نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

سبک‌شناسی انتقادی دستورالوزارة (وزارت‌نامه‌ای از عهد اتابکان فارس)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بناب، بناب، ایران
چکیده
: اتابکان فارس، با مصالحه با مغولان، در یکی از پرآشوب‌ترین و خون‌بارترین دوره‌های تاریخ ایران، ملجأ امنی برای فعّالیّت اهل هنر و علم فراهم آوردند. آنان در شیوهٔ حکومت‌داری و علی‌الخصوص استحکام بنیاد دیوان‌سالاری و تقویّت نهاد وزارت از سلجوقیان (که قوی‌ترین دستگاه دیوان‌سالاری و وزارت پس از ساسانی را در ایران احیا نمودند) تبعیّت کردند. دستورالوزارة، نوشتهٔ محمود بن محمد اصفهانی، که درس‌نامه‌ای برای وزیران و دیوانیان است، محصول آن امنیّت و این نظامِ دیوان‌سالاری است. مسئلهٔ اصلی این تحقیق شناساندن ژرف‌ساخت‌های فکری، فرهنگی و سیاسی کتاب دستورالوزارة، به‌عنوان یکی از نمونه‌های دستور/ وزارت‌نامه‌نویسی فارسی دورهٔ اتابکان فارس، از طریق تحلیل لایه‌های سبکی این متن بوده است. دستاورهای حاصل از این تحقیق، که به روش ترکیبی (تحلیلی ـ توصیفی ـ استدلالی) انجام یافت، بدین ترتیب است: در لایهٔ واژگانی، فراوانی رمزگان‌های مربوط به نهادهای اخلاق، علم و ادب و هنر و نیز مذهب بیش و پیش از رمزگان‌های سیاسی و حکومتی است که نشان از چربش زیربنای اخلاقی ـ تربیّتی کتاب بر مبانی سیاسی و حتّی تاریخی آن دارد. در لایهٔ نحوی، غلبهٔ وجهیّت اخباری همراه با قطعیّت بسیار در شیوهٔ روایتگری متن بیانگر صراحت و اعتقاد راسخ در مؤلّفه‌های گفتمانی اثر است؛ در لایهٔ بلاغی، فراوانی و تأثیرگذاری عمده از آنِ ابزارهای بلاغی استدلالی و استشهادی گفتمانی (نظیر اقتباس، تضمین، تلمیح، تمثیل، ارسال‌المثل و...) است، اما تصاویر بلاغی متن بیشتر در خدمت تکلّفات مرسوم نثر مصنوع است تا منظورهای گفتمانی و ایدئولوژیکی. در لایهٔ کاربردشناسی، کنش بیانی/ اظهاری در مرتبهٔ نخست و کنش ترغیبی در مرتبهٔ بعدی قرار می‌گیرد و نشان می‌دهد که نویسنده چگونه از این کنش‌ برای رسمیّت دادن به ارزش‌های حاکم بر دیدگاه‌های ارزشی (اخلاقی/ آرمانی) خود استفاده کرده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Critical Stylistics of Dastur al-Wazarah (A Ministerial Order of Atabakan Fars)

نویسنده English

Narges Oskouie
Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Bonab Branch, Bonab, Iran
چکیده English

By reconciling with the Mongols, the Atabaks of Persia, in one of the most tumultuous and bloody periods in the history of Iran, provided a safe haven for the activities of artists and scholars. They followed the Seljuks (who revived the strongest post-Sassanid bureaucracy and ministry in Iran) in the way they governed, and especially in strengthening the foundation of the bureaucracy and strengthening the institution of the ministry. The Dastur al-Wazarah written by Mahmoud ibn Mohammad Isfahani, which is a textbook for ministers and courtiers, is the product of security and this bureaucratic system. The main issue of this research was to identify the intellectual, cultural and political in-depths of the book Dastur al-Wazarah, as one of the examples of Persian Atabakan period/ ministry of Persian writing, by analyzing the stylistic layers of this text. The results of this research, which was done by combined research method (analytical-descriptive-argumentative), are as follows: It is political and governmental, which shows the priority of the moral-educational foundation of the book over its political and even historical foundations. In the syntactic layer, the predominance of narrative aspect, along with great certainty in the method of text narration, expresses explicitness and firm belief in the discourse components of the work; In the rhetorical layer of the text, the frequency and major influence are among the rhetorical and argumentative rhetorical tools of discourse (such as adaptation, guarantee, allusion, allegory, sending proverbs, etc.), but the rhetorical images of the text are more in the service of artificial prose than discursive and ideological purposes. In terms of pragmatics, expressive/ declarative action takes place first and the persuasive action is placed next, and shows how the author has used this action to recognize the values governing her own values (moral/ ideal).

