نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بررسی اجمالی «شاهنامۀ منثور» شوشتری یکی از شاهنامه‌های مقلد شاهنامۀ فردوسی در قرن یازدهم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری زبان وادبیات فارسی دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران
چکیده
نسخه‌های خطی زوایای مختلف ادبیات، تاریخ و تحول گفتار و سیر تمدن هر جامعه را آشکار می‌کنند. ازآنجاکه زبان فارسی بیش از چهارصد سال زبان رسمی شبه‌قارّه بوده است، شبه‌قارّه به یکی از مراکز اصلی نگهداری نسخه‌های خطی تبدیل شده است. یکی از این نسخه‎های ارزشمند شاهنامۀ منثور محمد بن محمد ارجانی شوشتری است. محمد بن محمد شوشتری (زنده در 1004ق)، ادیب، مترجم و شاعر ایرانی دربار اکبر شاه، در زمان اوج رواج زبان فارسی در شبه‌قارّه، به درخواست جلال‌الدین اکبر پادشاه گورکانی، شاهنامۀ فردوسی را به نثر برگردانده است. شاهنامۀ مذکور شرح داستان کیخسرو است. شوشتری با در دست داشتن چند نسخۀ متفاوت از شاهنامۀ فردوسی، به تدوین این اثر پرداخته است. خلاصه و بازگردانی ابیات با دقت صورت گرفته و برخی وقایع داستان شرح و تفسیر شده است. ابیاتی که در این شاهنامه آمده است، یا از خود فردوسی نقل شده یا سرودۀ مؤلف است یا شواهدی از شعر شعرای بزرگ، مانند نظامی،‌ سنایی،‌ حافظ، سعدی و کمال اسمعیل و شاعران دیگر که با ذکر نام نقل شده‌اند. برخی بیت‌ها نیز بدون نام شاعر است. ما در این مقاله کوشیده‎ایم به معرفی و بررسی برخی ویژگی‌های سبکی، زبانی و نیز رویکرد شوشتری به بازگردانِ این اثر بپردازیم.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Study of the Shāhnāma-ye Manthūr of Shūshtarī as the First Prose Shāhnāma in the Persian Language

نویسندگان English

Fattaneh Naderi 1
Ali (Pedram) Mirzaei 2
Behnaz Payamani 2
1 PhD student in Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran
2 Associate professor, Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Manuscripts reveal various aspects of the literature, history, linguistic evolution, and civilizational development of every society. As Persian served as the official language of the Indian subcontinent for more than four centuries, the region became one of the main repositories of Persian manuscripts. Among these valuable manuscripts is the Shāhnāma-ye Manthūr (Prose Shāhnāma) by Muhammad b. Muhammad Arjānī Shūshtarī. Shūshtarī (fl. 1004 AH/1595 CE), an Iranian scholar, translator, and poet at the court of Akbar the Great, rendered Ferdowsī’s Shāhnāma into prose at the request of the Mughal emperor during the height of Persian literary influence in the subcontinent. The existing work recounts the story of Kay Khusraw. Drawing upon several different manuscripts of Ferdowsī’s Shāhnāma, Shūshtarī compiled this prose version with care, summarizing and rephrasing the verses while also interpreting and elaborating on certain events. The verses quoted in this Shāhnāma are either taken directly from Ferdowsī, composed by Shūshtarī himself, or cited from other great poets such as Neẓāmī, Sanāʾī, Ḥāfeẓ, Saʿdī, and Kamāl Esmāʿīl-with attributions included where applicable, though some remain anonymous.
This paper introduces and examines the stylistic and linguistic characteristics of Shūshtarī’s work, as well as his approach to rendering the Shāhnāma into prose.

