نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

معرّفی تاریخی ناشناخته از خاندان مغول: شجرةالأتراک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری ادبیّات حماسی، گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیّات فارسی (نویسندۀ مسئول)، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
دورهٔ مغول و حکمرانی جانشینان چنگیزخان از مهم‌ترین ادوار تاریخ ایران است، عصری که دست‌کم تا پایان حکومت تیموریان به درازا کشید. در این دوره، نوشتن کتاب‌های تاریخی اهمّیّت پیدا کرد و آثار متعدّدی در این زمینه به رشتهٔ تحریر در آمد. در تحقیق حاضر، که به روش توصیفی، از نوع تحلیل محتوای کیفی و سندپژوهی، با استفاده از ابزار گردآوری اطّلاعات کتابخانه‌ای، انجام گرفته، یکی از این آثار معرّفی شده است و آن کتاب شجرةالأتراک است. این کتاب گزیده‌ای از کتابی مفقود منسوب به الغ‌بیک تیموری ـ موسوم به الوس اربعۀ چنگیزی ـ است که ظاهراً میان 980 و 1000 ق نوشته شده. نویسندهٔ اثر معلوم نیست، ولی مذهب و موطن وی به احتمال زیاد سنّیِ شافعی و سمرقند است. در کتاب، نویسنده سعی دارد اثر خود را موثّق نشان دهد و بر همین اساس، به‌غیر از منابع بی‌شمارِ فرعیِ مذکور و غیرمذکور، از دو کتابِ ظفرنامۀ یزدی (در نثر) و چنگیزنامۀ (یا شهنامۀ) کاشانی (در نظم)، به‌عنوان اصلی‌ترین مآخذِ کتاب، بسیار استفاده می‌کند. نام کتاب هم شجرةالأتراک ذکر شده و هم الوس اربعه. نویسندهٔ اثر کتابِ منبعِ خود را نیز هم شجرةالأتراک نامیده هم الوس اربعه. ظاهراً از کتابِ منسوب به الغ‌بیک چند تحریر موجود بوده و نویسندهٔ کتاب شجرةالأتراک، که از آن اقتباس می‌کرده، چند نسخه از آن را پیش روی خود داشته است. اینکه خودِ الغ‌بیک تاریخ نوشته باشد ـ بر مبنای دو اصلِ وجود نداشتن سندی صریح، جز اشارۀ گذرای خواندمیر، و مشهور نبودن الغ‌بیک در تاریخ‌نویسی و ادبیّات ـ از اساس غلط است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Introducing An Unknown History Book on the Mogul Dynasty: Shajarat al-Atrāk

نویسندگان English

Hamed Abbasi 1
Zahra Riyahizamin 2
1 PhD in Epic Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Faculty member of the Department of Persian Language and Literature (corresponding author), Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

The Mogul period and governing of Chengiz's successors is one of the most important periods of Iran; a period lasted at least until the end of the Timurid reign. Compiling the historical books concentrated at that time and many volumes written in the subject. In this research, that the method is descriptive-analytical and a type of research using library tool, one of works of this era identified which is Shajarat al-Atrāk. The Shajarat al-Atrāk is a summary from a lost book, called Olos-e Arba`a Chengizi attributed to Ologh beik written between 980-1000 AH. The author is unclear but that is indirectly understood that he was Muslim (Sunni Shāfe'i) and his homeland (or land of residence) was probably Samarqand. In this book, the author attempts to show his work as a valid book and hence it was completely proved that in addition numerous told and untold resources, two books (Zafarnamah Yazdi – in prose – and Chengiznamah/ Shahnamah Kashani – in poetry) are main resources of it. The name of this book is also Shajarat al-Atrāk and Olos-e Arba`a. The author also called his own source, with these two names. There are several versions of the book attributed to Ologh beik and the author of Shajarat al-Atrāk, who has used from it, had several copies of Relating a historical book to Ologh beik based on two principles is wrong: a. there is no explicit document - with the exception of Khwandmir's brief notification; b. Ologh beik had no reputation for writing history or literature.