کلیدواژه‌ها English

Historiography
Ministerial Order Writing
Dastur al-Wazarah
critical stylistics
stylistic layers
آدمیّت، فریدون و هما ناطق، افکار اجتماعی، سیاسی و انتقادی منتشرنشدهٔ دوران قاجار، آگاه، تهران 1398.
آقاگل‌زاده، فردوس، تحلیل گفتمان انتقادی، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1389.
آیتی، عبدالمحمّد، تحریر تاریخ وصاف، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران 1364.
اسکویی، نرگس و زهرا جعفریان، «تحلیل لایه‌های سبکی در آثارالوزراء با رویکرد سبک‌شناسی انتقادی»، پژوهش‌های ادبی، ش 72، تابستان 1400، ص 9-30.
ابوالرّجاء قمی، نجم‌الدّین، تاریخ‌الوزراء، به تصحیح محمّدتقی دانش‌پژوه، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1363
اصفهانی، محمود بن محمّد، دستورالوزارة، به تصحیح ذبیح اللّه صفا، امیرکبیر، تهران 1364.
بازورث، ک. دارلی، سلجوقیان، ترجمهٔ یعقوب آژند، مولی، تهران 1387.
بهرام‌پور، شعبانعلی، گفتمان و تحلیل گفتمانی، به کوشش دکتر محمّدرضا تاجیک، فرهنگ گفتمان، تهران 1379.
جعفریان، زهرا و نرگس اسکویی، «تحلیل بازنمایی ایدئولوژی در دستورالوزراء نوشتۀ غیاث‌الدّین خواندمیر»، تاریخ ادبیّات، ش 1/83، بهار و تابستان 1398، ص 5-32.
جعفریان، زهرا و نرگس اسکویی، «سبک‌شناسی انتقادی تاریخ‌الوزراء»، مطالعات زبانی و بلاغی، ش 22، پاییز 1399، ص 109-136.
جنید شیرازی، جنید بن محمود، تذکرهٔ هزار مزار، به کوشش عبدالوهّاب نورانی، کتابخانهٔ احمدی، تهران 1364.
خواندمیر، غیاث‌الدّین، دستورالوزراء، به کوشش سعید نفیسی، اقبال، تهران ۱۳۱۷.
زرکوب شیرازی، احمدبن ابی الخیر، شیرازنامه، به کوشش اسماعیل واعظ جوادی، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران ۱۳۵۰.
سارتر، ژان پل، ادبیّات چیست؟، ترجمه ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، نشر زمان، تهران 1348.
سجودی، فرزان، نشانه‌شناسی کاربردی، انتشارات علم، تهران 1387.
شعیری، حمیدرضا، نشانه ـ معناشناسی ادبیّات، انتشارات دانشگاه تربیّت مدرّس، تهران 1395.
شمیسا، سیروس، کلیات سبک‌شناسی، میترا، تهران 1384.
شیبانی‌اقدم، اشرف، کلیدواژه‌های سبک‌شناسی، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، چاپ اول، تهران 1394.
صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیّات در ایران، ج 5، بخش اول، فردوس، چاپ چهاردهم، تهران 1388.
طباطبایی، سیّدجواد، خواجه نظام‌الملک، طرح نو، تهران 1375.
فتوحی، محمود، سبک‌شناسی (نظریّه‌ها، رویکردها و روش‌ها)، سخن، تهران 1391.
فسایی، حسن بن حسن، فارسنامهٔ ناصری، امیرکبیر، تهران، 1367.
قزوینی، محمّد و عبّاس اقبال، حواشی و تعلیقات بر شدّ الازار (مزارات شیراز)، مطبعۀ مجلس، تهران 1328.
قنبری، کوروش، میرجلال‌الدّین کزّازی و غلامرضا سالمیان، «شناخت یکی از متن‌های پنهان دیوان حافظ»، جستارهای نوین ادبی، ش 203، زمستان 1397، ص 93-115.
میرخواند، محمد بن خاوندشاه، تاریخ روضةالصّفا، به تصحیح جمشید کیان‌فر، اساطیر، تهران 1380.
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم، فروغی، تهران 1363.
نورگارد، نینا، بئاتریکس بوسه و روسیو مونتورو، فرهنگ سبک شناسی، ترجمۀ احمد رضایی جمکرانی و مسعود فرهمندفر، مروارید، تهران 1394.
دوره 23، شماره 5 - شماره پیاپی 93
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
آذر و دی 1403
صفحه 144-163

  • تاریخ دریافت 06 مرداد 1400
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1400
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1403