نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

رباعیّات خاقانی در سه رباعی‌نامۀ کهن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر متون ادبی، تهران، ایران
چکیده
خاقانی شروانی در تاریخ شعر فارسی با چکامه‌هایش پُرآوازه شده است. زبان سخته و پُر از اشارت‌های پیدا و پنهان، قصایدش را شایستۀ شرح و تفسیر کرده است. امّا آنچه در این گفتار در موردِ آن سخن خواهیم گفت، رباعیات اوست. قالبی که کمتر مورد بررسی پژوهشگرانِ اشعار خاقانی قرار گرفته است. موضوع مقالۀ حاضر بررسیِ رباعیات خاقانی در سه رباعی‌نامۀ کهن است: نزهةالمجالسِ جمال خلیل شروانی (اواسطِ قرن هفتم ق.)، خلاصةالاشعار فی الرباعیاتِ ابوالمجد تبریزی (اوایلِ قرن هشتم ق.) و سفینۀ رباعیاتِ کتابخانۀ دانشگاه استانبول (اواخرِ قرن هشتم ق.). در این بررسی نظری نیز به دیگر جُنگ‌ها و سفینه‌های شعر نیز خواهیم افکند و رباعیاتِ موجود در آنها را با آنچه در سه منبع مذکور آمده، خواهیم سنجید. در پیوست مقاله، 21 رباعیِ نویافتۀ خاقانی را آورده‌ایم. مأخذ این رباعیات، دست­نویس‌های دیوان خاقانی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Khaqani’s Rubaiyat in Three Ancient Rubāinamehs

نویسنده English

Seyyed Ali Mirafzali
Literary Texts Researcher, Tehran, Iran
چکیده English

Khaqani Shervani has become famous in the history of Persian poetry with his elegies. The difficult language, full of overt and covert allusions, has made his poems worthy of explanation and interpretation. But what we will talk about in this paper is his Rubaiyat. A format that has been less studied by scholars of Khaqani’s poetry. The subject of the present article is the study of Khaqani’s Rubaiyat in three ancient Rubāinamehs: Nuzhat al-Majālis by Jamal Khalil Shervani (mid-seventh century AH), Khulāsat al-Ash’ār fi al-Rubaiyāt by Abu al-Majd Tabrizi (early eighth century AH), and Rubaiyāt miscellany of the Istanbul University Library (late eighth century AH). In this study, we will also look at other poetic miscellanies and compare the quatrains in them with what is mentioned in the three sources mentioned. In the appendix of the article, we have included 21 newly discovered quatrains by Khaqani. The source of these quatrains is the manuscripts of Khaqani’s Divan.

