نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دو نظام تکیه‌ای و ساخت وزنی متفاوت در زبان فارسی: پدیده‌ای ناشی از دوزبان‌گونگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امید طبیب‌زاده
استاد پژوهشکدۀ زبان‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22034/nf.2025.481840.1343
چکیده
در این مقاله از وجود پیوستاری از دوزبان‌گونگی در زبان فارسی ایران سخن گفته‌ایم که در منتها‌الیه یک سمت آن فارسی شمردۀ ادبی (یا شعری) و در سوی دیگرش فارسی گفتاری قرار دارد. سپس بحث کرده‌ایم که گونۀ ادبی فارسی در مقام فراگونه، و گونۀ گفتاری در مقام فروگونه، دارای نظام‌های تکیه‌ای متفاوتی هستند، و بی‌توجهی به این تفاوت‌ و یا خلط آنها با هم در پژوهش‌های آواشناسان و واج‌شناسان باعث بروز توصیف‌های متناقضی از نظام تکیۀ فارسی شده‌است. این مقاله مشتمل بر سه بخش است. در بخش نخست از مشابهت‌های کلی تکیه در دو گونۀ فارسی گفتاری و فارسی ادبی از حیث محل تکیۀ اصلی، تکیۀ زیروبمی و موارد خلاف قاعده سخن گفته‌ایم؛ در بخش دوم براساس مدل رده‌شناسی متیو گوردون (2016) تفاوت‌های رده‌شناختی این دو نظام تکیه‌ای را شرح داده‌ایم و به این نتیجه رسیده‌ایم که کلمات گونۀ گفتاری فارسی به ردۀ نظام‌های غیرحساس ‌به‌ کمّیت با تکیۀ ثابت پایانی تعلق دارد، اما کلمات گونۀ ادبی فارسی متعلق به ردۀ نظام‌های دارای تکیۀ اصلی ثابت پایانی و تکیه‌های ثانوی نامقید و حساس به کمّیت است. و بالاخره در بخش سوم پس از توضیح مختصری دربارۀ مؤلفه‌های وزنی کلمات فارسی براساس آراءِ هیز (1981) کوشیده‌ایم تا در چهارچوب نظریۀ تکیۀ وزنی بروس هیز (1995) توصیفی از ساختمان وزنی کلمات فارسی در هر دو گونۀ این زبان به‌ دست دهیم. در این بخش بحث کرده‌ایم که کلمات فارسی گفتاری فاقد پایه‌های دوتایی و تکیه‌های ثانوی هستند و هر کلمۀ واجی خود یک پایۀ مستقل محسوب می‌شود، اما کلمات فارسی گونۀ ادبی دارای ریتم آیمبی، پایه‌های دوتاییِ ناهم‌دیرش و تکرارشونده و حساس ‌به‌ کمّیت و راست‌گرا هستند.
کلیدواژه‌ها
نظام تکیه‌ای
ساخت وزنی
دوزبان‌گونگی
زبان فارسی

موضوعات

عنوان مقاله English

Two stress systems and metrical structures in Persian: A diglossic situation

نویسنده English

Omid Tabibzadeh
Professor, Linguistics Research Institute, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده English

In this article, we have talked about a continuum of diglossic situation in Persian language in Iran: high varity (literary eloquent language), and the low varity (the standard spoken language). This article consists of three parts. In the first part, we have talked about the general similarities between spoken Persian and literary Persian in terms of such factors as the lexical stress placement, pitch accent, and some cases that are contrary to the general rule of main stress. In the second part, based on a typological model (Gordon 2016), the typological differences of these two stress systems have been discussed and it has been shown that Persian spoken words belong to the category of quantity-insensitive systems with fixed final main stress without secondary stress, but the Persian literary words however, belong to the category of quantity-sensitive systems for secondary stress and having a final fixed main stress. And finally, in the third part, first the metrical parameters in Persian words has been discussed based on Hayes' metrical parameters (1981) and then a description of the metrical structures of Persian words in both varieties of this language has been given based on Hayes' metrical stress theory (1995). In this part, we have shown that spoken Persian words have neither binary feet nor secondary stresses, and that each phonological word has to be considered as an independent foot, but literary Persian words do have iambic rhythm, even-duration and repetitive binary quantity- sensitive and right-dominant feet.

