌شناسی زبانهای ایرانی، تهران: سمت.
‏‫دهخدا، علی‌اکبر و همکاران (1377)، لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسة انتشارات و چاپ.
‏‫رضایی‌باغ‌بیدی، ‌حسن (۱۳۷۵)، «بازمانده‌های ریشه هند و اروپایی -ok/-ak در زبان فارسی»، نامة فرهنگستان، ش ۶، ص 68-71.
‏‫روستایی‌، محسن‌ (۱۳۸۵)، تاریخ‌ نخستین‌ فرهنگستان‌ ایران‌ «به‌ روایت‌ اسناد» همراه‌ با واژه‌های‌ مصوب‌ و گمشدة‌ فرهنگستان‌ (۱۳۲۰-۱۳۱۴ش‌)، تهران‌: نی‌.
‏‫شفیعی‌ کدکنی‌، محمدرضا (۱۳۸۷)، غزلیات شمس تبریز، تهران: سخن.
‏‫ــــــــــ (۱۳۷۳)، موسیقی‌ شعر، تهران‌: آگه.
‏‫صادقی، ‌علی‌اشرف (۱۳۷۱)، «شیوه‌ها و امکانات واژه سازی در زبان فارسی معاصر (5)»، نشر دانش، ش ۷۰، ص 39-45.
‏‫صفارمقدم، احمد (۱۳۷۴)، «فرهنگستان دوم، پژوهشگاه واژه‌گزینی»، نامة فرهنگستان، ش 4،
ص 132-۱4۲.
صفوی، کورش (1373)، از زبانشناسی به ادبیات (جلد اول: نظم)، تهران: چشمه.
‏‫طباطبایی‌، علاءالدین‌ (۱۳۹۵)، فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
‏‫فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان: دفتر اول (1383)، ‏‫تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
‏‫‏فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان: دفتر دوم (‏‫1384)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان: دفتر نهم (1391)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار‏.
‏‫فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان: دفتر دهم (1392)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار‏.
‏‫فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان: دفتر سیزدهم (1395)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار‏.
‏‫فره‌وشی‌، بهرام‌ (۱۳۸۱)، فرهنگ‌ زبان‌ پهلوی‌، تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، مؤسسة‌ انتشارات‌ و چاپ‌.
‏‫کلباسی‌، ایران‌ (۱۳۸۰)، ساخت‌ اشتقاقی‌ واژه‌ در فارسی‌ امروز، تهران‌: پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌.
کزازی، میرجلال‌الدین (1379)، نامة باستان (ویرایش و گزارش شاهنامة فردوسی)، جلد 1، سمت.
‏‫کیانوش‌، حسن‌ (۱۳۸۱)، واژه‌های‌ برابر فرهنگستان‌ ایران‌، تهران‌: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، سروش.
‏‫مقربی، مصطفی (1372)، ترکیب در زبان فارسی، تهران: توس.
مکنزی‌، دی. ان (۱۳۸۸)، فرهنگ‌ کوچک‌ زبان‌ پهلوی‌، ترجمة مهشید میرفخرائی‌، تهران‌: پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌.
‏‫منصوری‌، رضا (۱۳۹۰)، واژه‌گزینی در ایران و جهان، تهران: ‏‫فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
‏‫منصوری‌، یدالله‌ (۱۳۸۴)، بررسی‌ ریشه‌شناختی‌ فعل‌های‌ زبان‌ پهلوی‌ (فارسی‌ میانه‌ زردشتی‌)، تهران‌: فرهنگستان‌ زبان‌ و ادب‌ فارسی‌، گروه نشر آثار.
‏‫منصوری‌، یدالله‌، و جمیله حسن‌زاده (۱۳۸۷)، بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی، ‏‫تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
‏‫نغزگوی‌ کهن‌، مهرداد (۱۳۹۳)، فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی تاریخی، تهران: علمی.
واژه‌های‌ نو (که‌ تا پایان‌ سال‌ ۱۳۱۹ در فرهنگستان‌ ایران‌ پذیرفته‌ شده‌ است‌) (1319)، ‏‫تهران: دبیرخانة فرهنگستان ایران.
هزارواژة روان‌شناسی 1 (مجموعة واژه‌های روان‌شناسی) (1398)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
هزار واژة زیست‌شناسی (مجموعة واژه‌های زیست‌شناسی عمومی، علوم گیاهی) (1390)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.‏‫
هزار واژة پزشکی 1 (مجموعة واژه‌های علوم پایه پزشکی، پزشکی، دندانپزشکی) (1390)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
هزارواژة پزشکی 2 (مجموعة واژه‌های اَرتاپزشکی، اعتیاد، پیوند، روان‌شناسی، شنوایی‌شناسی...) (1393)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار.
Swann, Joan et al. (2004), A Dictionary of Sociolinguistics, Edinburgh University Press.
The Heritage Illustrated Dictionary of the English Language (1975), American Heritage Publishing Co., Inc.  
دوره 21، شماره 1 - شماره پیاپی 81
نامه فرهنگستان (مطالعات واژه‌گزینی)
بهار 1401
صفحه 160-193

  • تاریخ دریافت 23 فروردین 1401