نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

تضادّ در تعدّد منبع، عاملی مؤثّر در پیچیدگی تلمیحات خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
از ویژگی­های برجستۀ سبک ارّانی (آذربایجانی)، استفاده از ابزارهای گوناگون جهتِ دشوار ساختن کلام است. توجّه و تسلّط خاقانی به‌عنوانِ یکی از برجسته‌ترین شاعران این سبک، بر اساطیر، اشارات مسیحیّت و توجّه به ظرافت­ها و دقایق تلمیحی آن، بی­تردید بر پیچیدگی و ابهامِ شعر او مؤثّر بوده است. او در تلمیحات خود، گاه به سراغِ اشاراتی می‌رود که آبشخوری چندگانه دارد که این موضوع بیانگرِ وسعت اطّلاعات و تتبّع و مداقّۀ او در منابعِ تفسیری و تاریخی است. خوانندۀ اشعار خاقانی به‌عنوانِ مخاطب او، ازآنجاکه نمی‌تواند اطّلاعات خود را با اطّلاعاتِ طرح‌شده در ابیات همسو کند، با ابهام مواجه می‌شود. نگارنده در مقالۀ حاضر با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی و تحلیل محتوا، پس از بررسیِ تلمیحات اسطوره­ای- حماسی و نیز اشاراتِ عیسوی دیوان خاقانی، یکی دلایلِ ابهام و پیچیدگیِ تلمیحات او را «تضادّ در تعدّد منبع» در نقلِ اشارات می‌داند. در این جستار کوتاه شش مورد از اشاراتِ خاقانی بررسی شده است که با استفاده از همین آبشخورِ دوگانه در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. نتایج به­دست­آمده نشان‌دهندۀ آن است که خاقانی کوشیده است علاوه بر استفاده از روایاتِ مختلف از یک تلمیح به­جهتِ گسترش بیشتر معنا، ابهامی هنری خلق کند. بر این اساس، ابهام و پیچیدگی در تلمیحات خاقانی، بیشتر در دستۀ «ابهامات عمدی» قرار می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Contradiction in the Multiplicity of Sources, An Effective Factor in the Complexity of Khaqani Shervani’s Poetry

نویسنده English

akbar heidarian
PhD student in Persian Language and Literature, Department of Persian Language and Literature, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

One of the prominent features of the Arani (Azerbaijani) style is the use of various tools to complicate the language. Khaqani Shervani, as one of the most distinguished poets of this style, undoubtedly impacts the complexity and ambiguity of poetry due to his mastery of myths, references to Christianity, and attention to the subtleties and nuances of allusion. In his allusions, he sometimes draws upon references with multiple sources, illustrating the breadth of his knowledge and meticulous research in interpretative and historical sources. The reader of Khaqani’s poems, as his audience, encounters ambiguity as they cannot align their own knowledge with the information conveyed in the verses. In the present article, the author, using a descriptive analytical method and content analysis, examines epic mythological allusions and Christian references in Khaqani’s Divan, identifying one reason for their ambiguity and complexity as the “contradiction in the multiplicity of sources” in conveying these references. This short study examines six instances of Khaqani’s references that, utilizing such dual sourcing, are shrouded in ambiguity. The findings indicate that Khaqani, besides employing allusion like other poets, has strived not only to use various narratives of an allusion for greater expansion of meaning but also to bring an artistic ambiguity along with it. Thus, ambiguity and complexity in Khaqani’s allusions mostly fall under the category of “intentional ambiguities”.

