نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تصحیح بیت‌هایی از دیوان قطران بر اساس نامِ پارچه‌ها /جامه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه تصحیح متون، تهران، ایران
چکیده
قطران تبریزی از شاعران معروف قرن پنجم است. او بیشتر عمر خود را در شمال‌غربی ایران، تبریز، گنجه و پیرامون آن، گذراند و امیران و حاکمان آن نواحی را ستود. شعر او امروز برای ما از جهات گوناگون اهمّیّت دارد: تاریخ حاکمان آن نواحی، وقایع تاریخی آن دوره، رابطهٔ شعر او با شعر خراسان و فواید زبانی. در شعر قطران از پارچه‌ها و جامه‌هایی سخن به میان آمده است که گاهی منحصر به شعر اوست. از توصیف‌هایی که شاعر از این نوع پارچه‌ها/ جامه‌ها به دست می‌دهد، می‌توان آنها را شناسایی کرد، به‌خصوص وقتی در فرهنگ‌ها و کتاب‌های لغت سخنی از آنها نیست. ما در این مقاله انواع این پارچه‌ها/ جامه‌ها را در شعر قطران شناسایی کرده‌ایم و با استفاده از منابع در معرّفی آن‌ها کوشیده‌ایم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Correction of Verses from Qatrân’s Poetry Based on the Name of the Textile

نویسنده English

shoreh Marefat
Assistant Professor of Persian Language and Literature Academy, Text Proofreading Department, Tehran, Iran
چکیده English

 Qatrân Tabrizi is one of the famous poets of the 5th century AH. He spent most of his life in northwestern Iran, Tabriz, Ganjeh and its environs and praised the emirs and rulers of those areas. His poetry is important to us today in many ways: the history of the rulers of those areas, the historical events of that period, the relationship of his poetry with the poetry of Khorasan and linguistic benefits. In Qatran's poetry the names of fabrics/ clothes are mentioned. From the descriptions that the poet gives of these types of textile, they can be identified, especially when they are not mentioned in dictionaries. In the present article, we have identified the types of Textile in Qatrân poetry and tried to introduce them by using sources.