کلیدواژه‌ها English

Ologh-Beik
Olos-e Arba’a Chengizi
Shajarat al-Atrāk
correction
the Mogul Chronicles
آژند، یعقوب، «تاریخ‌نگاری در اسلام»، مجموعه مقالات تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، گستره، تهران 1361، ص 342-534.
ابوالقاسمی، علی، «مقدمه»، مختصر تاریخ الوس اربعه، به تصحیح و تحقیق علی ابوالقاسمی، روزاندیش، همدان 1399.
ابوطالب بن محمّد اصفهانی، مسیر طالبی یا سفرنامۀ میرزاابوطالب‌خان، به تصحیح حسین خدیوجم، کتاب‌های جیبی، تهران 1352.
اقبال آشتیانی، عبّاس، تاریخ مغول، امیرکبیر، تهران 1365.
بـارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ، الغ‌بیک و زمان وی: امپراطوری مغول و حکومت چغتایی، ترجمۀ حسین احمدی‌پور، کتاب‌فروشی چهر، تبریز 1336.
البخاری، محمّد، صحیح البخاری، ترجمهٔ عبدالعلی نور احراری، شیخ‌الإسلام احمد جام، تربت جام 1390.
بهزادی، ناهید، «نگاهی به چهار بررسی پیرامون تاریخ آسیای مرکزی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 28، بهمن 1378، ص 30-37.
الجزیری، عبدالرّحمن، الفقه علی المذاهب الأربعة، دارالکتب العلمیة، بیروت 1426 ق.
جکسن، پیتر، تاریخ ایران: دورۀ تیموریان (مجموعۀ تاریخ کمبریج)، ترجمهٔ یعقوب آژند، جامی، تهران 1393.
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به تصحیح محمّد قزوینی، دنیای کتاب، تهران 1385.
خاتمی، احمد و مژگان اصغری طَرقی، «تأثیر نهاد فرهنگی-ادبی دربار بر ادبیّات فارسی عصر تیموری»، سبک‌شناسی نظم و نثر (بهار ادب)، س 6، ش 4 (پیاپی 22)، زمستان 1392، ص 59-81.
خواندمیر، غیاث‌الدّین، حبیب‌السّیر فی اخبار افراد البشر، زیرنظر محمّد دبیرسیاقی و با مقدّمهٔ جلال همایی، کتاب‌فروشی خیّام، تهران 1362.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، دانشگاه تهران، تهران بی‌تا.
روزنتال، فرانتس، تاریخِ تاریخ‌نگاری در اسلام، ترجمهٔ اسداللّه آزاد، آستان قدس رضوی، مشهد 1365.
زرّین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، امیرکبیر، تهران 1373.
ساسان‌پور، شهرزاد، «ویژگی‌های تاریخ‌نگاری ایران در دورهٔ تیموری»، مسکویه، س 8، ش 24، بهار 1392، ص 51-80.
شجرةالأتراک 1، شمارهٔ MS.Persian6، هدیهٔ Henry Lee، دست‌نویس کتابخانهٔ هوتن دانشگاه هاروارد ایالات متّحدۀ امریکا (1000 ق).
شجرةالأتراک 2، شمارهٔ Add 26190 و شناسهٔ PS/2485 در دپارتمان .O.P.B، دست‌نویس موزۀ بریتانیا، هدیهٔ Colonel William Miles، میکروفیلم در دانشگاه تهران: فیلم‌ها ف 1-128 (1200 ق).
شکرزاده، معصومه، «الغ‌بیک و نقش او در حیات فرهنگی ماوراءالنّهر»، تاریخ‌پژوهی انجمن علمی گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد، ش 62، بهار 1394، ص 231-254.
شنب غازانی، نظام‌الدّین، ظفرنامه، به کوشش بامداد پناهی سمنانی، بی‌نا 1363.
صفـا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیّات در ایران، فردوس، تهران 1368.
عبدالمقتدر، مولوی‌خان‌بهادر، مرآةالعلوم، به اهتمام مولوی محمّد عبدالخلّاق صاحب، صادقپور، کلکته 1344 ق.
علی‌بابایی‌درمنی، علی، «تأثیر روایات ملّی ایران در تاریخ‌نگاری گرجستان: هشتم تا نهم میلادی»، جستارهای تاریخی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 3، ش 1، بهار و تابستان 1391، ص 93-108.
فصیح خوافی، احمد، مجمل‌التّواریخ: مجمل فصیحی، تصحیح سیدمحسن ناجی نصرآبادی، اساطیر، تهران 1386.
فوربز منز، بئاتریس، «خاندان و حکمران در تاریخ‌نگاری تیموریان»، ترجمهٔ اکبر صبوری، پیام بهارستان، دورۀ 2، س 4، ش 13، پاییز 1390، ص 815-834.
کاشانی، شمس‌الدّین، تاریخ منظوم کاشانی: شهنامۀ چنگیزی یا چنگیزنامه، شمارۀ 14965 / 591، دست‌نویس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (1297 ق).
کتاب ماه علوم و فنون، ش 136 و 137، فروردین و اردیبهشت 1390، ص 78-81.
مایل‌هروی، نجیب، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران 1380.
مکالا، سی‌بی‌ین، بنیادهای علم تاریخ: چیستی و اعتبار شناخت تاریخی، ترجمهٔ احمد گل‌محمّدی، نشر نی، تهران 1387.
منزوی، احمد، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی، مؤسّسهٔ فرهنگی منطقه‌ای، بی‌جا بی‌تا.
میرجعفری، حسین، تاریخ تحوّلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دورهٔ تیموریان و ترکمانان، دانشگاه اصفهان، اصفهان 1379.
نجفی‌نژاد، سعید، «تأمّلی بر تاریخ‌نگاری درباری با تأکید بر ایران دورهٔ اسلامی تا پایان دورهٔ تیموریان»، نقد کتاب تاریخ، س 3، ش 9 و 10، بهار و تابستان 1395، ص 201-218.
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری، کتاب‌فروشی فروغی، تهران 1344.
والۀ اصفهانی قزوینی، محمّدیوسف، خلد برین: روضات شش و هفت در تاریخ تیموریان و ترکمانان از کل هشت روضه، به کوشش میرهاشم محدث، میراث مکتوب، تهران 1379.
همدانی، رشیدالدّین‌فضل‌الله، جامع‌التّواریخ، تصحیح محمّد روشن و مصطفی موسوی، البرز، تهران 1373.
یزدی، شرف‌الدّین‌علی، ظفرنامه، تهیه و تنظیم عصام‌الدّین اورونبایوف، از روی دست‌نویس فاکسیمیل انستیتو خاورشناسی فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان شوروی به شمارهٔ 4472، متعلّق به قرن 17 میلادی، فـن، تاشکند 1972 م.
دوره 23، شماره 5 - شماره پیاپی 93
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
آذر و دی 1403
صفحه 102-124

  • تاریخ دریافت 28 آذر 1400
  • تاریخ بازنگری 04 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1403