کلیدواژه‌ها English

Khaqani Shervani
Khaqani’s quatrains
Nuzhat al-Majālis
Khulāsat al-Ash’ār fi al-Rubaiyāt
Rubaiyāt miscellany of Istanbul
الف) کتاب‌های خطّی و چاپی
آوی، شمس‌الدّین (738 ق. ، نسخۀ خطّی)، بیاض شمس‌الدّین آوی، دست­نویسِ شمارۀ 286 کتابخانۀ مجلس سنا، گردآوری و کتابتِ علی‌بن‌ الحسن‌ بن ‌الرضی‌ الحافظ، 142 برگ.
ابن بى­بى (1956 م.)، الاوامر العلاییه فى الامور العلانیه، به اهتمامِ عدنان صادق ارزى، آنکارا.
ابوالمجد تبریزى، محمد بن مسعود بن مظفّر (1381)، سفینۀ تبریز (چاپ عکسى)، تهران، مرکز نشر دانشگاهى
 ابوالمجد تبریزی، محمّد بن مسعود بن مظفّر (1401)، خلاصةالاشعار فی الرباعیات، تصحیح و تحقیق سیّد محمّد عمادی حائری، تهران، انتشارات هرمس.
اشکذرى، ابوبکر بن على بن ابى­بکر (نسخۀ خطّی)، مجمع البحور و سکینة الجمهور، دستنویسِ شمارۀ FY.417 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، بدون رقم، 98 برگ.
انوری ابیوردی (1376)، دیوان انورى، به اهتمامِ محمّدتقى مدرّس رضوى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ پنجم، 2 ج.
اوحدالدّین کرمانى (1366)، دیوان رباعیات اوحدالدّین کرمانى، به‌کوششِ احمد ابومحبوب، تهران، انتشارات سروش.
اوحدالدّین کرمانی (اوایل قرن هشتم ق. ، نسخۀ خطّی)، انیس الطالبین و جلیس الصالحین (رباعیّات اوحدالدّین کرمانی)، دست­نویسِ شمارۀ FY.701 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، 66 برگ.
اوحدى بلیانى، تقى‌الدّین محمّد (1388)، عرفات العاشقین و عرصات العارفین، تصحیح سیّدمحسن ناجى نصرآبادى، تهران، انتشارات اساطیر، 7 ج.
بابا افضل‌الدّین کاشانی (1363)، دیوان بابا افضل‌الدّین کاشانی، تصحیح مصطفی فیضی، حسن عاطفی، عباس بهنیا، علی شریف، تهران، انتشارات زوّار.
بقایی بخارایی، محمّد عارف (1393)، تذکرۀ مجمع الفضلا، تحقیق محمّد خشکاب، تهران، منشور سمیر.
تاج­الدّین احمد وزیر (۱۳۵۳)، بیاض تاج­الدّین احمد وزیر، چاپ عکسی به کوششِ ایرج افشار و مرتضی تیموری، اصفهان، دانشگاه اصفهان.
جاجرمى، محمّد بن بدر (1350)، مونس الاحرار فى دقایق الاشعار، به اهتمام میرصالح طبیبى، تهران، انجمن آثار ملّی، جلد دوم.
جمال‌الدّین اصفهانی (1362)، دیوان کامل استاد جمال‌الدّین اصفهانی، با تصحیح و حواشیِ حسن وحید دستگردی، تهران، کتابخانۀ سنایی، چاپ دوم.
جُنگ اسکندری (813 ـ 814 ق. ، نسخۀ خطّی)، دستنویسِ Add.27261 کتابخانۀ بریتانیا، کتابتِ محمّد حلوایى و ناصرالکاتب، 545 برگ.
جُنگ گنج بخش (سدۀ 8 ق. ، نسخۀ خطّی)، دستنویسِ شمارۀ 14456 کتابخانۀ گنج بخش (پاکستان)، 98 برگ.
جُنگ لیدن (لمعة السراج لحضرة التاج) (695 ق. ، نسخۀ خطّی)، دستنویسِ شمارۀ Cod.Or.593 کتابخانۀ لیدن، کتابتِ یوسف بن اسعد بن یوسف کاتب لالکى، 128 برگ.
جوینى، عطاملک (1911ـ 1937 م.)، تاریخ جهانگشاى، به‌اهتمامِ محمّد قزوینى، لیدن، مطبعۀ بریل، 3 ج.
حافظ شیرازی (1375)، دیوان حافظ، به تصحیح و توضیحِ پرویز ناتل خانلری،‌ تهران، انتشارات خوارزمی، چاپ سوم، 2 ج.
خاقانی شروانی (1292 ق.)، رباعیات خاقانی، به سعی و اهتمامِ کارل زالمان، دارالسلطنۀ پطرسبوزغ.
خاقانی شروانی (1982 م.)، رباعیات خاقانی شروانی، ترتیب و پیشگفتار: محمّد آقا سلطان‌زاده، باکو، نشریات یازیچی.
 خاقانی شروانی (1373)، دیوان خاقانی شروانی، به کوششِ ضیاءالدّین سجّادی، تهران، انتشارات زوّار، چاپ چهارم.
