نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دربارﮤ واژﮤ طاس / تاس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی
10.22034/nf.2021.201991
چکیده
واژﮤ طاس / تاس سه معنی اصلی دارد: «۱. نوعی ظرف. ۲. مهرۀ بازی، کعبتین. ۳. کچل». در فرهنگ‌های کهن و معاصر فارسی دیدگاه‌های متفاوتی دربارﮤ ریشه و املای این واژه ذکر شده‌است. در این مقاله کوشیده‌ایم دریابیم که واژۀ tās در فارسی میانه به چه معنی بوده و نیز طاس / تاس در معنی‌های یادشده چند واژﮤ هم‌نام است یا یک واژﮤ چندمعنا. افزون بر این، اشاره کرده‌ایم که طاس / تاس به معنی «نوعی ساز کهن» هم هست که این معنی در فرهنگ‌های عمومی و تاریخی فارسی فوت شده‌است. در ادامه، به تاریخچۀ املای واژﮤ طاس / تاس و سرانجام به ریشۀ این واژه پرداخته‌ایم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Remarks on the ṭās / tās

نویسنده English

Farhad Ghorbanzade
Researcher at the Academy of Persian Language and Literature
چکیده English

The pair ās/tās is associated with three main meanings: 1) a type of container, 2) game piece or dice, and 3) bald. Different views have been reported on its etymology and spelling in both old and contemporary dictionaries. The present article strives to unravel the meaning of tās in Middle Persian and to determine whether the twin ās and tās are homonyms with different meanings or a single polysemous word. It is also shown that ās referred to a ‘type of ancient musical instrument’ that has become obsolete and extinct from both general and historical dictionaries. Subsequently, a history of the spelling of ās/tās is provided before its etymology is explored.

کلیدواژه‌ها English

ṭās/tās
etymology
lexicography
lexicology
meaning extension
آرزو، سراج‌الدین علی‌خان (۱۳۳۸)، چراغ هدایت، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، معرفت.
ابن‌منظور (۱۴۰۸ / ۱۹۸۸)، لسان‌العرب، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۸ جلد.
ابن‌یمین فریومدی (۱۳۴۴)، دیوان، به کوشش حسینعلی باستانی راد، تهران، سنایی.
ابوطاهر طرسوسی (۱۳۸۰)، ابومسلم‌نامه، به کوشش حسین اسماعیلی، تهران، معین - قطره - انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، چهار جلد.
اسدی، علی‌بن احمد (۱۳۱۹)، لغت فرس، به کوشش عباس اقبال، تهران، مجلس.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدین حسین (۱۳۵۱-۱۳۵۴)، فرهنگ جهانگیری، به کوشش رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۳ جلد.
انوری، حسن (سرپرست) (۱۳۸۱)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، هشت جلد.
اهلی شیرازی (۱۳۴۴)، کلیات، به کوشش حامد ربانی، تهران، سنایی.
باقری حسن‌کیاده، معصومه و مهدیه حیدری (۱۳۸۹)، «بررسی ابزار[های] موسیقی دورﮤ ساسانی بر پایۀ متن پهلوی خسرو قبادان و ریدگ»، مجلۀ مطالعات ایرانی، شمارﮤ ۱۷، صفحه‌های ۲۹-۵۴.
برهان، محمدحسین‌بن خلف (۱۳۷۶)، برهان قاطع، به کوشش محمد معین، تهران، امیرکبیر، پنج جلد.
بهار، محمدتقی (ملک‌الشعرا) (۱۳۷۹)، «داستان ریذک خوش‌آرزو»، در: ترجمۀ چند متن پهلوی، به کوشش محمد گلبن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
بیضایی، بهرام (۱۳۴۴)، نمایش در ایران، تهران، کاویان.
ترجمۀ تفسیر طبری (۲۵۳۶ [۱۳۵۶])، به کوشش حبیب یغمایی، تهران، توس.
ترجمۀ تفسیر طبری (۱۳۷۲)، ویراستۀ جعفر مدرس صادقی، تهران، مرکز.
جاماسپ - آسانا، جاماسب جی دستور منوچهر جی (۱۳۷۱)، متون پهلوی، گزارش سعید عریان، تهران، کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
جوالیقی (۱۹۹۰)، المعرّب، به کوشش ف. عبدالرحیم، دمشق.
حدادی، نصرت‌الله (۱۳۷۶)، فرهنگنامۀ موسیقی ایران‌زمین، تهران، توتیا.
حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حسینی الزّبیدی، سید محمد مرتضی (۱۹۶۹)، تاج‌العروس من جواهر القاموس، تحقیق حسین نصّار، بیروت، دارالهدایة.
