نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دربارۀ واژۀ سنتور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت‌علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 عضو هیئت‌علمی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدﮤ علوم انسانی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران
چکیده
در کتاب‌های مرجع و پژوهش‌های معاصران «سنتور» غالباً سازی ایرانی و کهن معرفی شده‌ و برای اثبات این مدعا شاهدها و تصویرهایی از آن آورده‌اند. در نوشتۀ پیش رو، با بررسی این شاهدها و همچنین اسناد و منابع دیگر، درستی و نادرستی این مدعا را بررسی کرده‌ایم و کوشیده‌ایم با جست‌وجو و پژوهش در اسناد و شاهدهای متقن، علاوه‌بر نتیجه‌گیری دربارﮤ این مدعا، حدود تاریخی قدمت سنتور در متن‌های فارسی را تخمین بزنیم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

On the Word Santūr

نویسندگان English

Mahmoud Rahimi 1
Naser Rahimi 2
1 Faculty Member, Farhangian University
2 Faculty Member, Semnan University
چکیده English

In reference books and contemporary research, “santūr” is often introduced as an ancient Iranian instrument, with evidence and images provided to support this claim. Reviewing these pieces of evidence as well as other documents and sources, we examine the validity of such claims. We will also estimate the historical timeline of santūr in Persian texts based on thorough research and analysis of reliable evidence.

