نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

ضرورت تصحیح مجدد تفسیر سورآبادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدﮤ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدﮤ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
3 استاد گروه زبان‌شناسی، دانشکدﮤ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
تفسیر سورآبادی (سورابانی)، معروف به تفسیرالتفاسیر، تفسیری است فشرده و کامل از قرآن مجید به زبان فارسی، اثر ابوبکر عتیق نیشابوری، که درحدود ۴۷۰ تا ۴۸۰ هجری تألیف شده‌است. قصه‌ها، بخش‌ها، نسخه‌ها و سرانجام کل این اثر به صورت‌های گوناگون انتشار یافته‌ و صورتِ کاملِ آن در پنج مجلد، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی در سال ۱۳۸۱ به طبع رسیده‌است. در این مقاله کوشیده‌ایم کاستی‌ها و اشکالات این تصحیح را نشان دهیم و ضرورت تصحیح دوبارﮤ آن را یادآور شویم. در این راستا، افزون بر متن چاپی سیرجانی، از سه نسخۀ قونیه (مورخ ۷۲۳ تا ۷۲۵)، دیوان هند (مورخ ۷۳۰) و لایدن (مورخ ۷۶۹) بهره برده‌ایم و نشان داده‌ایم که ناشناخته بودن نسخه یا نسخه‌های اساس، معرفی نشدن نسخه‌ها و ویژگی‌های آن‌ها، نامعلوم بودن شیوﮤ تصحیح و انتقادی نبودن آن، ناقص ماندن بخش نسخه‌بدل‌ها، بی‌توجهی به تحولات آوایی و ضبط واژه‌های مشکول، افتادگی‌ها و بدخوانی‌ها و برخی لغزش‌ها در تصحیح واژه‌های کم‌کاربرد مهم‌‌ترین اشکالاتِ این چاپ بوده‌است. این ایرادات به‌حدی است که معنی و مفهوم برخی واژه‌ها دگرگون شده و با آنچه مؤلف درصدد بیان آن بوده اختلاف پیدا کرده‌است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Necessity of a Re-edition of the Tafsīr of Sūrābādī

نویسندگان English

Akramossadat Haji-Seyyed-Aghaei 1
Mohammad-Hasan Hassanzadeh Neyeri 2
Ali-Ashraf Sadeghi 3
1 Ph.D. student of Persian language and literature, Department of Persian language and literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
3 Professor, Department of Linguistics, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The Tafsīr of Sūrābādī (Sūrābānī), also known as the Tafsīr al-Tafāsīr, is a concise Persian commentary on the entire Qurʾān authored by Abu-Bakr ʿAtīq Neyšābūrī around 470 to 480 AH. Various sections, stories, manuscripts, and ultimately the entire work have been published in different forms, with the complete version printed in five volumes by Ali Akbar Saeedi Sirjani in 1381 AH (2002 CE). This article attempts to highlight the shortcomings and errors of this edition, emphasizing the need for a re-edition. To this end, in addition to Sirjani's edition, three manuscripts are also utilized: Konya (dated 723-725 AH), India Office (730 AH), and Leiden (769 AH). This article demonstrates that the primary problems with this edition include the unknown status of the base manuscript(s), lack of an introduction and description of the manuscripts and their characteristics, unclear method of edition, non-critical approach, incomplete recording of variant readings, disregard for phonetic changes and diacritized words, omissions, misreadings, and errors in the correction of some less common words. These issues are significant enough to alter the meaning of some words, differing from what the author intended to convey.