دارسی تاد، الیوت (۱۳۸۸)، «سفرنامۀ مازندران»، از مترجمی ناشناس، در: سفرنامه‌های خطی فارسی، به کوشش هارون وهومن، تهران، اختران.
داعی‌الاسلام، محمدعلی (۱۳۰۵-۱۳۱۸)، فرهنگ نظام، حیدرآباد دکن (چاپ افست: ۱۳۶۲-۱۳۶۴، تهران، دانش).
درویشی، محمد (۱۳۸۴)، دایرةالمعارف سازهای ایران، تهران، ماهور.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۸۳ [۱۳۰۸-۱۳۱۱])، امثال‌وحکم، تهران، امیرکبیر، چهار جلد.
دهخدا، علی‌اکبر (و همکاران) (۱۳۷۷)، لغت‌نامه، تهران، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
رامپوری، غیاث‌الدین محمد (۱۳۳۷)، غیاث‌اللغات، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، معرفت.
رشیدی، عبدالرشید تتوی (۱۳۳۷)، فرهنگ رشیدی، به کوشش محمد عباسی، تهران، بارانی، دو جلد.
رشیدی، عبدالرشید تتوی (بی‌تاریخ)، منتخب‌اللغات شاه‌جهانی (فرهنگ عربی - فارسی)، تهران، کتاب‌فروشی علمیۀ اسلامیه.
رضاقلی‌خان هدایت (۱۳۸۰)، تاریخ روضةالصفای ناصری، به کوشش جمشید کیان‌فر، تهران، اساطیر.
رضایی باغ‌بیدی، حسن (۱۳۹۵)، واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ریاحی، محمدامین (۱۳۸۶)، کسایی مروزی؛ زندگی، اندیشه و شعر او، تهران، علمی.
زمخشری، ابوالقاسم محمودبن عمر (۱۳۴۲)، پیشرو ادب یا مقدمةالادب، به کوشش محمدکاظم امام، تهران، دانشگاه تهران.
ستایشگر، مهدی (۱۳۸۸)، واژه‌نامۀ موسیقی ایران‌زمین، تهران، اطلاعات.
سعدی، مصلح‌بن عبدالله (۱۳۸۷)، گلستان، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، خوارزمی.
سلیم تهرانی (۱۳۸۹)، دیوان، به کوشش محمد قهرمان، تهران، نگاه.
سنایی، ابوالمجد مجدودبن آدم (۱۳۵۶)، کلیات اشعار حکیم سنایی غزنوی، به کوشش علی‌اصغر بشیر، چاپ عکسی، تاریخ کتابت: قرن ششم، محفوظ در موزﮤ کابل.
سنایی، ابوالمجد مجدودبن آدم (۱۳۵۹)، حدیقةالحقیقة، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران.
سنایی، ابوالمجد مجدودبن آدم (۱۳۹۳)، کلیات، به کوشش محمدرضا برزگر خالقی، تهران، زوار.
سنایی، ابوالمجد مجدودبن آدم (۱۳۹۷)، حدیقةالحقیقة، به کوشش محمدجعفر یاحقی و مهدی زرقانی، تهران، سخن، دو جلد.
سنجر کاشی (۱۳۸۷)، دیوان، به کوشش حسن عاطفی و عباس بهنیا، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
سوزنی سمرقندی (۱۳۴۴)، دیوان، به کوشش ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران، سپهر.
سوزنی سمرقندی، دیوان، نسخۀ خطی، مضبوط در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، به شمارﮤ ۹۰۶-‌ف.
سیالکوتی مُل وارسته (۱۳۸۰)، مصطلحات‌الشعرا، به کوشش سیروس شمیسا، تهران، فردوس.
سیّدای نسفی (۱۹۹۰)، کلیات، به کوشش جابلقا دادعلیشایف، زیر نظر اعلاخان افصح‌زاد و اصغر جانفدا، دوشنبه، دانش.
سیف‌بن محمد هروی (۱۳۸۳)، تاریخنامۀ هرات، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، اساطیر.
شمس سراج عفیف (۱۸۹۰)، تاریخ فیروزشاهی، به کوشش ولایت حسین، کلکته [تهران، اساطیر، ۱۳۸۵].
عبدالقادر مراغی (۱۳۶۶)، جامع‌الالحان، به کوشش تقی بینش، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
عرفی شیرازی (۱۳۷۸)، کلیات، به کوشش محمد ولی‌الحق انصاری، تهران، دانشگاه تهران، دو جلد.
عریان، سعید (۱۳۶۱)، «خسرو قبادان و ریدکی»، مجلۀ چیستا، شمارﮤ ۹، صفحه‌های ۱۰۷۲-۱۰۹۹.