خاقانی شروانی (1317)، دیوان خاقانی شروانی، به تصحیح و تحشیۀ علی عبدالرّسولی، تهران، چاپخانۀ سعادت.
خاقانی شروانی (1375)، دیوان خاقانی شروانی، ویراستۀ دکتر میرجلال‌الدّین کزّازی، تهران، نشر مرکز، 2 ج.
خاقانی شروانی (664 ق. ، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، دست­نویسِ OR.7942 کتابخانۀ موزۀ بریتانیا، کتابتِ احمد بن محمّد سامانی، خجند، 426 برگ.
خاقانی شروانی (سدۀ هفتم، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، دست­نویسِ شمارۀ 976 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، بدون رقم، 367 برگ.
خاقانی شروانی (702 ق. ، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، دست­نویسِ شمارۀ 3810 کتابخانۀ فاتح استانبول، کتابتِ ارسلان ملکی صدری، 274 برگ.
خاقانی شروانی (سدۀ نهم ق. ، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، دست­نویسِ شمارۀ 1816 کتابخانۀ ملّی پاریس، 237 برگ.
خاقانی شروانی (نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، دست­نویسِ شمارۀ 439 کتابخانۀ لالااسماعیل، بدون رقم، 362 برگ.
خیّام نیشابوری (ذی‌القعدۀ ٨٧۶ ق. ، نسخۀ خطّی)، رباعیات خیّام (به همراه لمعات عراقی)، دستنویسِ شمارۀ ٢٨٨٢ کتابخانۀ اسعد افندی، ٨٠ برگ.
رازى، امین احمد (1378)، تذکرۀ هفت اقلیم، تصحیحِ سیّد محمّدرضا طاهرى، تهران، انتشارات سروش، 3 ج.
رشیدى تبریزى، یاراحمد (1367)، طربخانه: رباعیات خیّام، تصحیحِ جلال‌الدّین همایى، تهران، نشر هما، چاپ دوم.
رضی‌الدّین نیشابوری (1382)، دیوان رضی‌الدّین نیشابوری، تصحیح و توضیحِ ابوالفضل وزیرنژاد، مشهد، انتشارات محقّق.
سعدالدّین آلهی (گردآورده)، مجموعۀ رباعیات (سدۀ 9-10 ق. ، نسخۀ خطّی)، دست­نویسِ شمارۀ 17063 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، بدون رقم، 158 برگ.
سعدی (1363)، کلیات سعدى، به اهتمامِ محمّدعلى فروغى، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ چهارم.
سفینۀ رباعیات (سدۀ نهم ق. نسخۀ خطّی)، دست­نویسِ شمارۀ FY.1203 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، اوّل و آخر افتاده، بدون رقم، 262 برگ.
سفینۀ سراج (٧٣٠ ق. ، نسخۀ خطّی)، دست­نویسِ شمارۀ ٢٠۵١ کتابخانۀ ایاصوفیا، گردآوری و کتابتِ محمود بن احمد تبریزی موسوم به سرّاج، ٢٩۶ برگ.
سفینۀ کهن رباعیات (1395)، تصحیح و تحقیقِ ارحام مرادی و محمّد افشین‌وفایی، تهران، نشر سخن.
سفینۀ نوح (سدۀ هشتم ق. ، نسخۀ خطّی)، دست­نویسِ شمارۀ 900 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، بدون رقم کاتب،279 برگ.
سنایی غزنوی (1341)، دیوان حکیم سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام مدرّس رضوی، تهران، کتابخانۀ ابن‌سینا.
سنایی غزنوی (دهم ربیع­الاوّل ۶۸۴ ق. ، نسخۀ خطّی)، کلیات سنایی غزنوی، دست­نویسِ شمارۀ ۲۶۲۷ کتابخانۀ بایزید ولی‌الدّین افندی، 393 برگ.
سیّد حسن غزنوى (1397)، دیوان سیّد حسن غزنوى، تصحیحِ عبّاس بگ‌جانی، تهران، انتشارات کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
سیفی نیشابوری، علی بن احمد (1399)، رسائل العُشّاق و وسایل المشتاق، نسخه­برگردانِ دست­نویسِ شمارۀ 3005 کتابخانۀ المالی ترکیه، کتابتِ 685 ق. ، به کوشش: جواد بشری، تهران، بنیاد موقوفات افشار، با همکاری انتشارات سخن.
شروانی، جمال خلیل (1366)، نزهةالمجالس، تصحیح و تحقیقِ محمّدامین ریاحی، تهران، انتشارات زوّار.