کلیدواژه‌ها English

Qatrân‚ Fifth Century Poetry‚ Textile‚ Poetry of Azerbaijan
الآبی، أبو سعد منصور بن الحسین، نثر الدّرّ فی المحاضرات، تحقیق: خالد عبدالغنی محفوظ، دارالکتب العلمیّة، بیروت 1424 ق.
ابن حوقل، أبو القسم، صورة الأرض، بریل، لیدن 1938.
ابن سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط و الأعظم، محقّق: عبدالحمید هنداوی، دار الکتب العلمیّة، بیروت (بی‌تا).
ابن فقیه، أبو عبدالله أحمد بن محمّد بن إسحاق، کتاب البُلدان، تحقیق: یوسف الهادی، عالم الکتب، بیروت 1416.
ابن مسکویه، احمد بن محمّد، تجارب الأمم، بی‌نا، بی‌جا بی‌تا.
ابن منظور، محمّد بن مکرّم، لسان العرب، دار الفکر للطباعة و النّشر و التّوزیع، بیروت 1994.
فخرالدّین اسعد گرگانی، ویس و رامین، تصحیح: ماگالی تودوا و الکساندر گواخاریا، بنیاد فرهنگ ایران، تهران 1349.
اصطخری، أبو اسحاق ابراهیم بن محمّد الفارسی، المسالک والممالک، بریل، لیدن 1927.
امیر معزّی، محمّد بن عبدالملک، دیوان، به سعی و اهتمام عبّاس اقبال، کتابفروشی اسلامیه، تهران 1318.
بلعمی (منسوب)، محمّد بن محمّد، تاریخنامهٔ طبری، تصحیح و تحشیهٔ محمّد روشن، سروش، تهران 1378.
بهار، محمّد تقی، «شعرهای دخیل و تصحیف‌ها در شاهنامه و دیوان حافظ»، آینده، ج 3، 1323، ص 343-350.
بیرونی، محمّد بن احمد، الجماهیر فی الجواهر، تحقیق یوسف الهادی، علمی و فرهنگی/ میراث مکتوب، تهران 1374.
ثعالبی، ابو منصور عبدالملک بن محمّد (1)، ثمار القلوب فی المضاف و المنسوب، تحقیق محمّد أبو الفضل إبراهیم، المکتبة العصریّة، بیروت 1428 ق.
ــــــــ (2)، فقه اللّغة، تحقیق جمال طلبة، دارالکتب العلمیة، بیروت 1414 ق.
حدودالعالم من المشرق إلی المغرب، به کوشش منوچهر ستوده، دانشگاه تهران، تهران 1362
حسن‌دوست، محمّد، فرهنگ ریشه‌شناختی فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران 1393.
حقّی، مریم، «پژوهشی در معنای اصلی کلمهٔ ’شادُروان‘»، مطالعات زبانی و بلاغی، س 9، ش 18، 1397،
ص 117-134.
خاقانی، دیوان خاقانی، تصحیح ضیاءالدّین سجّادی، زوّار، تهران 1391.
الخطیب البغدادی، أبوبکر أحمد بن علی، تاریخ بغداد أو مدینة السّلام، دراسة و تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا،
دار الکتب العلمیة، بیروت 1417 ق.
دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه، مؤسّسهٔ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران 1377.
راوندی، محمّد بن علی بن سلیمان، راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخ آل سلجوق، به سعی و اهتمام محمّد اقبال، علمی، تهران 1363.
رواقی، علی، «نگرشی در دیوان فرّخی سیستانی»، مجلّهٔ دانشکدهٔ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، س 23،
ش 1 و 2، تهران 1355، ص 118-143.
زمخشری، محمود بن عمر، مقدّمةالأدب، با مقدّمهٔ مهدی محقّق، دانشگاه تهران، تهران 1386.
الصّولی، أبو بکر محمّد بن یحیی، أدب الکتّاب، نسخه و عنی بتصحیحه و تعلیق حواشیه محمّد بهجة الأثری، المکتبة العربیّة، بغداد بی‌تا.
الطّبری، أبوجعفر محمّد بن جریر، تاریخ الطّبری تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، بی‌نا، بیروت بی‌تا.
عمادالدّین کاتب، محمّد بن محمّد، خریدة القصر و جریدة العصر، تحقیق عمر الدّسوقی و علی عبدالعظیم، المجمع العلمی العراقی، بغداد 1375 ق.
عوّاد، میخائیل، «مصطلحات حضاریة فی التّراث العربی»، المجمع العلمی العراقی، المجلّد السّابع و الثّلاثون، الجزء 1، 1406 ق، ص 91-118.
عوفی، محمّد، جوامع الحکایات و لوامع الرّوایات، جزء اوّل از قسم دوم، با مقابله و تصحیح امیر بانو مصفّا (کریمی)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1386.
عین القضات همدانی، نامه‌های عین القضات همدانی، به اهتمام علی نقی منزوی و عفیف عسیران، گلشن، تهران 1362.
غلامرضایی، محمّد، «گذری بر شعر قطران تبریزی»، مجلّهٔ دانشگاه اصفهان (علوم انسانی)، ش 1 و 2، اصفهان 1378، ص 1-12.
فرج، سام عبدالعزیز، دراسات فی تاریخ و حضارة الامبراطوریّة البیزنطیة، مطبعة مصنع اسکندریّه، الإسکندریّة 1982.
قزوینی، محمّد، یاداشت‌های قزوینی، به کوشش ایرج افشار، علمی، تهران 1363.
قطران، دیوان حکیم قطران‌تبریزی، به سعی و اهتمام محمّد نخجوانی، ققنوس، تهران 1363.
«لغزهای عربی و فارسی در توصیف قلم»، ارمغان، دورهٔ سوم، ش 9، 1301، ص 364-366.
المافرّوخی إصفهانی، مفضّل بن سعد، محاسن أصفهان، تحقیق: عارف أحمد عبدالغنی، دار کنان، دمشق 1431 ق.
مطلوب، أحمد، معجم الملابس فی لسان العرب، مکتبة لبنان ناشرون، بیروت 1995.
معرفت، شهره، «کردوانی، یکی از کلمات نادر در شعر قطران»، ادب فارسی، س 10، ش 1، تهران 1399،
ص 43-55.
مقریزی، تقی‌الدّین احمد بن علی (1)، إتّعاظ الحنفا بأخبار الأئمّة الفاطمیین الخلفا، تحقیق محمّد حلمی محمّد احمد، لجنة إحیاء التّراث الإسلامی، القاهره 1416 ق.
ــــــــ (2)، کتاب المقفّی الکبیر، تحقیق: محمّد الیعلاوی، دار الغرب الإسلامی، بیروت 1427 ق.
ــــــــ (3)، المواعظ و الإعتبار بذکر الخطط و الآثار المعروف بالخطط المقریزیة، وضع حواشیه خلیل المنصور، دار الکتب العلمیة، بیروت 1418 ق.
منجیک، علی بن محمّد، دیوان منجیک ترمذی، به‌کوشش: احسان شواربی مقدّم، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران 1391.
ناصرخسرو (1)، دیوان ناصرخسرو، به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقّق، مؤسّسهٔ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران 1353.
ــــــــ (2)، سفرنامه، به کوشش محمّد دبیر سیاقی، زوّار، تهران 1335.
دوره 23، شماره 5 - شماره پیاپی 93
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
آذر و دی 1403
صفحه 10-26

  • تاریخ دریافت 03 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 04 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1403