عمعق بخارایی (۱۳۸۹)، دیوان، به کوشش علیرضا شعبانلو، تهران، آزما.
عوفی، سدیدالدین محمد (۱۳۵۲)، جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات، جلد اول از قسم سوم، به کوشش بانو مصفا (کریمی)، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
غیبی، بیژن (۱۳۹۶)، گزارش شطرنج، در: دوازده متن باستانی، تهران، بنیاد موقوفات افشار.
فره‌وشی، بهرام (۱۳۵۸)، فرهنگ فارسی به پهلوی، تهران، دانشگاه تهران.
فیروزآبادی، مجدالدین محمدبن یعقوب (۱۳۷۱ قمری / ۱۹۵۲)، القاموس المحیط، بیروت، دارالجیل.
قاضی احمد تتوی و آصف‌خان قزوینی (۱۳۸۲)، تاریخ اَلفی، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، هشت جلد، تهران، علمی و فرهنگی.
کاتبی نیشابوری (۱۳۸۲)، دیوان، به کوشش تقی وحیدیان کامیار و سعید خومحمدی خیرآبادی و مجتبی جوادی‌نیا، مشهد، آستان قدس رضوی.
کاشغری، محمودبن حسین‌بن محمد (۱۳۷۵)، دیوان لغات‌الترک، ترجمه و تنظیم محمد دبیرسیاقی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کریستن‌سن، آرتور (۱۳۸۵)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، ویرایش حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران، صدای معاصر.
کمال خجندی (۱۹۷۵)، دیوان کمال‌الدین مسعود خجندی، به کوشش ک. شیدفر، مسکو، دانش.
کمال‌الدین اسماعیل (۱۳۴۸)، دیوان، به کوشش حسین بحرالعلومی، تهران، دهخدا.
لاله تیک‌چند بهار (۱۳۸۰)، بهار عجم، به کوشش کاظم دزفولیان، تهران، طلایه، سه جلد.
محجوب، محمدجعفر (۱۳۷۴)، «کعبتین، سه‌شش، سه‌یک، دوشش، دویک»، مجلۀ ایران‌شناسی، شمارﮤ ۲۵، صفحه‌های ۸۶-۹۹.
محمد لاد دهلوی (۱۸۸۳-۱۸۹۹)، مؤیدالفضلا، مطبع نامی نَوَل کِشُور، کانپور (هند).
محمدتقی نوری (۱۳۸۶)، اشرف‌التواریخ، به کوشش سوسن اصیلی، تهران، میراث مکتوب.
معین، محمد (۱۳۴۲-۱۳۴۷)، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، جلد ۱-۴.
معین، محمد (۱۳۶۴)، «خسرو قبادان و ریدک وی»، مجموعۀ مقالات دکتر محمد معین، به کوشش مهدخت معین، جلد ۱، تهران.
معین، محمد (۱۳۷۶)، حاشیه بر برهان قاطع، ← برهان (۱۳۷۶).
ملاح، حسینعلی (۱۳۷۶)، فرهنگ سازها، تهران، کتابسرا.
ملکی، ایرج (۱۳۴۳)، «شاه خسرو و ریدک قبادی؛ خسرو قبادان و ریدک ۳»، مجلۀ موسیقی، شمارﮤ ۹۵ و ۹۶.
منصوری، پرویز (۱۳۹۳)، سازشناسی، تهران، زوار.
موفق‌بن علی هروی (۱۳۴۶)، الابنیه عن حقایق الادویه، تصحیح احمد بهمنیار، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران، دانشگاه تهران.
مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۶۳)، مثنوی معنوی، به کوشش رینولد ا. نیکلسون، تهران، امیرکبیر، ۳جلد.
مولوی، جلال‌الدین محمد (۱۳۸۶)، کلیات شمس، به کوشش توفیق ﮬ . سبحانی، تهران، امیرکبیر.
میرزا حبیب اصفهانی (مترجم) (۱۳۷۹)، سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی، جیمز موریه، ویرایش جعفر مدرس صادقی، تهران، مرکز.
میرزا حبیب اصفهانی (مترجم)، سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی، جیمز موریه، میکروفیلم کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شمارﮤ ۳۶۰۳.
میرزامهدی‌خان استرآبادی (۱۳۹۴)، سنگلاخ، به کوشش حسین محمدزاده صدیق، تبریز، اختر.
ناصرالدین‌شاه (۱۳۹۸)، مرقّع ناصری؛ طراحی‌ها، سیاه‌مشق‌ها و یادداشت‌های ناصرالدین‌شاه قاجار، به کوشش مجید عبدامین با همکاری مهدی فراهانی، تهران، بنیاد موقوفات افشار ـ سخن.
