نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

چند واژه در واج‌شناسی شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران
10.22034/nf.2021.201992
چکیده
دربارۀ واژه‌های شاهنامه و چگونگی خوانش درست و اصیل آن‌ها مهم‌ترین منابع موجود عبارت است از لغت شهنامه و فرهنگ بسامدی ولف، واژه‌نامک، فرهنگ شاهنامۀ علی رواقی و چند منبع دیگر. واژه‌نامۀ شاهنامه نوشتۀ جلال خالقی مطلق را نیز باید بر این سیاهه افزود. اگرچه با مطالعۀ این منابع آگاهی‌های ارزشمندی در زمینۀ لغت‌شناسی شاهنامه فراهم می‌آید، همچنان دربارۀ شماری نه چندان اندک از واژه‌ها ابهام‌هایی وجود دارد و هنوز نه‌تنها از چگونگی خوانش و تلفّظ بسیاری از واژه‌ها مطمئن نیستیم، بلکه از اساس، در درستی و اصالت پاره‌ای از واژه‌ها تردید داریم. از همین روی، بایسته است که واژه‌شناسان و فرهنگ‌پژوهان منابع مربوط به موضوع مورد نظر را به‌دقّت بررسی کنند تا پرتوهای تازه‌ای بر زمینۀ مورد بحث تابیده شود. تازه‌ترین اثری که در زمینۀ واژه‌های شاهنامه نوشته شده‌است واج‌شناسی شاهنامه است که نویسندۀ آن برای تعیین چگونگی تلفّظ واژه‌های شاهنامه افزون بر متن (بافت، معنی، وزن و به ویژه قافیه) خود کتاب، از منابع پهلوی، دست‌نویس‌های کهن فارسی، فرهنگ‌ها و به‌ویژه فرهنگ گران‌سنگ فریتس وُلف و نیز پاره‌ای از منابع دیگر بهره جسته‌است. با انتشار یافتن واج‌شناسی شاهنامه و مدخل شدن بسیاری از واژه‌های بحث‌انگیز در آن ضرورت بازنگری برخی از اطّلاعات زبانی مربوط به شاهنامه و لغات فارسی روزگار فردوسی بیش از پیش احساس می‌شود. آنچه در دنباله می‌آید قرینه‌ها و سندها یا استدلال‌هایی است دربارۀ ضبط برخی از واژه‌ها یا چگونگی تلفّظ آن‌ها در شاهنامه که نگارنده مدخل‌به‌مدخل فراروی خوانندۀ گرامی می‌نهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A few words in the phonetics of Shahnameh

نویسنده English

Vahid Eidgah Torgabeyi
Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Tehran
چکیده English

About the words of the Shahnameh and how to read them correctly and authentically, the most important available sources are the dictionary of the Shahnameh and the culture of Bassamdi Wolf, the dictionary of the Shahnameh of Ali Ruaqi and several other sources. The glossary of Shahnameh written by Jalal Khaleghi Mutlaq should also be added to this list. Although the study of these sources provides valuable knowledge in the field of lexicography of the Shahnameh, there are still ambiguities about a number of words, and we are still not sure about how to read and pronounce many words, but also about the basis, correctness and authenticity of some words. We have doubts. Therefore, it is necessary for lexicographers and cultural researchers to carefully examine the sources related to the subject in question so that new rays can be shed on the subject under discussion.The latest work that has been written in the field of Shahnameh words is Shahnameh phonology, the author of which, to determine how to pronounce the words of Shahnameh in addition to the text (texture, meaning, weight and especially rhyme) of the book itself, from Pahlavi sources, ancient Persian manuscripts, cultures and especially culture Fritz Wolff's gemstone and some other sources have benefited. With the publication of the phonology of the Shahnameh and the inclusion of many controversial words in it, the need to revise some of the linguistic information related to the Shahnameh and the Persian words of Ferdowsi's time is felt more than ever. What follows are proofs and documents or arguments about the recording of some words or how to pronounce them in the Shahnameh, which the writer presents to the dear reader entry by entry

