نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

طبقه‌بندی الفبای فارسی براساس ساختار نوشتاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو کارگروه بازنگری دستور خط در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
چکیده
تاکنون بحث دربارهٔ ویژگی‌های الفبای فارسی بیشتر در چارچوب آواشناسی و واج‌شناسی مطرح بوده و ازلحاظ خط‌شناسی و ساختار نوشتاری طبقه‌بندی دقیقی از حروف الفبا ارائه نشده است. نویسه‌ها (اعمّ از حروف، اعداد و علائم نوشتاری) خود از اجزای کوچک‌تری تشکیل شده‌اند که می‌توانیم آن‌ها را «نویسک» بنامیم. نویسک‌های اصلی در الفبای فارسی، که در ساختار شماری از حروف تکرار می‌شوند، مبنای دقیقی برای طبقه‌بندی الفبا به دست می‌دهند. این نویسک‌ها عبارتند از نویسک افقی، عمودی، دایره، دندانه، چشمه، پایه و نقطه. همچنین، طبقه‌بندی الفبا ازلحاظ پیوندپذیری، که با ساختار حروف ارتباط دارد، امکان‌پذیر است و از این لحاظ حروف الفبای فارسی به دو دستهٔ «تکسوپیوند» (اقلیّت) و «دوسوپیوند» (اکثریّت) تقسیم می‌شوند. از طرف دیگر، شکل کوچک اکثریّت حروف وابسته یا نیمه‌وابسته به کرسی دندانه است که باعث می‌شود شکل کوچک نیز در این حروف به دو صورت تکسوپیوند و دوسوپیوند نوشته ‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Classification of the Persian Alphabet Based on Writing Structure

نویسنده English

F. Ghafouri
Assistant professor and member of the handwriting review working group at the Academy of Persian Language and Literature , Tehran, Iran
چکیده English

Heretofore studies on the features of the Persian alphabet have only been in the realm of linguistics, especially its branches, phonetics and phonology, therefore we are facing with lack of a classification of the alphabet based on script studies and writing structure. Around one thousand years ago, Ikhvān al-Safā in their Treatise on Music shortly put forward some points about the structure of the Arabic alphabet, but their classification is very simple and general, so it has not provided details and accuracy. Character(s), in Persian language: neviseh(-hā), including letters, numbers, and other writing signs, themselves, are formed by component(s) that we can call them nevisak(-hā). Major components (nevisak-hā-ye asli) are common in the structure of several characters, and therefore provide an exact base for the classification of the alphabet. The major components are: vertical component, horizontal component, circular component (dāyereh), jagged component (dandāneh), counter component (cheshmeh), leg component (pāyeh), dot component (noqteh). Also, the classification is possible in terms of linkability; in some letters, due to the existence of pāyeh, the left side connection is impossible. This phenomenon divides the alphabet into two categories: one side connection or taksūpeyvand (minority) and two side connection or dosūpeyvand (majority). On the other hand, in the form of lower case, many letters in the Persian alphabet depend on “korsi-ye dandāneh” completely or partly that in turn divides the forms of lower case into two categories: taksūpeyvand (in the beginning of a multi-letter connection) and dosūpeyvand (in the middle of a multi-letter connection).

