نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

شش دهه دستورنویسی آموزشی برای مدارس ایران (از سال 1298 تا 1357ش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محدثه طاهری 1
سیده پرنیان دریاباری 2
علی‌اصغر باباسالار 3
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علو انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران غرب، ایران
3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/nf.2023.180995
چکیده
میرزا حبیب اصفهانی با انتشار دستور سخن، اولین کتاب مستقل آموزش دستور زبان فارسی را در 1289ق تألیف کرد. پس از او نویسندگان دیگری به تأثیر از قواعد عربی یا دستور زبان‌های فرنگی، نگارش کتاب‌های آموزش دستور زبان فارسی را ادامه دادند. از این رهگذر، کتاب‌های دستور زبان آموزشی نگارش یافتند. در این پژوهش بیست کتاب درسی دستور زبان فارسی (از سال 1298 تا 1357ش)، که در مدارس ایران تدریس می‌شدند، مطالعه شد. ابتدا بازۀ زمانی 1298 تا 1357ش به سه دوره تقسیم و ویژگی‌های هر دوره بیان و سپس موارد اختلافی مباحث دستوری هر کتاب و چند مثال از آنها با کتاب دستور مفصّل امروز[1] بررسی و مقایسه شد. همچنین تأثیرپذیری هر کتاب از دستور زبان‌های دیگر، مانند‌ عربی و فرنگی، مورد توجه قرار گرفت. براساس پژوهش حاضر به این نتیجه رسیدیم که اغلب کتاب‌های دستوری مورد بررسی به تأثیر از دستور عربی، اقسام کلمه را به سه بخش اسم، فعل و حرف تقسیم کرده‌ و نکات هر مبحث را شرح و تفصیل داده‌اند. گرچه هر نویسنده، در عین تأثیرپذیری از نویسندگان پیشین یا معاصر، نظرات خود را هم آورده، اما کمتر کتابی دارای روش متمایز و خاص بوده و بیشتر کتاب‌ها رویکردی مشابه یکدیگر داشتند. البته، برخی کتاب‌ها در دورۀ خود تأثیر بیشتری گذاشتند و رویکرد خود را با دیدگاه غالب هم‌عصران خود متناسب و همراه کردند. دستور زبان‌هایی که عبدالعظیم قریب، پنج استاد، پرویز ناتل خانلری، انوری و احمدی ‌گیوی و صادقی و ارژنگ نوشتند، ازجمله کتاب‌های پیشتاز این بازۀ زمانی بود.
 
.[1] خسرو فرشیدورد، دستور مفصّل امروز، سخن، تهران ۱۳۸۲.
کلیدواژه‌ها
دستور زبان فارسی
دستور‌‌های آموزشی
دستور سنّتی
نقد دستور‌
پیشگامان دستورنویسی

عنوان مقاله English

Six Decades of Compiling Pedagogical Grammar Textbooks for Iranian Schools (from 1298 to 1357AH)

نویسندگان English

M Taheri 1
S.P. Daryabari 2
A.A. Babasalar 3
1 Master's degree in Persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, West Tehran Branch, Iran
3 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

By publishing dasture-sokhan, Habib-e Esfahāni compiled the first independent grammar teaching textbook in 1289 AH. Other autors kept on composing Persian grammar teaching textbooks based on French and Arabic Grammars. In this article some Persian grammar textbooks taught in Iran schools (from 1298 to 1357) were studied. General feautures of the books of this period and their discussed grammatical issues were analysed. We concluded that most of the grammar textbooks were influenced by Arabic grammars. Although the writers had their own approach in compiling a book, at the same time they were affected by previous or contemporary authors. Therefore, only a few books had their own distinct method, and most of the books followed a similar approach. The grammar textbooks written by Gharib, Panj Ostād, Khānlari, Anvari and Ahmadi Givi, Sādeghi and Arzhang were the pioneer books of that period. 