کلیدواژه‌ها English

Phonology
Shahnameh
manuscript
Pahlavi sources
حسن‌دوست، محمد (۱۳۹۳)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
خاقانی شروانی (۱۳۸۲)، دیوان، به کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوّار.
خالقی مطلق،‌ جلال (۱۳۶۹)، ضمیمۀ دفتر یکم {از} شاهنامه، تهران، روزبهان.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۹۸)، واج‌شناسی شاهنامه، تهران، بنگاه موقوفات افشار.
خالقی مطلق، جلال (۱۳۹۶)، واژه‌نامۀ شاهنامه، تهران، سخن.
خانلری، پرویز (۱۳۸۲)، تاریخ زبان فارسی، تهران، فرهنگ نشر نو.
دهخدا، علی‌اکبر و همکاران (۱۳۷۷)، لغت‌نامه، تهران، مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
رواقی، علی (۱۳۹۵)، فرهنگنامۀ بزرگ قرآنی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی.
رواقی، علی (۱۳۹۹)، سروده‌های رودکی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سپهر، محمّدتقی (۱۳۸۳)، براهین العجم، با حواشی و تعلیقات جعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران.
سنایی (۱۳۵۹)، حدیقة الحدیقه و شریعة الطریقه، به کوشش مدرّس رضوی، تهران، دانشگاه تهران.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۹۴)، در هرگز و همیشۀ انسان، تهران، سخن.
عطّار، فریدالدّین (۲۵۳۵)، خسرونامه، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، زوّار.
عطّار، فریدالدّین (۱۳۸۸)، مصیبت‌نامه، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
عوفی، محمد (۱۳۹۰)، لباب‌الالباب، به کوشش سعید نفیسی، تهران، پیامبر.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (۱۳۹۲)، «تصحیح بیت‌هایی از شاهنامه به یاری قافیه»، آینۀ میراث، شمارۀ ۵۲.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (۱۳۹۳)، «اهمّیت تلفّظ برخی از واژه‌ها در تصحیح بیت‌هایی از شاهنامه»، گزارش میراث، دورۀ دوم، سال ۸، شمارۀ ۱ و ۲.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (۱۳۹۷)، «تلفّظ چند واژه در شاهنامه»، پژوهش‌های ایرانشناسی، سال ۸، شمارۀ ۱.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (۱۳۹۸)، «روش درست تصحیح متن شاهنامه»، آینۀ پژوهش، سال ۳۰، شمارۀ ۱.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (۱۳۹۹)، تلفّظ در شعر کهن فارسی، تهران، بنیاد موقوفات افشار.
فخری گرگانی (۱۳۴۹)، ویس و رامین، به تصحیح ماگالی تودوا و لکساندر گواخاریا، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
فرّخی سیستانی (۱۳۸۸)، دیوان، به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران، زوّار.
فردوسی (۱۳۶۳)، «داستان سیاوش»، به کوشش مجتبی مینوی، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
فردوسی (۱۳۷۷)، شاهنامه، ضمیمۀ ظفرنامۀ حمداللّه مستوفی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
فردوسی (۱۳۸۶)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی (۱۳۸۹)، شاهنامه، نسخه‌برگردان از روی نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه سن‌ژوزف بیروت، به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار، نادر مطّلبی کاشانی، با مقدّمۀ جلال خالقی مطلق، تهران، طلایه.
فردوسی (۱۳۹۴)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، سخن.
فردوسی (۱۳۹۹)، داستان رستم و سهراب، پژوهش، پیرایش و گزارش جلال خالقی مطلق، با همکاری محمّدافشین وفایی و پژمان فیروزبخش، تهران، سخن.
فیروزبخش، پژمان (۱۳۹۴)، «توفیدن یا نوفیدن؟ تصحیح واژه‌ای از شاهنامۀ فردوسی»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹، صفحه‌های ۱۴۷ـ۱۶۴.
قربان‌زاده، فرهاد (۱۳۹۸)، «دربارﮤ واژه‌های طوفان و نوفیدن و نَویدن»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۱۵، صفحه‌های ۱۳۵ـ۱۶۷.
قطران تبریزی (۱۳۳۳)، دیوان، به کوشش محمد نخجوانی، تبریز، چاپخانۀ شفق تبریز.
محمّدحسین‌بن خلف تبریزی (۱۳۷۶)، برهان قاطع، به کوشش محمّد معین، تهران، امیرکبیر.
معین، محمّد (۱۳۸۸)، مزدیسنا و ادب فارسی، دانشگاه تهران.
مکنزی، دیوید نیل (۱۳۸۳)، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی.
ناصر خسرو (۱۳۵۳) دیوان، به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.
نصراللّه منشی (۱۳۸۱)، کلیله و دمنه، به کوشش مجتبی مینوی، تهران، دانشگاه تهران.
نظامی گنجه‌ای (۱۳۹۲) اقبالنامه، به تصحیح وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
نظامی گنجه‌ای (۱۳۸۰) هفت‌پیکر، به تصحیح وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
نظامی گنجه‌ای (۱۳۸۱) شرف‌نامه، به تصحیح وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
Meillet, Antoine. »La Declinaison et l'Accent d'Intensité en Perse«, Journal asiatique, no. 15 (mars - avril 1900) 254-277.
Kent, Ronald (1953), Old Persian, New Haven.
Wolff, Fritz (1965), Glossar zu Firdosis Schahname, Georg Olms Verlagsbuchhandlung, Hildesheim.