کلیدواژه‌ها English

Santūr
trumpet
kannār
Manūčehrī Dāmγānī
Xusraw u Rēdak
ابن‌درید الأزدی، أبوبکر محمدبن الحسن، ترتیب جمهرة اللغة، ترتیب و تصحیح عادل عبدالرحمن البدری، الجزء الثالث، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۲۸.
ابن‌سیده، علی‌بن اسماعیل، المحکم والمحیط الاعظم، الجزء السادس، تحقیق الدکتور مراد کامل، قاهرة، معهد المخطوطات بجامعة الدول العربیة، ۱۹۷۲.
ابن‌منظور، لسان العرب، عبدالله علی الکبیر و الآخرون، المجلد الخامس، قاهرة، دار المعارف، ۱۹۸۱.
ابوعبید قاسم‌بن سلام الهروی، غریب الحدیث، الجزء الخامس، تحقیق الدکتور حسین محمد محمد شرف، مراجعة مصطفی حجازی، قاهرة، مجمع اللغة العربیة، ۱۴۱۵ هجری/ ۱۹۹۴.
أزهری، ابوالمنصور محمدبن أحمد، تهذیب اللغة، إشراف محمد عوض مرعب، علّق علیها عمر سلامی و عبدالکریم حامد، المجلد العاشر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۲۰۰۱.
افشار، ایرج و همکاران، فهرست کتاب‌های خطی کتابخانۀ ملی ملک، جلد دوم، کتاب‌های فارسی از آداب جنگ تا ذخیرﮤ خوارزمشاهی، تهران، چاپخانۀ دانشگاه تهران، ۱۳۵۴.
بداؤنی، عبدالقادربن ملوکشاه، منتخب‌‌التواریخ، به تصحیح مولوی احمدعلی صاحب، با مقدمه و اضافات توفیق ﻫ. سبحانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۰.
بهار، ملک‌الشعراء [محمدتقی]، ترجمۀ چند متن پهلوی، به کوشش محمد گلبن، تهران، سپهر.
پیکرﮤ گروه فرهنگ‌نویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۴۷.
تأثیر تبریزی، میرزا محسن، دیوان، تصحیح امین‌پاشا اجلالی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۳.
ثعالبی، ابومنصور، تاریخ غرر السیر، غرر أخبار ملوک الفرس و سیرهم (Histoire des rois des Perses)، تصحیح و ترجمه به فرانسه ﻫ . زوتنبرگ، طهران، مکتبة الأسدی (افست چاپ ۱۹۰۰ پاریس)، ۱۹۶۳.
خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، جلد اول، تهران، صفی‌علیشاه، ۱۳۸۵.
خضرایی، بابک، «جست‌وجوی پیشینۀ حضور سنتور در موسیقی ایران»، فصلنامۀ موسیقی ماهور، سال شانزدهم، شمارﮤ ۶۲ (زمستان)، صفحه‌های ۸۵ـ۹۴، ۱۳۹۲.
دانش‌پژوه، محمدتقی، فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، جلد ۱۴، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۰.
دبیرسیاقی، محمد، «مشخصات نسخه‌ها»، «پاورقی[ها]» و «فهرست‌[ها]»، در دیوان منوچهری دامغانی ← منوچهری، احمدبن قوص.
درایتی، مصطفی، فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، جلد ۱۵، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۱.
درج ۴، کتابخانۀ الکترونیک شعر و ادب فارسی، تهران، مهر ارقام ایرانیان و مهر ارقام رایانه.
درویشی، محمدرضا، دایرة‌المعارف سازهای ایران، جلد اول، سازهای زهیِ مضرابی و آرشه‌ای نواحی ایران، تهران، مؤسسۀ فرهنگی‌ـ‌ هنری ماهور، ۱۳۸۰.
دهخدا، علی‌اکبر و همکاران، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
ستایشگر، مهدی ۱، ویژگی سنتور در موسیقی سنتی ایران، بی‌جا، بی‌نا، ۱۳۶۹.
ستایشگر، مهدی ۲، واژه‌نامۀ موسیقی ایران‌زمین، جلد دوم، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۵.
سیهرندی، یحیی‌بن احمد، تاریخ مبارک شاهی، به تصحیح محمد هدایت حسین، تهران، اساطیر، ۱۳۹۱.
الشّرتونی اللبنانی، سعید الخوری، أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشّوارد، بیروت، مطبعة مرسلی الیسوعیة، ۱۸۸۹.
الشّیبانیّ، ابوعمر، کتاب الجیم، الجزء الثالث، تحقیق عبدالکریم الغزباوی، قاهرة، مجمع اللغة العربیة، ۱۹۷۵.
فروغ، مهدی، «آلات موسیقی قدیم ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه ۶، سنتورـ قانون»، مجلۀ موسیقی، دورﮤ سوم، شمارﮤ ۱۰ (خرداد)، صفحه‌های ۲۶ـ۳۲، ۱۳۳۶.
الفیروزآبادی، مجدالدین محمدبن یعقوب، القاموس المحیط، تحقیق مکتب تحقیق التّراث فی مؤسّسة الرّسالة بإشراف محمّد نعیم العرقسوسی، بیروت، مؤسّسة الرّسالة، ۲۰۰۵.
کارگر، داریوش، «حکایتِ ندیم خوش‌آرزو؛ برگردانی کهن از خسرو قبادان و ریدگ»، نامۀ ایران باستان، سال دهم، شمارﮤ اول و دوم (بهار و تابستان)، ۱۷ـ۵۱، ۱۳۸۹.
کریستنسن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ غلامرضا رشید یاسمی، ویراستار: حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران، صدای معاصر، ۱۳۸۵.
لامع‌، م‍ح‍م‍درفی‍ع‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌ درمیانی، دیوان، به کوشش محمود رفیعی و مظاهر مصفا، تهران، محمود رفیعی، ۱۳۶۵.