کلیدواژه‌ها English

Persian grammars
grammar writing
pedagogical grammars
آموزگار، حبیب‌اللّه (۱)، دستور آموزگار، مطبعهٔ تمدن، تهران 1298.
ــــــــ (۲)، دستور آموزگار، مطبعهٔ تمدن، تهران 129۹.
احمدی ‌گیوی، حسن و حسن انوری (۱)، دستور زبان فارسی، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، تهران 1351.
ــــــــ (۲)، دستور زبان فارسی، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، تهران ۱۳۵۲.
ادیب طوسی، میرزا محمد امین خان، دستور نوین، مطبعهٔ پروین، تهران ۱۳۱۲.
اسفندیاری، محمد‌صدیق، محمد پروین گنابادی، عباس دیوشلی، ضیاءالدین سجادی و زین‌العابدین مؤتمن، فارسی و دستور، علمی، تهران 1335.
خیام‌پور، عبدالرسول، دستور زبان فارسی، چاپ دوم، آیدین، تبریز 1400.
دیهیم، محمد، دستور زبان فارسی، چاپ ششم، شرکت نسبی علی‌اکبر علمی و شرکا، تهران 1330.
رضازاده شفق، صادق، عبدالرحمن فرامرزی، ذبیح‌اللّه صفا، علی‌اکبر شهابی، احمد کوشا و اسمعیل والی‌زاده، فارسی و دستور زبان، کیهان، تهران 133۵.
روحانی، محمد‌علی، مهدی محقق، محمد نصراللّه و سعید نفیسی، فارسی و دستور زبان، علمی، تهران 13۴1.
سلطان‌محمدی، جبار و احمد مفیدی (بی‌تا)، دستور زبان فارسی فرهنگ، بنگاه مطبوعاتی فرهنگ، ساری.
صادقی، علی‌اشرف و غلامرضا ارژنگ، دستور، چاپخانۀ گیل، تهران 1357.
فارسی و دستور زبان پسران، چاپخانهٔ خاور، تهران 1337.
فرشیدورد، خسرو، دستور مفصّل امروز، سخن، تهران 1382.
فروزانفر، بدیع‌الزمان، گلشن ابراهیمی، عبدالحسین زرین‌کوب، منوچهر آدمیت و حسین بحرالعلومی (۱)، قرائت فارسی و دستور زبان، مرکز پخش و انتشارات شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکا، تهران 133۵ش.
ــــــــ‌، عبدالعظیم قریب، جلال‌الدین همایی، ملک‌ا‌لشعراء بهار، غلامرضا رشید یاسمی (2) (بی‌تا)، دستور زبان فارسی ، کتابخانهٔ مرکزی، تهران.
ــــــــ‌ (۳)، دستور زبان فارسی، کتابخانهٔ مرکزی، تهران ۱۳۳۸.
قریب، عبدالعظیم، دستور زبان فارسی، چاپ هجدهم، علمی، تهران 1316.
ناتل خانلری، پرویز و زهرا خانلری (بی‌تا)، دستور زبان فارسی، شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران، تهران.
ــــــــ، مصطفی مقربی، فتح‌اللّه مجتبایی، زهرا خانلری (۱)، دستور زبان فارسی «روش نو»، شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران، چاپ افست علی‌اکبر علمی، تهران ۱۳۴۳.
ــــــــ (۲)، دستور زبان فارسی «روش نو»، شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران، چاپ افست علی‌اکبر علمی، تهران ۱۳۴۶.
نفیسی، علی‌اکبر، نامهٔ زبان‌آموز، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1398.
هروی، محمدحسن، دستور حسن، مطبعهٔ خراسان، مشهد 1342.
نامه فرهنگستان
دوره 22، شماره 3 - شماره پیاپی 87
نامه فرهنگستان (دستور)
پاییز 1402
صفحه 111-122

  • تاریخ دریافت 07 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 05 بهمن 1401