شروانی، جمال خلیل (25 شوال 731 ق.)، دست­نویسِ شمارۀ 1667 کتابخانۀ علی امیری جاراللّه (استانبول)، کتابت اسماعیل بن اسفندیار ابهری، 118 برگ.
صادقى بیگ کتابدار (1327)، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور، تبریز.
کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی (1402)، دیوان کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی، تصحیح و تحقیقِ محمّدرضا ضیاء، تهران، بنیاد موقوفات افشار، چاپ دوم.
عراقی همدانی (1372)، مجموعۀ آثار فخرالدّین عراقی، به تصحیح و توضیحِ نسرین محتشم (خزاعی)، تهران، انتشارات زوّار.
عسجدی مروزی (1394)، دیوان حکیم عسجدی مروزی، علیرضا شعبانیان، تهران، انتشارات سورۀ مهر.
عنصری بلخی (۱۳۶۳)، دیوان عنصری بلخی، به­کوششِ محمّد دبیرسیاقی، تهران، کتابخانۀ سنایی، چاپ دوم.
عوفى، محمّد (1335)، لباب الالباب، به‌کوششِ سعید نفیسى، تهران، کتابفروشى علمى.
کاشانى، عبدالعزیز (سدۀ هشتم ق. ، نسخۀ خطّی)، روضة الناظر و نزهة الخاطر، شمارۀ FY.766 کتابخانۀ دانشگاه استانبول، 304 برگ.
مایر، فریتز (1963م.)، مهستی زیبا، ویسبادن.
مجدالدّین همگر (69۷ ق. ، نسخۀ خطّی)، رباعیات مجد همگر، دستنویسِ شمارۀ Or.3713 کتابخانۀ بریتانیا، کتابتِ اسحاق بن قوام بن مجد همگر، عکس شمارۀ 234 ـ 235 کتابخانۀ مینوى.
مجموعۀ اشعار و مراسلات (741 ـ 742 ق. ، نسخۀ خطّی)، دستنویسِ شمارۀ 478 کتابخانۀ لالااسماعیل، کتابتِ محمّد بن حیدر حسینى، عبدالکریم بن اصیل جاربردى، حمزه بن عبدالله طواشى، محمّد بن عبدالرّزاق، عبدالمجیب بن محمّد بن عفیف اصفهانى، حاجى محمّد گویندۀ تبریزى، 288 برگ.
مجموعۀ دواوین (شش شاعر) (713-714 ق. ، نسخۀ خطّی)، دستنویسِ شمارۀ 132 کتابخانۀ ایندیا آفیس (دیوان هند)، عبدالمؤمن علوى کاشانى، 112 برگ، فیلم شمارۀ 4314 کتابخانۀ مرکزى دانشگاه تهران.
مجیرالدّین بیلقانى (1358)، دیوان مجیرالدّین بیلقانى، تصحیح محمّد آبادى، تبریز، مؤسّسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
میرافضلی، سیّد علی (1394)، جُنگ رباعی، تهران، انتشارات سخن.
میرافضلی، سیّد علی (1397)، کتاب چهارخطّی (کندوکاوی در تاریخ رباعی فارسی)، تهران، انتشارات سخن.
نوری اصفهانی (سدۀ 11 ق. ، نسخۀ خطّی)، دیوان نوری اصفهانی (به همراه دیوان ولی دشت بیاضی)، دست­نویسِ شمارۀ 4790 کتابخانۀ آستان قدس رضوی، بدون رقم، سدۀ 11 ق، 141 برگ.
هندوشاه نخجوانی (712-713 ق. ، نسخۀ خطّی)، بیاض هندوشاه، دست­نویسِ شمارۀ 1932 کتابخانۀ اسعد افندی، گردآوری و کتابتِ هندوشاه نخجوانی، 351 برگ.
یکانى، اسماعیل (1342)، نادرۀ ایّام حکیم عمر خیّام و رباعیات او، تهران، انجمن آثار ملّى.
 
ب) مقالات
ایمانی، بهروز (1402)، «دست­نویس دیگری از نزهةالمجالس»، در به یاد ایرج افشار، به کوشش جواد بشری، دفتر 2، ص 217-273.
میرافضلی، سیّد علی (1402)، «رباعیات اسیر شهرستانی در دیوان خاقانی»، آینۀ پژوهش، سال 34، شمارۀ 2، خرداد و تیر، ص 295-312.
میرافضلی، سیّد علی (1403)، «تعلیقاتی بر نزهةالمجالس»، آینۀ پژوهش، سال 35، شمارۀ 1، فروردین و اردیبهشت، ص 377-405.
دوره 24، شماره 1 - شماره پیاپی 95
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 1)
فروردین و اردیبهشت 1404
صفحه 61-89

  • تاریخ دریافت 03 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 06 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1403