نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بحثی دربارۀ شخصیت مبهم ابوالعلاء گنجوی و ارتباط او با خاقانی شروانی (با تکیه بر آگاهی‌های به‌ دست‌ آمده از دستنویسهای مضبوط و کهن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی، گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
یکی از مهمّ­ترین افزار پژوهش در متون کهن در اختیار داشتنِ دست‌نویس‌های معتبر و مضبوط است. دست یافتن به این نسخه‌ها آرزوی اغلب پژوهشگران این متون است. در این جستار کوشیده شده است تا دست‌نویس معتبری از دیوان‏ خاقانی معرفی شود. این نسخه، با شمارۀ 439، در کتابخانۀ لالااسماعیل ترکیه نگهداری می‌شود. از نشانه‌های موجود در آن پیداست احتمالاً در نیمۀ دوم سدۀ هشتم (یا حدّاکثر نیمۀ نخست سدۀ نهم) کتابت شده است. برای نشان دادنِ ارزش این نسخه، پس از پرداختن به میزانِ درستی نویسه‌های این اثر در مقابلِ تحریف‌ها و تصحیف‌های راه‌یافته به متن دیوان‏‌های چاپی، به یکی دیگر از باارزش‌ترین ویژگی‌های این دست‌نویس که عناوین اشعار است، اشاره شده است. در این راستا، به عنوانِ موجود در طلیعۀ نخستین قصیده‌ای که خاقانی در دربار شروان خوانده است پرداخته‌ایم و آگاهی‌های جدیدی دربارۀ «ابوالعلاء گنجوی» ارائه کرده و نشان‌داده‌ایم برخی مشهورات نادرست دربارۀ او از کدام دست‌نویس‌ها نشئت گرفته است. در هر مرحله تلاش کرده‌ایم مباحث خود را به دور از مشهورات رایج، با تکیه بر آگاهی‌هایی که خاقانی و دست‌نویس‌های کهن و مضبوط در اختیارمان قرار می‌دهند، مستدل کنیم.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Introduction and Review of “the Manuscript 439 Lala Ismail, Turkey”, An Accurate Copy of the Divan of Khaqani Shervani (As A Discussion about the Personality of Abu al-'Ala Ganjavi)

نویسنده English

Mohsen Vardanjani
PhD in Persian Language and Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

One of the most important research tools in ancient texts is having valid and strong manuscripts. Access to these manuscripts is the dream of most scholars of these texts. In this article, an attempt has been made to introduce a valid manuscript from Khaqani's Divan. This copy, number 439, is kept in the Lala Ismail Library in Turkey. It is clear from the signs in it that it was probably written in the second half of the eighth century (or at most the first half of the ninth century). To show the value of this version, after dealing with the correctness of the characters of this work against the distortions and corrections made to the text of printed Divans, another of the most valuable features of this manuscript are mentioned. That is the titles of the poems. In this regard, as a prelude to the first poem that Khaqani recited at the court of Shervan, we have presented and provided new information about "Abu al-'Ala Ganjavi" and have shown some false information about him from which manuscripts originated? At each stage, we have tried to justify our arguments, far from the usual celebrations, by relying on the knowledge that Khaqani and the old and strong manuscripts provide us.