کلیدواژه‌ها English

Takye system: metrical structure: bilingualism: Persian language
آذرسینا، مهدی (1396)، شعر؟ یا موسیقی؟ (تننای شعر سپید)، تهران، سروش.
اسلامی، محرم (1379)، واج‌شناسی (تحلیل نظام آهنگ زبان فارسی)، تهران، سمت.
حکمتی، رامین و محمود بی‌جن‌خان (1398)، «تحلیل نوایی ساخت اضافه در چهارچوب واج‌شناسی نوایی»، زبان‌پژوهی، س 11، ش 31، ص 109-128.
حمیدی، مهدی (1342)، عروض حمیدی، تهران، پیروز.
صادقی، علی‌اشرف (1362)، «زبان معیار»، نشر دانش، س 3، ش 16، خرداد و تیر، ص 16-21.
صادقی، وحید (1397)، ساخت نوایی زبان فارسی (تکیۀ واژگانی و آهنگ)، تهران، سمت.
طبیب‌زاده، آریا (1403)، «یک الگوی تکیۀ نامعمول در سنت عروض فارسی»، مجلۀ پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، دورۀ 14، ش 27، ص 183-191.
طبیب‌زاده، امید (1398)، مبانی و دستور خط شکستۀ فارسی (براساس صد سال آثار داستانی و نمایشی از 1298-1397)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
طبیب‌زاده، امید (1399)، تحلیل وزن شعر عامیانۀ فارسی (همراه 1000 مصراع شعر عامیانه و تقطیع آنها)، تهران، انتشارات بهار.
طبیب‌زاده، امید (1400)، «معرفی و نقد رسالۀ دکتری در واج‌شناسی و نحو فارسی از دانشگاه رادبود هلند (تحلیل شاهدبنیاد و جدید از ساخت نوایی واژگان فارسی)»، دستور، ش 16، ص 279-308.
فاطمی، ساسان (1382) ، ریتم کودکانه در ایران (پژوهشی پیرامون وزن شعر عامیانۀ فارسی)، تهران، مؤسسۀ فرهنگی-هنری ماهور.
__________ (1393)، جشن و موسیقی در فرهنگ‌های شهری ایران، تهران، مؤسسه‌ی فرهنگی-هنری ماهور.
مدرسی، یحیی (1368)، درآمدی بر جامعه‌شناسی زبان، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مدرسی قوامی، گلناز (1392)، «تأثیر تکیۀ واژگانی بر ویژگی‌های کیفی واکه‌های سادۀ زبان فارسی»، علم زبان، س 1، ش 1، ص 41-56.
موسوی، ندا (1386)، «بررسی هم‌بسته‌های آکوستیکی تکیه در زبان فارسی»، مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی در هفتمین همایش زبان‌شناسی ایران، تهران، دانشگاه علامه طباطبائی، ص 455-465.
نجفی، ابوالحسن (1394)، اختیارات شاعری و مقاله‌های دیگر در عروض فارسی، تهران، انتشارات نیلوفر.
نجفی، ابوالحسن (1395)، وزن شعر فارسی (درس‌نامه)، به کوشش امید طبیب‌زاده، تهران، نیلوفر.
نوربخش، ماندانا و محمود بی‌جن‌خان (1385)، «واج‌شناسی نوایی و زبان فارسی»، مجلۀ پژوهشکدۀ زبان و گویش (ویژه‌نامۀ زبان‌شناسی)، ش 14 و 15، ص 18-33.
Abolhasanizadeh, V., C. Gussenhoven,  and M. Bijankhan (2012), “A Pitch Accent Position Contrast in Persian”, Proceedings of the International Congress of Phonetic Sciences, W. Lee and E. Zee (eds.), Hong Kong, ICPhS XVII, p. 188-191.
Bakovic, E. (1998), “Unbounded Stress and Factorial Typology, (In Ruling Papers I)”, Working Papers from Rutgers University, R. Artstein and M. Holler (eds.), p. 15-28.
Ferguson, Ch. (1972), “Diglossia”,, Language and Social Context (Selected Readings), Harmondsworth, p. 232-251.
Fishman J. (1967), “Bilingualism with and without Diglossia. Diglossia with and without Bilingualism”, Journal of Social Issues, 23(2), p. 29-38.
_________. (1972), The Sociology of Language (An Interdisciplinary Social Science Approach to Language in Society), Rowley.
Gordon, M. K. (2016), Phonological Typology, Oxford, Oxford University Press.
Gussenhoven, C. and H. Jacobs (2017), Understanding Phonology, (4th edition), London and New York, Routledge.
Hammond, M. (1995), “Metrical Phonology”,  Annual Review of Anthropology 24, p. 313-342.
Hayes, B. (1981), “A Metrical Theory of Stress Rules”, PhD. MIT Distributed by Indiana Iniversity Linguistis Club.
________ (1995), Metrical Stress Theory (Principals and Case studies), Chicago, University of Chicago Press.
Hellmuth, S. (2013), “Phonology”, The Oxford Handbook of Arabic Linguistics, Jonathan Owens (ed.), Oxford, Oxford University Press, p. 45-70. 
Jeremias, E. (1984), “Diglossia in Persian”, Acta Linguistica, 34 (3-4), p. 271-287.
Kahnemuyipour, A. (2018), “Prosody”, The Oxford Handbook of Persian Linguistics, Anousha Sedighi and Pouneh Shabani-Jadidi (eds.), Oxford, Oxford University Press, p. 142-158.
Mahmoodi-Bakhtiari, B. (2018), “10 Spoken vs. Written Persian: Is Persian Diglossic?”, Trends in Iranian and Persian Linguistics, A. Korangi and C. Miller (eds.), Berlin, Mouton Gruyter, p. 183-212. 
Rahmani, H., T. Rietveld and C. Gussenhoven (2015), “Persian Word Accent Is Deletable”, Speech Prosody, Radboud University Nijmegen.
Rash, F. (1998), The German Language in Switzerland (Multilingualism, Diglossia and Variation), German Linguistic and Cultural Studies, vol. 3, Bern.
Sadat-Tehrani, N. (2007), The Intonational Grammar of Persian, Winnipeg, University of Manitoba Dissertaion.
نامه فرهنگستان
دوره 24، شماره 2 - شماره پیاپی 96
نامه فرهنگستان (زبان‌ها و گویش‌های ایرانی)
خرداد و تیر 1404
صفحه 51-73

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 22 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1403