کلیدواژه‌ها English

Tafsīr of Sūrābādī (Sūrābānī)
Abu-Bakr ʿAtīq Neyšābūrī
Saeedi Sirjani
textual criticism
manuscript studies
ابوالقاسمی، محسن، تاریخ زبان فارسی، سمت، تهران، ۱۳۸۴.
اسدی طوسی، لغت فرس، به کوشش علی‌اشرف صادقی و فتح‌الله مجتبائی، خوارزمی، تهران، ۱۳۶۵.
ترجمۀ قرآن موزۀ پارس، به کوشش علی رواقی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۲۵۳۵ (= ۱۳۵۵).
ترجمه و قصه‌های قرآن، به اهتمام یحیی مهدوی و مهدی بیانی، دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۳۸.
حاجی‌سیدآقایی، اکرم‌السادات (۱)، «ویژگی‎های زبانی ترجمۀ تفسیر طبری نسخۀ چستربیتی»، معارف، شمارﮤ ۶۹، صفحه‌های ۳ـ۳۳، ۱۳۸۸.
حاجی‌سیدآقایی، اکرم‌السادات (۲)، « لزوم بازنگری در تصحیح قصص‌الانبیای نیشابوری»، ضمیمۀ ۲۱ آینۀ میراث، ۱۳۹۰.
حاجی‌سیدآقایی، اکرم‌السادات (۳)، «حذف صامت /z/ بعد از مصوت در برخی متون فارسی»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارﮤ ۱۲، صفحه‌های ۱۰۹ـ ۱۲۱، ۱۳۹۶.
دنیسری، شمس‌الدین محمدبن امین‌الدین ایوب، نوادر التّبادر لتحفة‌ البهادر، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۱۳۵۰.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (۱)، تفسیر سورآبادی، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، فرهنگ نشر نو، تهران، ۱۳۸۰.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (۲)، تفسیر سورآبادی، دست‌نوشت دیوان هند.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (۳)، تفسیر سورآبادی، دست‌نوشت قونیه.
سورآبادی، ابوبکر عتیق (۴)، تفسیر سورآبادی، دست‌نوشت لایدن.
صادقی، علی‌اشرف (۱)، « دربارﮤ چند لغت عامیانۀ فارسی»، سخن، دورﮤ ۲۰، شمارﮤ ۴ و ۵، صفحه‌های ۳۸۹ ـ ۳۹۴، ۱۳۴۹.
صادقی، علی‌اشرف (۲)، مسائل تاریخی زبان فارسی، سخن، تهران، ۱۳۸۰.
صادقی، علی‌اشرف (۳)، «دو تحول آوایی در زبان فارسی (حذف و اضافه شدن صامت «ن» بعد از مصوت‌های بلند)»، مجلۀ زبانشناسی، سال ۱۹، شمارﮤ ۲، صفحه‌های ۱ ـ ۹، ۱۳۸۳.
صادقی، علی‌اشرف (۴)، «یک تحول آوایی دیگر زبان فارسی: فرآیند افزوده شدن صامت «ر» به بعضی از کلمات»، مجلۀ زبانشناسی، سال ۲۰، شمارﮤ ۱، صفحه‌های ۱ـ۱۶، ۱۳۸۴.
صادقی، علی‌اشرف (۵)، «نکاتی در باب ترجمۀ تفسیر طبری مصحح مرحوم یغمایی»، ارج‌نامۀ حبیب یغمایی، میراث مکتوب، تهران، صفحه‌های ۳۴۹ ـ ۳۶۸، ۱۳۸۵.
صادقی، علی‌اشرف (۶)، «ویژگی‌های زبانی الابنیه»، ۱۳۸۸، ← در مقدمۀ هروی.
صفری آق‌قلعه، علی، نسخه‌شناخت، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، تهران، ۱۳۹۰.
فرهنگنامۀ قرآنی، تدوین گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی (با نظارت محمدجعفر یاحقی)، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۷.
مایل هروی، نجیب، نقد و تصحیح متون، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۶۹.
مایل هروی، نجیب، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، ۱۳۷۹.
محمدبن منور، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، آگاه، تهران، ۱۳۶۶.
مکنزی، دیوید نیل، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۳.
ناتل خانلری، پرویز، وزن شعر فارسی، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۱۳۴۵.
هروی، ابومنصور موفق‌الدین علی، الابنیه عن حقائق الادویه، چاپ عکسی از روی نسخۀ خط اسدی طوسی، میراث مکتوب و فرهنگستان علوم اتریش، تهران، ۱۳۸۸.
دوره 23، شماره 2 - شماره پیاپی 90
نامه فرهنگستان (فرهنگ‌نویسی)
خرداد و تیر 1403
صفحه 109-126

  • تاریخ دریافت 14 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 11 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 09 فروردین 1403