نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

مقایسهء واژه‌های تفسیر گازر و تفسیر ابوالفتوح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت‌علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه فرهنگ‌نویسی، تهران، ایران
چکیده
تفسیر رَوضُ‌‌الجِنان و رَوحُ‌‌الجَنان فی تَفسیرِالقُرآن از مهم‌ترین و برجسته‌ترین تفسیرهای شیعه به زبان فارسی است. اهمیت و ارزش والای این اثر سبب شده تا برخی آثار، مانند تفسیر جِلِاء‌الاذهان و جَلاء‌الاحزان فی تَفسیر القُرآن، از آن تأثیر بپذیرند. اگرچه تفسیرهایی که به زبان فارسی تألیف شده‌اند معمولاً از زبان عربی و قرآن کریم تأثیر بسیار گرفتند، در متن تفسیرها واژه‌های فارسیِ بسیاری دیده می‌شود که برخی از آن‌ها منحصربه‌فرد و برخی در دوره‌های دیگر بسیار کم‌کاربرد بوده‌است. باتوجه به اینکه بسیاری از پژوهشگران و فهرست‌نگاران بر این باورند که تفسیر جِلِاء‌الاذهان و جَلاء‌الاحزان تلخیصی از تفسیر رَوضُ‌‌الجِنان و رَوحُ‌‌الجَنان است، نگارنده بر آن شده ضمن معرّفی مختصری از دو تفسیر یادشده، موارد اختلاف برخی از واژه‌ها و ترکیب‌های به‌کاررفته در متن تفسیرها را نشان دهد. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparison of the Words of Tafsīr-e Gāzur and Tafsīr-e Abulfutūḥ

نویسنده English

Zahra Akbarpur Baqayi
Faculty Member, Academy of Persian Language and Literature
چکیده English

Rawdh-ul-J̌inān wa Rawḥ-ul-J̌anān fī Tafsīr-il-Qurʾān (commonly known as Tafsīr-e Abulfutūḥ) is among the most important and prominent Shiite commentaries on the Qurʾān in Persian. The high significance and value of this work have led to its influence on other works, such as the Qurʾānic commentary J̌ilāʾ al-Adhhān wa J̌alāʾ al-Aḥzān fī Tafsīr al-Qurʾān (otherwise known as Tafsīr-e Gāzur). Although Persian commentaries are heavily influenced by Arabic and the Qurʾān itself, they also incorporate numerous Persian words, some unique to these texts and others less commonly used in other periods. It is widely believed by many researchers and bibliographers that Tafsīr-e Gāzur is a summary of Tafsīr-e Abulfutūḥ. Therefore, this article introduces these two commentaries briefly and aims to highlight differences in words and expressions used within their texts.