کلیدواژه‌ها English

Khaqani Shervani
Divan
allusion
ambiguity
intentional ambiguity
ابن‌فقیه، احمد بن محمّد (1349)، مختصر البلدان، ترجمۀ محمّدرضا حکیمی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
اسدی طوسی، ابومنصور علی‌بن احمد (1319)، لغت فرس، تصحیح عبّاس اقبال، تهران، چاپخانۀ مجلس.
برهان، محمّدحسین‌ بن خلف تبریزی (1342)، برهان قاطع، تصحیح محمّد معین، تهران، کتابفروشی ابن‌سینا.
بلعمی، ابوعلی (1341)، تاریخ بلعمی، تصحیح ملک­الشعرا بهار، به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران، زوّار.
چهرقانی منتظر، رسول (1390)، فرهنگ تحلیلی لغات و ترکیبات دیوان خاقانی شروانی، تهران، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی.
حیدریان، اکبر و سیّدجواد مرتضایی (1396)، «به دوری عیسی از پیوندِ "عیشا"، "ایشا" یا "اشیا"»؛ تأملی در یک بیت از قصیدۀ ترسائیۀ خاقانی»، دوفصلنامۀ زبان و ادب فارسی، سال 7، شمارۀ 236، ص 81-98.
حیدریان، اکبر و سیّدجواد مرتضایی و مریم صالحی‌نیا (1397)، «ابهام و ابهام‌آفرینی در تلمیحات اسطوره‌ای، حماسی و عیسوی دیوان خاقانی»، کهن‌نامۀ ادب فارسی، سال 9، شمارۀ 1، ص 1-26.
حیدریان، اکبر (1399)، «اشارات عیسوی مهمترین موتیف تلمیحی دیوان خاقانی»، پژوهش‌های نثر و نظم فارسی، سال 4، شمارۀ 10، ص 249-271.
خاقانی شروانی، افضل­الدّین (1362)، دیوان خاقانی شروانی، تصحیح علی عبدالرّسولی، تهران، بی‌نا.
خاقانی شروانی، افضل­الدّین (1384)، منشآت، تصحیح محمّد روشن، تهران، کتاب فرزان.
خاقانی شروانی، افضل­الدّین (1388)، دیوان خاقانی شروانی، تصحیح سیّدضیاءالدّین سجّادی، تهران، زوّار.
راشدمحصل، محمّدتقی (1389)، «نکات مشترک در زندگانی زردشت و ابراهیم خلیل»، چون من در این دیار (جشن­نامۀ دکتر رضا انزابی­نژاد)، به کوششِ محمّدرضا راشدمحصل، محمّدجعفر یاحقّی و سلمان ساکت، تهران، سخن.
رشیدی، عبدالرّشید بن عبدالغفور (1064 ق.)، فرهنگ رشیدی، به تحقیق و تصحیح محمّد عبّاسی، تهران، بارانی.
ریاحی، محمّد امین (1382)، سرچشمه­های فردوسی­شناسی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرّین­کوب، عبدالحسین (1389)، دیدار با کعبۀ جان (دربارۀ زندگی، آثار و اندیشۀ خاقانی)، تهران، سخن.
سجّادی، ضیاءالدّین (1374)، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام دیوان خاقانی، چاپ اوّل، تهران، زوّار.
شمیسا، سیروس (1371)، فرهنگ تلمیحات (اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی و مذهبی در ادبیّات فارسی)، تهران، میترا.
شیری، قهرمان (1388)، «روان‌شناسی ابهام در شعر خاقانی»، فصلنامۀ تاریخ ادبیّات، سال 2، شمارۀ 62، ص 123-150.
شیری، قهرمان (1390)، «اهمّیت و انواع ابهام در پژوهش­ها»، فنون ادبی، سال 3، شمارۀ 2، ص 15-36.
صفا، ذبیح‌اللّه (1371)، تاریخ ادبیّات در ایران، جلد 1و 2، تهران، فردوس.
غلامرضایی، محمّد (1387)، از رودکی تا شاملو، تهران، جامی.
فتوحی رودمعجنی ، محمود (1387)، «ارزش ادبی ابهام از دومعنایگی تا چندلایگی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم، سال 16، شمارۀ 62، ص 17-36.
کرمی، محمّدحسین و دیگران (1387)، «آشنایی‌زدایی از داستان‌های قرآنی در دیوان خاقانی»، گوهر گویا، سال 2، شمارۀ 5، ص 7-36.
کریستن­سن، آرتور (1377)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران، امیرکبیر.
مجمل‌التوّاریخ و القصص (بی‌تا)، به تصحیح محمّدتقی بهار، تهران، کلالۀ خاور.
محمّدی، علی (1386)، «ابهام در شعر فارسی»، رخسار اندیشه، به کوشش ابراهیم خدایار، دانشگاه تربیت مدرّس، ص 561-582.
مرتضوی، منوچهر (1382)، فردوسی و شاهنامه، تهران، توس.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1349)، التنبیه و الاِشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی.
معین، محمّد (1363)، حواشی دکتر محمّد معین بر اشعار خاقانی شروانی، به کوشش سیّدضیاء­الدّین سجّادی، چاپ اوّل، تهران، انجمن استادان زبان و ادبیّات فارسی.
منجیک ترمذی (1391)، دیوان منجیک ترمذی، به­کوشش احسان شواربی مقدّم، تهران، میراث مکتوب.
دوره 24، شماره 1 - شماره پیاپی 95
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 1)
فروردین و اردیبهشت 1404
صفحه 36-45

  • تاریخ دریافت 10 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 16 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 18 دی 1403