نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تحلیل تطبیقی داستان کشته‌‌‌شدن افراسیاب در شاهنامۀ فردوسی و متون اوستایی، پهلوی، و نگاره‌‌‌ها برپایۀ نظریه ترامتنیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد پژوهش هنر، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری تئاتر، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
نظریۀ ترامتنیت ژرار ژنت یکی از دیدگاه‌‌‌های مهم در زمینۀ بینامتنیت است که به بررسی رابطۀ پیش‌‌‌متن (متن مرجع) با بیش‌‌‌متن (متن جدیدی که از متن پیشین مشتق شده است) می‌پردازد. در تاریخ ادبیات فارسی، شاهنامۀ فردوسی یکی از مهم‌‌‌ترین متن‌‌‌هایی‌‌ ا‌ست که بحث ترامتنیت دربارۀ آن مطرح شده است. شاهنامه هم ارتباط بینامتنی فراوانی با متون پیش از خود، به‌‌‌ویژه متن‌‌‌های اوستایی و پهلوی، دارد و هم نقش پیش‌‌‌متن را برای دیگر متن‌‌‌ها، از جمله متن‌‌‌های تصویری مانند نگاره‌‌‌ها، بازی کرده است. در این مقاله، به بحث ترامتنیت در داستانِ کشته‌‌‌شدن افراسیاب در شاهنامه پرداخته شده و این پرسش‌ها مطرح شده‌اند: عناصر اصلی داستان مرگ افراسیاب در شاهنامه چیست و روایت شاهنامه با دیگر متن‌‌‌ها دربارۀ این داستان چه شباهت‌‌‌ها و تفاوت‌‌‌هایی دارد و از این متون چگونه به‌‌‌عنوانِ پیش‌‌‌متن در شاهنامه استفاده شده‌ است و، از سوی دیگر، نگاره‌هایی با موضوعِ داستان کشته‌‌‌شدن افراسیاب تا چه حد از شاهنامه برگرفته شده‌اند؟ براساس نتایج می‌توان گفت که، از یک‌‌‌سو، متن‌های باستانی ایرانی، به‌‌‌عنوانِ پیش‌‌‌متن، نقش مهمی در خلق شاهنامه داشته‌‌‌اند و، از سوی دیگر، خودِ شاهنامه نیز، به‌‌‌عنوانِ پیش‌‌‌متن، تأثیر مهمی بر آفرینش انواع نگاره‌ها داشته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Afrasiab’s Death in Ferdowsi’s Shahnamé, Avestan and Pahlavi Texts and Miniatures According to the Theory of Transtextuality

نویسندگان English

Arjang Salami 1
Mohammad Amin Andalibi 2
1 Senior expert in art research, University of Science and Culture, Tehran, Iran
2 Doctoral student of theater, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Gérard Genette’s theory of transtextuality is a prominent approach in intertextual studies that examines the relationship between a hypotext (the source text) and a hypertext (the new text derived from the source). Ferdowsi’s Shahnameh holds a significant place in Persian literature and has been frequently analyzed through the lens of transtextuality. It maintains intertextual connections with older texts, such as Avestan and Pahlavi works, and has served as a hypotext for many subsequent artistic creations, including miniatures. This article investigates the transtextual relationships in the narrative of Afrasiab’s death in Shahnameh and addresses the following questions: What are the key narrative elements of Afrasiab’s death in Shahnameh? What similarities and differences exist between Shahnameh and other texts on this subject? How are these older texts used as hypotexts in Shahnameh? To what extent are the miniatures depicting Afrasiab’s death influenced by Shahnameh? The findings reveal that ancient Iranian texts serve as vital hypotexts for Shahnameh, and itself has had a substantial influence as a hypotext on the creation of various miniatures related to Afrasiab’s death.