کلیدواژه‌ها English

Tafsīr-e Gāzur
Tafsīr-e Rawdh-ul-J̌inān
Abulfutūḥ Rāzī
Abulmaḥāsin Ḥusayn ibn Ḥasan J̌urǰānī
آذرنوش، آذرتاش، تاریخ ترجمه از عربی به فارسی(از آغاز تا عصر صفوی)، تهران، صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۵.
ابن‌‌سینا، طبیعیات دانشنامۀ علائی، به کوشش محمد مشکوة، تهران، دهخدا، ۱۳۵۳.
ابن‌‌معروف، محمدبن عبدالخالق، کنزاللغات، به کوشش رضا علوی، مرتضوی، تهران، ۱۳۵۱.
ابومسلم‌نامه، ابوطاهر طرسوسی، به کوشش حسین اسماعیلی، تهران، معین / قطره / انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، ۱۳۸۰.
استادی، رضا، «معرّفی تفسیر ابوالفتوح رازی و تأثیر و تفاوت آن با تفسیر گازر و منهج‌الصادقین»: شناخت‌نامۀ شیخ ابوالفتوح رازی، به کوشش علی‌اکبر زمانی‌نژاد، ج ۳، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۴.
اسفراینی،‌ ابوالمظفر شاهفوربن طاهربن محمد، تاج‌ التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم، ۳ جلد، به کوشش نجیب مایل هروی ـ علی‌اکبر الهی خراسانی، تهران، میراث مکتوب، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵.
انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، سخن، تهران، ۱۳۸۱.
برهان قاطع، محمدحسین‌بن خلف تبریزی، به کوشش محمد معین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۶.
تاریخ شاهی قراختائیان، ناشناس، به کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۲۵۳۵ (۱۳۵۵).
تراجم‌الاعاجم، فرهنگ فارسی از واژه‌های قرآنی، ابوالمعالی احمدبن محمد غزنوی، به کوشش مسعود قاسمی ـ محمود مدبّری، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۶.
ترجمۀ تفسیر طبری، ۷ جلد، به کوشش حبیب یغمایی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹تا ۱۳۴۳.
ترجمۀ فارسی الابانه، شرح‌ السامی فی الاسامی میدانی، به کوشش علی‌اشرف صادقی، تهران، ضمیمۀ ش۱۰، نامۀ فرهنگستان، ۱۳۷۹.
تفسیر شنقشی(گزاره‌ای از بخشی از قرآن کریم، تفسیر شنقشی)، به کوشش محمدجعفر یاحقی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵.
تفسیری بر عشری از قرآن مجید، به کوشش جلال متینی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲.
تفلیسی، ابوالفضل حبیش‌بن ابراهیم‌بن محمد، قانون ادب، به کوشش غلامرضا طاهر، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰.
جامی، نورالدین عبدالرحمن ‌بن احمد، مثنوی هفت اورنگ، ۲ جلد، به کوشش اعلاخان افصح‌زاد، حسین احمد تربیت، تهران، میراث مکتوب / مرکز مطالعات ایرانی، ۱۳۷۸.
جرجانی، ابوالمحاسن حسین بن حسن (۱)، تفسیر گازر، ده جلد، به کوشش جلالالـدین حسـینی ارموی، چاپ رنگین، تهران، ۱۳۳۷.
جرجانی،‌ میرسید شریف (۲)، ترجمان ‌القرآن،‌ به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، چاپخانۀ حیدری، ۱۳۳۳.
حقوقی، عسکر، تحقیق در تفسیر ابوالفتوح رازی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶.
خواندمیر، غیاث‌الدین‌بن همام‌الدین، تاریخ حبیب ‌السیر فی اخبار افراد بشر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۸۰.
دقایقی مروزی، شمس‌الدین محمد، راحة الارواح فی سرور المفراح (بختیارنامه)، به کوشش ذبیح‌الله صفا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۵.
دهخدا، علی‌اکبر (و همکاران)، لغت‌نامه، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، ۱۳۷۷.
رازی، ابوالفتوح حسین‌بن علی‌بن محمدبن احمد خزاعی نیشـابوری، روض‌الجنـان و روح‌الجنان فی تفسیر القـرآن، بـه کوشـش محمـدجعفر یـاحقی و محمدمهـدی ناصـح، بیست جلد، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۵ و ۱۳۷۶.
زوزنی، قاضی ابوعبداالله حسین بن احمد، کتاب المصادر، دو جلد در یک مجلد، بـه کوشـش تقی بینش، تهران، البرز، ۱۳۷۴.
ژنده‌پیل (۱)، ابونصر احمد جام (نامقی)، روضة المذنبین و جنّة المشتاقین، به کوشش علی فاضل، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵.
ژنده‌پیل (۲)، ابونصر احمد جام (نامقی)، سراج السائرین، به کوشش حسن نصیری جامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۹.
سورآبادی (۱)، ابوبکر عتیق نیشابوری، ترجمه و قصه‌های قرآن، به کوشش یحیی مهدوی و مهدی بیانی، دو جلد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۸.
سورآبادی (۲)، ابوبکر عتیق نیشابوری، تفسیر سورآبادی (تفسیرالتفاسیر)، ۵ جلد، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۱.
سیّاح گرجی، حسین، «نگاهی به زندگی ابوالفتوح و تفسیر او»، مجلۀ بینات (مؤسسۀ معارف اسلامی امام رضا علیه‌السلام)، پاییز ۱۳۸۴، شمارﮤ ۴۷، صفحه‌های ۳۴ـ۵۹.
شفیعی، محمد، مفسّران شیعه، تهران، دانشگاه پهلوی، ۱۳۴۹.
شهمردان‌ (شهمردان‌بن ابی‌الخیر)، نزهت‌نامۀ علایی، به کوشش فرهنگ جهان‌پور، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۲.
شیرازی (۱)، ابن یوسف، فهرست کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار، جلد اول، تهران، مجلس، ۱۳۱۵ـ۱۳۱۳.
شیرازی (۲)، قطب‌الدین محمودبن ضیاءالدین مسعود، درّة‌التّاج، بخش حکمت عملی و سیر و سلوک، به کوشش ماهدخت‌بانو همایی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶.
صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم، تهران، امیرکبیر، ۲۵۳۶ (۱۳۵۶).
طوسی، احمدبن محمدبن زید، قصۀ یوسف، به کوشش محمد روشن، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲.
عطاردی قوچانی، عزیزاللّه، مفتاح(ذیل) تفسیر گازر، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۴۱.
عطار نیشابوری، فریدالدین، دیوان عطار، به کوشش نقی تفضلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵.
عقیلی علوی خراسانی شیرازی، محمدحسین، مخزن‌‌الادویه، ویراستۀ محمد مقدم و مصطفی انصاری، تهران، شرکت افست، افست ازروی چاپ ۱۸۴۴ کلکته، ۱۹۷۶.
عنصرالمعالی (کیکاووس‌بن اسکندربن قابوس‌بن وشمگیر‌بن زیار)، قابوس‌نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵.
عنصری بلخی، حسن‌بن احمد، دیوان، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، سنایی، ۱۳۶۳.
غزالی، محمدبن محمد، احیاء علوم‌‌‌الدین(۴ جلد)، ترجمۀ مؤیدالدّین محمّد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۶.
فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، جلد ۱، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، روزبهان، ۱۳۶۸.
فرهنگنامۀ قرآنی، پنج جلد، با نظارت محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷.
کاظمی، شهاب، «تفسیر جلاءالاذهان و جلاءالاحزان در یک نگاه»، مجلۀ علوم قرآن و حدیث، بینات، بهار ۱۳۹۲، صفحه‌های ۱۰۲ـ۱۱۱.
کردی نیشابوری، ادیب یعقوب، کتاب البلغه، به کوشش مجتبی مینوی ـ فیروز حریرچی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۲۵۳۵ (۱۳۵۵).
کرمینی، علی‌بن محمدبن سعید ادیب، تکملة‌الاصناف، فرهنگ عربی- فارسی از قرن ششم هجری، به کوشش علی رواقی با همکاری سیّده زلیخا عظیمی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۵.
گلی زواره‌ای، غلامرضا، «تفسیر گازر خلاصۀ تفسیر ابوالفتوح رازی»: مجموعۀ مقالات کنگرﮤ شیخ ابوالفتوح رازی، جلد اول، جمعی از فضلا و نویسندگان، قم، دارالحدیث، صفحه‌های ۱۹۱-۲۱۸، ۱۳۸۴.
جامع‌التفاسیر قرآن کریم (لوح فشرده).
لودی، شیرعلی خان، تذکرﮤ مرآة‌الخیال، به کوشش حمید حسنی ـ بهروز صفرزاده، تهران، روزنه، ۱۳۷۷.
محقق حلّی، ترجمۀ فارسی شرایع‌الاسلام، ۴ جلد(مترجم: ابوالقاسم‌بن احمد یزدی)، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶.
مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة‌الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة اواللقب، تهران، شرکت سهامی طبع کتاب، ۱۳۲۸.
مقامات حریری، ترجمۀ فارسی، ابومحمدقاسم‌بن عثمان حریری بصری، مترجم: ناشناس، به کوشش علی رواقی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی شهید محمد رواقی، ۱۳۶۵.
مقری بیهقی، ابوجعفر احمدبن علی‌بن محمد، تاج ‌المصادر، ‌به کوشش هادی عالم‌زاده،‌ تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶.
منزوی تهرانی، علی‌نقی، فهرست کتابخانۀ اهدائی آقای سیدمحمد مشکوة به کتابخانۀ دانشگاه تهران، جلد اول، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۰.
مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، به کوشش رینولد ا. نیکلسون، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین، کشف‌الاسرار و عدةالابرار، ۱۰ جلد، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهـران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹.
میدانی، ابوالفتح احمدبن محمد (۱)، السامی فی الاسامی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵.
میدانی، ابوسعد سعیدبن احمد (۲)، الاسمی فی الاسماء، به کوشش جعفرعلی امیری نجف‌آبادی، تهران، اسوه، ۱۳۸۲.
نظامی گنجوی، الیاس‌بن یوسف، دیوان نظامی گنجوی، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ۱۳۸۰.
وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر، ناز و نیاز، به کوشش ذبیح‌اللّه حبیبی‌نژاد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۹.
هجویری غزنوی، ابی‌الحسن علی‌بن عثمان‌بن ابی علی الجلّابی، کشف‌المحجوب، به کوشش والنتین ژوکوفسکی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶.
هاتفی، عبدالله،‌ شیرین و خسرو، به کوشش سعدالله اسدالله‌یف، مسکو، ادارﮤ انتشارات دانش، شعبۀ ادبیات خاور، ۱۹۷۷.
همدانی، رشید‌الدین فضل‌الله (۱)، جامع‌‌التواریخ، به کوشش محمد روشن، تهران، البرز (۱۳۷۳).
همدانی، رشید‌الدین فضل‌الله (۲)، بیان‌‌الحقایق، به کوشش هاشم رجب‌زاده، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۶.
یاحقی، محمدجعفر، «رَوضُ‌‌الجِنان و رَوحُ‌‌الجَنان فی تَفسیرِالقُرآن»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، ج ۳، به کوشش اسماعیل سعادت، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۸.
دوره 23، شماره 2 - شماره پیاپی 90
نامه فرهنگستان (فرهنگ‌نویسی)
خرداد و تیر 1403
صفحه 79-95

  • تاریخ دریافت 29 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 11 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 18 آذر 1400