ماهیار نوابی، یحیی، «نکته‌ای چند دربارﮤ تصحیح و ترجمۀ متن پهلوی خسرو قبادان و ریدک از اونوالا»، نشریۀ دانشکدﮤ ادبیات تبریز، سال هفتم، شمارﮤ اول، صفحه‌های ۹۷ـ۱۱۲، ۱۳۳۴.
محمدکاظم مروی وزیر مرو، عالم‌آرای نادری، به تصحیح محمدامین ریاحی، تهران، زوار، ۱۳۶۴.
مسعودیه، محمدتقی، سازهای ایران، تهران، زرین و سیمین، ۱۳۸۴.
معین، محمد، «خسرو قبادان و ریدک وی»، مجموعۀ مقالات، به کوشش مهدخت معین، جلد اول، صفحه‌های ۸۰ـ۱۰۲، ۱۳۶۸.
مکنزی، دیوید نیل، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳.
ملاح، حسینعلی، منوچهری دامغانی و موسیقی، تهران، هنر و فرهنگ، ۱۳۶۳.
مِنا، شهاب، «تأملی بر تاریخچۀ سنتور در ایران»، مجموعه مقالات دربارﮤ سنتور، به کوشش شهاب منا، جلد اول، صفحه‌های ۷۹ـ۹۵، ۱۳۸۹.
منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران، زوّار، ۱۳۷۹.
منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شمارﮤ ۴۶۶۹، مورخ ۱۰۱۰ ق.
منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، کتابخانۀ ملّی ملک، شمارﮤ ۵۰۰۴، مورخ ۱۰۱۱ ق.
منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، کتابخانۀ ملی پاریس، شمارﮤ Supplément persan 725، احتمالاً مکتوب در ۱۰۱۰ تا ۱۰۱۵ هجری.
منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، اساطیر [افست ۱۳۴۲ کابل]، ۱۳۸۹.
ورتبات، ولیم طمسن، قاموس عربی - انکلیزی (Wortabet’s Arabic English Dictionary)، بیروت، مکتبة لبنان، ۱۹۸۴.
Anklesaria, Behramgore Tahmuras, "introduction", Pahlavi Texts, ed. Dastur Jamaspji Minochehrji Jamasp-Asana, Fort Printing Press, Bombay, 1913.
Bailey, H. W. 1, Review on L'Iran sous les Sassanides by Arthur Christensen, Bulletin of the School of Oriental Studies, Vol. 9, No. 1, pp. 231-233, 1937.
Bailey, H. W. 2, Zoroastrian Problems in The Ninth-Century Books, London: Oxford University Press, 1943.
Britannica 1, s.v. ‘Musical Instruments: zithers’, (by The Editors of Encyclopædia Britannica), 15th edition, Chicago: Encyclopaedia Britannica Inc, Vol. 24, p. 665, 2010.
Britannica 2 [online edition], August 18, s.v. ‘Zither’, (by The Editors of Encyclopædia Britannica), Retrieved from https://www.britannica.com/art/zither, 2017.
Chabrier, J. C., ‘Santūr’, Encyclopaedia of Islam, Second Edition, edited by C. E. Bosworth et. al., Leiden: Brill, Vol. IX, pp. 19-20, 1997.
Christensen, Arthur, L'Iran sous les Sassanides, Copenhague: Levin & Munksgaard, 1936.
Jamasp-Asana, Dastur Jamaspji Minochehrji, (ed.), Pahlavi Texts, Fort Printing Press, Bombay, 1897.
MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London: Oxford University Press, 1986.
Moazami, Mahnaz, ‘ḴUSRAW Ī KAWĀDĀN UD RĒDAK-ĒW’, Encyclopædia Iranica [online edition], Retrieved from http://www.iranicaonline.org/articles/kusraw-kawadan-ud-redak-ew, October 07 2014.
Monchi-Zadeh, Davoud, ‘Xusrōv ī Kavātān ut Rētak: Pahlavi Text’, Transcription and Translation, Monumentum Georg Morgenstierne II, Acta Iranica 22, pp. 47-91, 1982.
Richard, Francis, Catalogue des manuscrits persans. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits. Tome II, Deuxième partie, 525-1000, Roma: Istituto per l’Oriente C.A. Nallino, 2013.
Sachs, Curt 1, Real-Lexikon der Musikinstrumente, zugleich ein Polyglossar für das gesamte Instrumentengebiet, Berlin: Julius Bard, 1913.
Sachs, Curt 2, The History of Musical Instruments, New York: W. W. Norton & Company, Inc, 1968 (1st Edition: 1940).
Stackelberg, Reinhold von, ‘Beiträge zur persischen Lexikographie’: I, WZKM, Vol. 17, pp. 47-59, Wien, 1903.
Unvala, Jamshedji Maneckji 1, Der PahlaviText: Der König Husrav und sein Knabe, Wien: Adolf Holzhausen, 1917.
Unvala, Jamshedji Maneckji 2, The Pahlavi text: King Husrav and his boy, Paris: Paul Geuthner, 1921.
دوره 23، شماره 2 - شماره پیاپی 90
نامه فرهنگستان (فرهنگ‌نویسی)
خرداد و تیر 1403
صفحه 57-70

  • تاریخ دریافت 16 بهمن 1398
  • تاریخ بازنگری 11 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 20 اردیبهشت 1399