کلیدواژه‌ها English

Classification
Persian alphabet
neviseh
nevisak
circle
counter
dandāneh
korsiye dandāneh
taksūpeyvand
dosūpeyvand
ابن‌منظور، محمّد بن مُکرّم، لسان‌‌العرب، تحقیق علی سیری، دار إحیاء التّراث العربی، بیروت 1408 ق.
ابن‌ندیم، اب‍و‌ی‍ع‍ق‍وب‌ ال‍ورّاق محمّد بن اسحاق، الفهرست، به تصحیح رض‍ا ت‍ج‍دّد، مروی، الطبعة الثانیة، تهران 1352.
اِخوان‌‌الصّفاء، رسائل إخوان‌‌الصّفاء و خُلّان‌الوفاء، مراجعة خیرالدّین الزِّرِکلی، مؤسّسة هنداوی، قاهرة 2018.
انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، به سرپرستی حسن انوری، سخن، چاپ دوم، تهران 1382.
ایرانی، اکبر، «رسالۀ موسیقی از رسائل اِخوان‌‌الصّفاء»، فصلنامۀ هنر، شمارۀ 30، زمستان 1374 و  بهار 1375، ص 285-289.
بهمنیار، احمد، «املای فارسی: پیشنهاد به مقام فرهنگستان»، نامهٔ فرهنگستان، سال اوّل، ش 4، آبان 1322، ص 42-66.
حافظ شیرازی، شمس‌الدّین محمّد، غزل‌های حافظ (دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ)، به کوشش سلیم نیساری، نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، تهران 1374.
خلیل بن أحمد فراهیدی، کتاب ‌العین، به تصحیح عبدالحمید هنداوی، دارالکتب العلمیة، بیروت 1424 ق.
حسن‌دوست، محمّد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، تهران 1393.
دستور خطّ فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ سیزدهم، تهران 1394.
دهخدا، علی‌اکبر و دیگران، لغت‌نامه، زیر نظر محمّد معین و جعفر شهیدی، ج 6، 7 و 14، مؤسّسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و انتشارات روزنه، چاپ دوم از دورهٔ جدید، تهران 1377.
راوندی، محمّد بن علی، راحة‌الصّدور و آیة‌السرور، به کوشش محمّد اقبال لاهوری، لوزاک، لندن 1921 م.
رفیقی هروی، مجنون (1)، «رسالهٔ رسم‌الخط»، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، به کوشش حمیدرضا قلیچ‌خانی، انتشارات روزنه، تهران 1373.
ـــــــــ (2)، «رسالهٔ خطّ و سواد»، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، به کوشش حمیدرضا قلیچ‌خانی، روزنه، تهران 1373.
ـــــــــ (3)، «رسالهٔ آداب‌‌الخط»، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، به کوشش حمیدرضا قلیچ‌خانی، روزنه، تهران 1373.
سلطان‌علی مشهدی، «رسالهٔ صراط‌‌السّطور»، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، به کوشش حمیدرضا قلیچ‌خانی، روزنه، تهران 1373.
سمیعی (گیلانی)، احمد، نگارش و ویرایش، سمت، ویراست سوم، چاپ نوزدهم، تهران 1399.
عاصی، مصطفی، «درآمدی بر پردازش رایانه‌ای زبان فارسی: پیش‌نیازها و چالش‌ها»، دانشور دُرّ معنی: ارجنامۀ دکتر سیّدحمید تنکابنی، انتشارات آواهیا، تهران 1401.
عبدالغنی، أیمن أمین، الکافی فی قواعد الإملاء: وفقاً لقراراتِ مجمعِ‌اللغة العربیة بالقاهرة، دارالتّوفیقیّة للتّراث، قاهرة 2012 م.
علی‌بیگی، رضوان و عبدالرّضا چاریی، «سیر تحول خطّ کوفی در نگارش قرآن‌های سدهٔ اوّل تا پنجم هجری و بررسی ساختار آن»، فصلنامهٔ نگره، ش 12، پاییز 1388، صفحات 12-14.
غفوری، فرزین، «بررسی خطّ کتاب‌های درسی؛ اهمّیّت سین و شین در خطّ تحریری»، خبرنامهٔ گروه آموزش زبان و ادبیّات فارسی، ش 8، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، اسفند 1393.
فرّخی سیستانی، ابوالحسن علی، دیوان، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، انتشارات اقبال و شرکا، تهران 1335.
فرشیدورد، خسرو، «بحثی دربارهٔ رسم‌الخطّ فارسی»، ش 112، وحید: نشریهٔ دانش‌پژوهان ایران، فروردین 1352.
فرهنگستان ایران: واژه‌های نو، انتشارات دبیرخانهٔ فرهنگستان، تهران 1319.
فرهنگستان زبان ایران: برابرهای فارسی پیشنهادی گروههای واژه‌گزینی، به‌ کوشش دکتر مصطفی عاصی، فرهنگستان زبان ایران با همکاری بخش رایانۀ سازمان برنامه و بودجه و دانشگاه تهران، تهران 1357.
فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان، به کوشش گروه واژه‌گزینی، ج 4 و 6، نشر آثار (فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، چاپ دوم، تهران 1386 و 1388.
فضائلی، حبیب‌اللّه، تعلیم خط، سروش، چاپ دوازدهم، تهران 1392.
فیروزآبادی، مجدالدّین محمّد بن یعقوب، قاموس ‌المحیط، بإشراف محمّد نعیم العرقسوسی، مکتب تحقیق التّراث فی مؤسّسة الرّسالة، الطبعة الثّامنة، بیروت 1426 ق.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، روزنه، ویراست دوم، چاپ سوم، تهران 1390.
قواعدالإملاء، مجمع‌اللّغة العربیّة بدمشق، دمشق 1425 ق/ 2004م.
مایل هروی، نجیب، کتاب‌آرایی در تمدّن اسلامی، آستان قدس رضوی، مشهد 1372.
معلوف، لویس، المنجد فی اللّغة و الأدب و العلوم، المطبعة الکاثولیکیة، الطبعة الخامسة عشرة، بیروت 1956 م.
مقرّبی، مصطفی، هژده گفتار (مجموعه‌مقالات)، توس، تهران 1375.
مولوی، جلال‌الدّین محمّد، کلّیّات شمس تبریزی، با مقدّمهٔ علی دشتی و بدیع‌الزّمان فروزانفر، امیرکبیر، چاپ هشتم، تهران 1360.
میرعماد حسنی سیفی قزوینی، رسالهٔ آداب‌‌المشق منسوب به میرعماد، به خطّ کیخسرو خروش، مبلغان، تهران 1380.
نیساری، سلیم، دستور خطّ فارسی، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران 1374.
هارون، عبدالسّلام محمّد، قواعد‌الإملاء، مکتبة الأنجلو المصریّة، قاهرة 1993 م.
یوسفی، غلامحسین، «خط و خطّاطی»، فصلنامهٔ هنر، ش 31، تابستان و پاییز 1375.
Ambrose, Gavin & Paul Harris, The Fundamentals of Typography, AVA Publishing, Second Edition, Lausanne 2011.
Kohrt, Manfred, “The Term ‘Grapheme’ in the History and Theory of Linguistics”, New Trends in Graphemics and Orthography, Edited by Gerhard Augst, Walter de Gruyter, Berlin 1986.
Lawson, Alexander, Anatomy of a Typeface, Hamish Hamilton, London 1990.
Ross, Fiona, Non-Latin Typesetting In the Digital Age”, Computers and Typography, Edited by Rosemary Sassoon, Intellect Books Ltd, Bristol 2002.
Tselentis, Jason, Type, Form and Function: A Handbook on the Fundamentals of Typography, Rockport Publishers, Beverly (in Massachusetts) 2011.
دوره 22، شماره 2 - شماره پیاپی 86
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
تابستان 1402
صفحه 55-75

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1400
  • تاریخ پذیرش 29 آذر 1400