نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

اشعاری منتسب به خاقانی شروانی در چاپ سنگی کلیات خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دورۀ دکتری رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 استاد رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران) (نویسندۀ مسئول)
چکیده
دیوان خاقانی شروانی تا به حال چند مرتبه چاپ یا تصحیح شده است و مخاطبان شعر خاقانی هم‌اکنون بیشتر به چاپِ «علی ‌عبدالرّسولی»، تصحیحِ «ضیاءالدّین سجّادی» و چاپِ «میرجلال‌الدّین کزّازی» توجّه دارند. با دقّت در مقدّمۀ آن سه پژوهشگر به این نتیجه می‌رسیم که عبدالرّسولی و کزّازی در گردآوری دیوان، پیروِ شیوه‌ای علمی نبوده‌اند و سجّادی روشی نسبتاً علمی برای تصحیح پیش گرفته است. «کلیات خاقانی» نخستین طبعِ دیوان خاقانی شروانی است و انتسابِ شعر دیگر سرایندگان به خاقانی یکی از اشکال‌های بنیادیِ این چاپ است. در مقدّمۀ این مقاله گفته شده که کلیات خاقانی دستِ کم شش مرتبه در هند به شیوۀ چاپ سنگی به طبع رسیده و به اشتباهِ «علی عبدالرّسولی»، «سیّد ضیاءالدّین سجّادی» و «خانبابا مشار» دربارۀ دفعاتِ چاپ این کتاب اشاره شده است. در متن مقاله به انتسابِ اشتباه اشعاری از «احمد بن منوچهر شصت کله»، «مسعود سعد» و «سیف اسفرنگ» به خاقانی در کلیات خاقانی اشاره شده و در خلالِ متن چند ضبطِ اشتباه آن چاپ هم یادآوری شده است. در بخشِ پایانی، وضعیت این اشعارِ منتسب در هفت دست‌نویسِ دیوان خاقانی شروانی بررسی شده است. از میان آن اشعار تنها شعرِ احمد بن منوچهر شصت کله در سه دست‌نویس از آن هفت دست‌نویس به نامِ خاقانی ضبط شده که بر اساسِ مطالعاتِ پیشین این انتساب اشتباه است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Poems Attributed to Khaqani Shervani in the Lithography of Kulliyāt-i Khāqāni

نویسندگان English

kaveh akhtaripoor 1
mohammad parsanasab 2
1 PhD student in Persian Language and Literature, Faculty of Persian Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran (Corresponding author)
چکیده English

Khaqani Shervani’s Divan has been published or edited several times, and its audience’s attention is now on the three editions of “Ali Abd al-Rasuli”, “Seyyed Ziya al-Din Sajjadi”, and “Mirjalal al-Din Kazzazi. Considering the introductions of these books, it is concluded that Ali Abd al-Rasuli and Mirjalal al-Din Kazzazi did not follow scientific methods in compiling Divan and Seyyed Ziya al-Din Sajjadi presented an edition with rather scientific methods. Kulliyāt-i Khāqāni marks the first printed collection of Khaqani Shervani; however, a major issue with this edition is the misattribution of poems by other poets to Khaqani. The introduction of this article notes that Kulliyāt-i Khāqāni was printed at least six times in India using lithographic method, and it addresses inaccuracies by scholars such as Ali Abd al-Rasuli, Seyyed Zīya al-Din Sajjadi, and Khānbābā Mushar regarding the number of these printings. In the main body, this article highlights the misattribution of poems by poets such as Aḥmad ibn Manuchihr Shaṣt-Kulih, Mas’ud Sa’d, and Sayf Isfarang to Khaqani in Kulliyāt-i Khāqāni, as well as transcription errors in this edition. In the final section, the status of these attributed poems has been reviewed across seven manuscripts of Khaqani Shervani’s Divan. Of these, only the poem by Aḥmad ibn Manuchihr Shaṣt-Kulih is recorded under Khaqani’s name in three of the seven manuscripts; however, prior studies confirm this attribution to be erroneous.