کلیدواژه‌ها English

Transtextuality
hypotext
hypertext
Gérard Genette
Shahnamé
miniature
Afrasiab
آلن، گراهام (1385)، بینامتنیت، ترجمۀ پیام یزدانجو، چ.2، تهران، مرکز. 
اسماعیل‌‌‌پور مطلق، ابوالقاسم (1398)، اسطوره، ادبیات و هنر، تهران، چشمه.
بندهش. مهرداد بهار (گزارنده) (1385)، چ.3، تهران، توس.
خالقی مطلق، جلال (1386)، «از شاهنامه تا خداینامه، جستاری دربارۀ مأخذ مستقیم و غیرمستقیم شاهنامه»، نامۀ ایران باستان، 7/1-2، بهار و تابستان، ص 3-119.
دینکرد: کتاب سوم (1381)، ترجمۀ فریدون فضیلت، تهران، فرهنگ دهخدا.
دینکرد: کتاب هفتم (1389)، تصحیح محمدتقی راشد محصل، تهران، پژوهشگاه علوم ‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
روایت پهلوی (1390)، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم ‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
سوتکرنسک و ورشت مانسرنسک از دینکرد 9 (1397)، تصحیح و ترجمۀ احمد تفضلی، تهران، دائرة‌‌‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1373)، شاهنامه، به‌‌‌کوشش جلال خالقی ‌‌مطلق، ج 4. کالیفرنیا، بنیاد میراث ایران.
کریستینسن، آرتور (1387)، کیانیان، ترجمۀ ذبیح‌‌‌الله صفا، چ.7، تهران، علمی و فرهنگی.
کشاورز، کریم (1377)، هزار سال نثر پارسی، ج.1، چ.5، تهران، علمی و فرهنگی.
کِوُرکیان، آن‌ـ‌ماری و ژان پیِر سیکر (1387)، باغ‌‌‌های خیال: هفت قرن مینیاتور ایران، ترجمۀ پرویز مرزبان، چ 2، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز.
گزیده‌‌‌های زادسپرم (1366)، ترجمۀ محمدتقی راشد محصل، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مکاریک، ایرنا ریما (1384)، دانش‌‌‌نامۀ نظریه‌‌‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه.
منشی‌‌‌زاده، مجتبی (1398)، مهریشت: تحلیل زبان‌‌‌شناختی متن اوستایی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی.
مولایی، چنگیز (1392)، آبان‌‌‌یشت: سرود اوستایی در ستایش اردوی‌‌‌سور‌‌‌اناهید، تهران، مرکز دائرة‌‌‌المعارف بزرگ اسلامی.
مینوی خرد (1354)، ترجمۀ احمد تفضلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
نامورمطلق، بهمن (1386)، «ترامتنیت مطالعۀ روابط یک متن با دیگر متن‌ها»، پژوهش‌نامۀ علوم انسانی، ش. 56 زمستان، ص 83-98.
ــــــــــ (1394)، درآمدی بر بینامتنیت: نظریه‌‌‌ها و کاربردها، چ.2، تهران، سخن.
ــــــــــ و منیژه کنگرانی (1388)، «از تحلیل بینامتنی تا تحلیل بیناگفتمانی»، پژوهش‌نامۀ فرهنگستان هنر، 3/2 بهار، ص 73-94.
یسنا (1356)، گزارش ابراهیم پورداود، ج.1، چ.3، تهران، دانشگاه تهران.
یشت‌‌‌ها (1928)، تفسیر و تألیف ابراهیم پورداود، ج.1، بمبئی، انجمن زرتشتیان ایرانی.
یشت‌‌‌ها (1347)، گزارش ابراهیم پورداود، ج.2، تهران، طهوری.
Genette, Gérard (1997). Palimpsests: Literature in the Second degree. trans. by: Channa Newman and Claude Doubinsky. Lincoln: University of Nebraska Press.
Shapur Shahbazi, Alireza (1990). “On the Xwaday namag”. in: Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E.J. Brill. pp.208-229.
دوره 23، شماره 4 - شماره پیاپی 92
نامه فرهنگستان (ادبیات تطبیقی)
مهر و آبان 1403
صفحه 41-62

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 22 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 24 اردیبهشت 1403