کلیدواژه‌ها English

Khaqani
Manuscript
Version 439 Lala Ismail
Abu al-'Ala Ganjavi
Divan
آوی، شمس‌الدّین، جنگ مشهور به بیانی، نسخۀ خطّی 286 س، تهران، کتابخانۀ مجلس.
ابن منوّر، محمّد (1381)، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، به تصحیحِ محمّدرضا شفیعی کدکنی، آگاه، چاپ پنجم، تهران.
ابن یغمور، محمّد (1395)، سفینۀ ترمذ، به تصحیحِ امید سروری، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و سخن، تهران.
اصطخری، ابراهیم بن محمّد (1927)، مسالک‌الممالک، به تصحیح و تحقیقِ احمد بن سهل، دارصادر، بیروت.
اصغری بایقوت، یوسف (1395)، «ضرورت توجّه به تصحیف در تصحیح اشعار عربی خاقانی»، متن‌شناسی ادب فارسی، شمارۀ 32، ص 29-42.
انوشه، حسن و دیگران (1382)، دانشنامۀ ادب فارسی (ادب فارسی در قفقاز)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران.
اوحدی بلیانی، تقی‌الدّین محمّد بن محمّد (1382)، عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، به تصحیح ذبیح‌الله صاحبکاری، میراث مکتوب، تهران.
بروسوی، محمّد بن علی (1427 ق.)، اوضح‌المسالک فی معرفة البدان و الممالک، به تحقیق و تصحیح مهدی عبدالرواضیة، دارالغرب الاسلامیة، بیروت.
بیلقانی، مجیرالدّین (1358)، دیوان مجیرالدّین بیلقانی، تصحیح و تعلیق محمّد آبادی، تبریز، انتشارات مؤسّسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
تربیت، محمّدعلی (1373)، دانشمندان آذربایجان، فخرآذر، تبریز.
ترکی، محمّدرضا (1) (1394)، نقد صیرفیان، سخن، تهران.
ترکی، محمّدرضا (2) (1398)، سرّ سخنان نغز خاقانی، سمت، تهران.
حاجیان‌نژاد، علیرضا (1385)، «دیدۀ آهوی دشت، تصحیح و تحلیل یک بیت از دیوان‏ خاقانی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه تهران، شمارۀ 178، ص 97-116.
حسینی وردنجانی، سیّدمحسن و دیگران (1398)، «نگرش انتقادی به آرای سبک‌شناسان دربارۀ سبک ارّانی»، پژوهشنامۀ انتقادی متون پژوهشگاه علوم انسانی، سال 19، شمارۀ 3، ، ص 259-284.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (1)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 976، تهران، کتابخانۀ مجلس.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (2)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 4516، لندن، کتابخانۀ بریتیش میوزیوم.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (3)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 3810، ترکیه، کتابخانۀ فاتح.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (4)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 15851 (صادق انصاری)، قم، کتابخانۀ مرعشی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (5)، دیوان‏ اشعار، دست‌نویس شمارۀ 439، ترکیه، کتابخانۀ لالا اسماعیل.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (6)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ les 38، آمریکا، کتابخانۀ پرینستون.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (7)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ g43، تهران، کتابخانۀ دانشگاه.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (8)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 1816، پاریس، کتابخانۀ ملّی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (9)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 4644، مشهد، کتابخانۀ آستان قدس رضوی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (10)، دیوان‏ اشعار، نسخۀ خطّی شمارۀ 700، ترکیه، حالت افندی.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (11)، دیوان‏ اشعار، تصحیحِ علی عبدالرّسولی، تهران، چاپخانۀ سعادت.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (12) (1378)، دیوان‏ اشعار، تصحیحِ ضیاءالدّین سجّادی، زوار، تهران.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (13) (1349)، منشئات، تصحیحِ محمّد روشن، دانشگاه، تهران.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (14) (1385)، ختم‌الغرایب (تحفة‌العراقین)، به‌کوشش و با پیشگفتار ایرج افشار (چاپ عکسی نسخۀ وین)، میراث مکتوب، تهران.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (15)، تحفة‌العراقین، نسخۀ خطّی شمارۀ 1762، ترکیه، کتابخانۀ ایاصوفیا.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین (16) (1387)، تحفة‌العراقین، تصحیحِ علی صفری آق‌قلعه، میراث مکتوب، تهران.