نجفی، ابوالحسن (۱۳۷۰)، غلط ننویسیم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
نسیم شمال، اشرف‌الدین رشتی (۱۳۶۴)، دیوان، با مقدمۀ سعید نفیسی، تهران، سعدی.
نصیری، محمدرضا و عبدالجمیل نصیری (۱۳۹۳)، فرهنگ نصیری (ترکی جغتایی، رومی، قزلباشی، روسی و قلماقی به فارسی)، به کوشش حسن جوادی و ویلم فلور، با همکاری مصطفی چایکین، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد شورای اسلامی، تبریز: آیدین.
نفیسی، علی‌اکبر (ناظم‌الاطبا) (۱۳۲۱-۱۳۲۴)، فرهنگ نفیسی، تهران، خیام.
نوایی، عبدالحسین (۱۳۵۰)، شاه طهماسب صفوی، مجموعۀ اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌های تفضیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
نیک‌روش، حمیدرضا (۱۳۹۸)، «طاس»، در: دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران، جلد ۶، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ویراستار علمی: محمد جعفری (قنواتی)، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
واصفی، محمودبن عبدالجلیل (۱۳۴۹)، بدایع‌الوقایع، به کوشش الکساندر بلدروف، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
وحشی بافقی (۱۳۴۷)، دیوان، به کوشش حسین نخعی، تهران، امیرکبیر.
وحشی بافقی (۱۳۷۸)، گزیدۀ اشعار وحشی بافقی، انتخاب و شرح حسین مسرت، تهران، قطره.
ویدنگرن، گئو (۱۳۹۴)، «الفاظ دخیل از پهلوی اشکانی در مندایی»، ترجمۀ احمدرضا قائم‌مقامی، در: سخن عشق (جشن‌نامۀ دکتر حسن انوری)، تهران، سخن، صفحه‌های ۴۸۵-۵۱۰.
Azarnouche, S. (2013), Husraw ī Kawādān ud Rēdag-ē, Association Pour L’avancement des études Iraniennes, Paris.
Bartholomae, Ch. (1961), Altiranisches Wörterbuch, Berlin.
Boyce, M. (1957), “The Parthian Gōsān and Iranian Minstrel Tradition”, Journal of the Royal Asiatic Society, 89 (1-2), pp. 10-45.
Boyce, M. (1977), A Word-List of Manichaean Middle Persian and Parthian, Acta Iranica ga, Leiden, Tehan-Liège, Brill.
Ciancaglini, C. A. (2008), Iranian Loanwords in Syriac, Wiesbaden, Dr. Ludwig Reichert Verlag.
Drower, E. S. and R. Macuch (1963), A Mandaic Dictionary, Oxford, Clarendon Press.
Doerfer, G. (1975), Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen, band 4, Wiesbaden, Steiner.
Durkin-Meisterernst, D. (2004), Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian, Brepols, Turnhout, Belgium.
Eilers, W. (1971), “Iranisches Lehngut im Arabischen”, Actas do IV Congresso de Estudos Árabes e Islâmicos, Coimbra-Lisboa 1968, Leiden, Brill, pp. 581-660.
Horn, P. (1893), Grundriss der neupersischen Etymologie, Strassburg, Trübner.
King Husrav and His Boy (?), Jamshedji Maneckji Unvala, Paris, Paul Geuthner.
Mackenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, Oxford University Press, Oxford.
Monchi-Zadeh, D. (1982), “Xusrōv i Kavātān ut Rētak; Pahlavi Text, Transcription and Translation”, Monumentum Georg Morgenstierne II, E. J. Brill, Leiden.
Nyberg, H. S. (1974), A Manual of Pahlavi II, Wiesbaden, Otto Harrassowitz.
OED: Oxford English Dictionary (1989), Oxford University Press, 20 Volume, Second Edition.
Wehr, H. (1994), A Dictionary of Modern Written Arabic (Arabic-English), Edited by J. Milton Cowan, 4th Edition, Otto Harrassowitz.
پیکره‌های زبانی (به ترتیب میزان استفاده)
«دُرج ۴»، شرکت مهر ارقام رایانه (۸ شاهد).
وبگاه «کتابخانۀ دیجیتال نور» (www.noorlib.ir) (۵ شاهد).
وبگاه books.google.com (۴ شاهد).
«جغرافیای جهان اسلام ۱ و ۲»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (۳ شاهد).
وبگاه «گنجور» (ganjoor.net) (۲ شاهد).
«کتابخانۀ میراث مکتوب»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و میراث مکتوب (۱ شاهد).
«تاریخ ایران اسلامی ۲»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (۱ شاهد).
وبگاه «تیتوس» (http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de) (۱ شاهد).