کلیدواژه‌ها English

Khaqani Shervani
Kulliyāt-i Khāqāni
lithographic printing of Khaqani Shervani’s Divan
Khaqani Shervani’s Divan
poems attributed to Khaqani Shervani
احمد بن عمر بن علی النّظامی العروضی السّمرقندی (بی‌تا.)، چهارمقاله، بسعی و اهتمام و تصحیح محمّد بن عبدالوهّاب قزوینی، تهران، کتابفروشی اشراقی، چاپ افست مروی.
ترکی، محمّدرضا (مصحِّح) (1400 ش.)، غایت ابداع: منشآت عربی افضل‌الدّین بدیل بن علی خاقانی شَروانی، تهران: نشر خاموش، چاپ دوم.
جمال‌الدّین حسین انجو (1876 م.)، فرهنگ جهانگیری، تصحیح سید محمّد صادق علی غالب لکهنوی، لکهنوء، مطبع ثمرهند.
چترایی، مهرداد (1390ش.)، «قصیدۀ تتماجِ احمد بن منوچهر شصت کله در جنگ ملاصدرا»، گزارش میراث، دورۀ دوم، سال 5، شمارۀ 49، بهمن و اسفند 1390، ص 27-29.
خاقانی شروانی (قرن 6 یا 7؟، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، شمارۀ نسخه: 976، شمارۀ دفتر: 13760.
خاقانی شروانی (664 هـ . ق تاریخ اتمام کتابت، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، کاتب: احمد بن محمّد بن حسین السّامانی، لندن: موزۀ بریتانیا، به نشانیِ CATALOGUE: OR. 7942, ORDER: PS/2/4516 ، محلّ کتابت: خجند.
خاقانی شروانی (قرن 7؟، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، قم، کتابخانۀ بزرگ آیت‌­اللّه العظمی مرعشی نجفی (ره)، شمارۀ مسلسل 15851.
خاقانی شروانی (قرن 7 یا 8؟، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، پرینستون، کتابخانۀ دانشگاه پرینستون، به نشانیِ garrett no. 38Yq.
خاقانی شروانی (702 هـ . ق تاریخ اتمام کتابت، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، استانبول، کتابخانۀ فاتح، شمارۀ 3810.
خاقانی شروانی (قرن 8 یا 9؟، نسخۀ خطّی)، دیوان خاقانی شروانی، استانبول، کتابخانۀ لالااسماعیل، شمارۀ ثبت قدیمی 439 [=eski kayit no. 439].
خاقانی شروانی (قرن 9؟، نسخۀ خطّی)، دست‌نویسِ تصنیف‌هایی از خاقانی شروانی (شامل چند نامۀ فارسی، تحفة العراقین و دیوان اشعار)، پاریس، کتابخانۀ ملّی فرانسه، به نشانیِ Supplément Persan 1816.
خاقانی شروانی (1908 م.)، کلیات خاقانی، لکهنوء، مطبع منشی نول‌کشور.
خاقانی شروانی (2537 شا.)، دیوان خاقانی شروانی، بتصحیح و تحشیه و تعلیقات علی عبدالرّسولی، تهران، انتشارات کتابخانۀ خیّام.
خاقانی شروانی (1388 ش.)، دیوان خاقانی شروانی، به کوشش سید ضیاءالدّین سجّادی، تهران، انتشارات زوّار، چاپ نهم.
خاقانی شروانی، (1393ش.)، دیوان خاقانی، ویراستۀ میرجلال‌الدّین کزّازی، تهران: نشر مرکز، چاپ سوم.
دهخدا، علی‌اکبر (1377 ش.)، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران، مؤسّسۀ لغت‌نامۀ دهخدا، چاپ دوم از دورۀ جدید.
سیف‌الدّین الأعرج احمد اِسفرنگی (1396ش.)، دیوان سیف اسفرنگ، تصحیح انتقادی فرزاد جعفری، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
عنصری بلخی (1363 ش.)، دیوان عنصری بلخی، تصحیح و مقدّمه: سیّد محمّد دبیرسیاقی، تهران، انتشارات کتابخانۀ سنائی، چاپ دوم.
محمّد بن مکرم (1410 هـ . ق.)، لِسانُ العَرب، بیروت، دار صادر، الطبعة الاولی.
مسعود سعد سلمان (1318 ش.)، دیوان مسعود سعد سلمان، بتصحیح رشید یاسمی، تهران، شرکت کتابفروشی ادب.
مسعود سعد سلمان (1364 ش.)، دیوان مسعود سعد، به اهتمام و تصحیح دکتر مهدی نوریان، اصفهان، انتشارات کمال، چاپ اوّل.
مشار، خانبابا (1351 ش.)، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، چاپخانۀ ارژنگ، چاپ دوم.
ملک‌الشّعرا بهار و صفا، ذبیح‌اللّه (1317 ش.)، «شمس‌الدّین احمد بن منوچهر شصت کله»، مجلّۀ مهر، سال 6، شمارۀ 5، مهرماه 1317، ص 347-353.
میرافضلی، سیّد علی (1402 ش.)، «رباعیات اسیر شهرستانی در دیوان خاقانی»، آینۀ پژوهش، سال 34، شمارۀ 2، خرداد و تیر 1402، ص 295-312.
دوره 24، شماره 1 - شماره پیاپی 95
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 1)
فروردین و اردیبهشت 1404
صفحه 90-100

  • تاریخ دریافت 02 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 07 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1403