خواتی، محمّدشفق (1382)، «اسماعیلیه در افغانستان»، حکمت و فلسفۀ اسلامی، شمارۀ 7، ص 145-166.
خیّام‌پور، عبدالرّسول (1368)، فرهنگ سخنوران، طلایه، تهران.
داغستانی، واله (1384)، ریاض‌الشّعراء، به تصحیحِ محسن ناجی نصرآبادی، اساطیر، تهران.
دولت‌آبادی، عزیز (1370)، سرایندگان شعر پارسی در قفقاز، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران.
دولتشاه سمرقندی، ابن بختیشاه (1)، تذکرةالشّعرا، نسخۀ خطّی 8412، تهران، دانشگاه تهران.
دولتشاه سمرقندی، ابن بختیشاه (2) (1385)، تذکرةالشّعرا، به تصحیحِ فاطمه علاقه، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران.
سیدسجّادی، منصور (1383)، مرو، میراث فرهنگی، تهران.
شمس حاجی، محمّد، مجموعه، نسخۀ خطّی شمارۀ 1026، ترکیه، نافذپاشا.
کندلی هریسچی، غفّار (1374)، خاقانی شروانی، حیات، زمان و محیط او، ترجمۀ میرهدایت حصاری، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
مستوفی، حمداللّه (1)، تاریخ گزیده، نسخۀ خطّی شمارۀ 50، مشهد، دانشکدۀ الهیات دانشگاه فردوسی مشهد.
مستوفی، حمداللّه (2)، تاریخ گزیده، نسخۀ خطّی شمارۀ 1856، ترکیه، عاطف افندی.
مستوفی، حمداللّه (3)، تاریخ گزیده، نسخۀ خطّی شمارۀ 9368، تهران، کتابخانۀ مجلس.
مستوفی، حمداللّه (4)، تاریخ گزیده، به تصحیح ادوارد براون، لندن 1910.
مستوفی، حمداللّه (5)، تاریخ گزیده، نسخۀ خطّی شمارۀ 3072، ترکیه، ایاصوفیا.
مستوفی، حمداللّه (6)، تاریخ گزیده، نسخۀ خطّی شمارۀ 3037، ترکیه، ایاصوفیا.
مستوفی، حمداللّه (7)، تاریخ گزیده، به تصحیحِ عبدالحسین نوایی، چاپ سوم، امیرکبیر، تهران 1364.
مستوفی، حمدالله (8)، تاریخ گزیده، به تصحیحِ محمّد روشن، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران 1394.
مهدوی‌فر، سعید و محمّدرضا صالحی مازندرانی (1) (1391)، «تصحیح چند تصحیف در دیوان‏ خاقانی»، کهن‌نامۀ ادب فارسی، سال 3، شمارۀ 1، ص 89-106.
مهدوی‌فر، سعید (2)، «تصحیح انتقادی چند بیت از دیوان‏ خاقانی»، مجموعۀ مقالات نهمین همایش انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، 1393، ص 7520-7535.
مهدوی‌فر، سعید و  علیرضا شوهانی (3) (1395)، «تاملی در تصحیح چند بیت از دیوان‏ خاقانی»، زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، شمارۀ 243، ص 153-166.
مهدوی‌فر، سعید (4) (1395)، «تاملی در نسخۀ دیوان‏ خاقانی کتابخانۀ مجلس»، پیام بهارستان، سال 5، شمارۀ 17، ص 289-313.
ناشناس، جنگ خطّی شمارۀ 2446، تهران، دانشگاه تهران.
نصیری شیراز، زهرا و دیگران (1398)، «تصحیح چند تصحیف و تحریف در دیوان‏ خاقانی»، ادب فارسی دانشگاه تهران، شمارۀ 23، ص 161-179.
نوایی، علیشیر (1323)، مجالس النفایس، به‌سعیِ علی‌اصغر حکمت، کتابخانۀ دانش، تهران.
نوروزی، یعقوب و آب‌برین، سیف‌الدّین (1397)، «بازتصحیح ابیاتی از دیوان‏ خاقانی چاپ ضیاءالدّین سجّادی با تکیه بر اصالت نسخۀ لندن»، پژوهش‌های نظم و نثر فارسی، شمارۀ 5، ص 11-36.
نیک‌منش، مهدی و محیا ستوده‌نیا (1395)، «نقد خاقانی‌پژوهی در تذکره‌های فارسی»، کاوش‌نامۀ ادبیّات فارسی، شمارۀ 33، ص 9- 61.
هدایت، رضاقلی‌میرزا (1381)، مجمع‌الفصحا، به‌کوشش مظاهر مصفا، امیرکبیر، تهران.
دوره 24، شماره 1 - شماره پیاپی 95
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 1)
فروردین و اردیبهشت 1404
صفحه 12-35

  • تاریخ دریافت 29 آذر 1400
  • تاریخ بازنگری 12 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1403