کلیدواژه‌ها English

Manuscripts
Prose Shāhnāma
Indian Subcontinent
Shūshtarī
احمد، شیخ اشتیاق (1391)، «تأثیر شاهنامۀ حکیم فردوسی در شبه‌قارّۀ هند»، در هفتمین همایش انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، رضا بیات، ناشر الکترونیکی: دانشگاه علامه طباطبایی با همکاری شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، جلد نخست، تهران، شهریور، ص 603- 610.
امیدسالار، محمود (1379)، سی و دو مقاله در نقد و تصحیح متون ادبی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
امیری، کیومرث (1374زبان و ادب فارسی در هند، نخستین مجمع بین‌المللی استادان زبان فارسی، تهران، شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی.
انصاری، نورالحسن (1365)، «وضع فعلی تدریس زبان فارسی در هند و مسائل تهیۀ کتب درسی فارسی»، در مسائل زبان فارسی در هند و پاکستان و بنگلادش، ویراسته: مصطفی اسلامیه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ص 125- 128.
انوری، حسن (سرپرست) (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن.
بداؤنی، عبدالقادر (1380)، منتخب‌ التواریخ، ج 3، به کوشش احمدعلی صاحب با مقدمه و اضافات توفیق هـ . سبحانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
خلف تبریزی، محمدحسن (1371)، برهان قاطع، ج 1، تهران، امیرکبیر.
بهار، محمدتقی (1380)، سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی، ج 3، تهران، امیرکبیر.
ثروتیان، بهروز (1355)، «مقدمه» بر جاویدان خرد، ترجمۀ تقی‌الدین محمد شوشتری، به کوشش بهروز ثروتیان، تهران، فرهنگ کاوش.
حاکمی، اسماعیل (1365)، «فرهنگ‌نویسی در شبه‌قارّۀ هند»، در مسائل زبان فارسی در هند و پاکستان و بنگلادش، ویراسته مصطفی اسلامیه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ص 116124.
حسن‌خان بهوپالی، سیدمحمدعلی (1390)، تذکرۀ صبح گلشن، ج 1، به کوشش مجتبی برزآبادی فراهانی، تهران، اوستا فراهانی.
حلیم، سید حسین جعفر (1371)، شرح احوال و آثار عبدالرحیم خانخانان و خدمات او برای پیشرفت ادبیات فارسی، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
رادفر، ابوالقاسم (1392)، «درآمدی بر زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قارّۀ هند و پاکستان»، تاریخ ادبیات، ش 3/73، پاییز و زمستان، ص 184-198.
رامپوری غیاث‌الدین محمدبن شرف‌الدین (1363)، غیاث‌ اللغات، به کوشش منصور ثروت، تهران، امیرکبیر.
رضایی، رضا و مرضیه قاسمیان (1398)، «تغییرات ساختاری کلمات عربی در اثر ورود به شبه‌قارۀ هند»، مطالعات شبه‌قاره دانشگاه سیستان و بلوچستان سال یازدهم، ش 37، پاییز و زمستان،‌ ص 61- 72.
سلیم مظهر، محمد (1377)، «ورود زبان فارسی به شبه‌قارّه و گسترش آن»، نامۀ پارسی، سال سوم، ش 1، بهار، ص 4-18.
سیدحسین‌زاده، هدی (1379)، «اکبرشاه»، در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد 9 (اشتب – البیره)، تهران، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ص 708-712.
صفا، ذبیح‌اللّه (1378)، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، فردوس.
عابدی، سید امیرحسن (1377)، گفتارهای پژوهشی در زمینۀ ادبیات فارسی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران، 1377.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1390)، سبک‌شناسی  نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، تهران، سخن.
فلاح، مرتضی (1388)، «جایگاه فرهنگ و زبان فارسی در شبه‌قارۀ هند»، مطالعات ملی، سال دهم، ش 38، تابستان، ص 127-151.
قاسمی، شریف‌حسین (1392)، «شاهنامه در هند»، در شاهنامه در شبه‌قارّه به مناسبت همایش بین‌المللی هزارۀ شاهنامۀ فردوسی، به کوشش محمدجعفر یاحقی، تهران، نشر آثار، ص 203- 231.
کرمی، طیبه (1384)، «جاویدان خرد»، در دانشنامۀ جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، جلد نهم (ث-جِران‌العَود)، ص 505-509.
کومار، سوبهاش (1386)،‌ فرهنگ تطبیقی واژگان مشترک زبان‌های فارسی و هندی، ویراستار: حسین اصغرنژاد، همدان، سپهر دانش.
کیان‌فر، جمشید (1376)، «شاهنامۀ امیربهادری یا شاهنامۀ مظفری»، کتاب، ش 29 و 30، بهار و تابستان، ص 29-48.
کیخا، بتول (1393)، «فهرست‌نامه‌های نسخ فارسی در هند»، مطالعات شبه‌قارّه، سال ششم، ش 20، پاییز، ص 174-198.
گلچین معانی، احمد (1369)، کاروان هند،‌ مشهد، آستان قدس رضوی.
میرانصاری، علی (1387)، «تقی‌الدین شوشتری»، در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر محمدکاظم موسوی بجنوردی، جلد 16 (تفلیس – ثابت بن قرّه)، تهران، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ص 65 -66.
 نفیسی، سعید (1363)، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، ج 2، تهران، فروغی.
 نهاوندی، ملاعبدالباقی (1924مآثر رحیمی، ج 2، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، انجمن آسیای بنگال.
 هـ.. سبحانی، توفیق (1377)، نگاهی به تاریخ ادب فارسی در هند، تهرا،ن دبیرخانۀ شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی.
یاحقّی، محمدجعفر (1392)، «تاریخ دلگشای شمشیرخانی»، در شاهنامه در شبه‌قارّه به مناسبت همایش بین‌المللی هزارۀ شاهنامۀ فردوسی، به کوشش محمدجعفر یاحقی، تهران، نشر آثار، ص 242- 249.
ــــــــــــ و زهرا روح‌الامینی (1394)، «منتخبات شاهنامه از فردوسی تا فروغی»، جستارهای ادبی، ش 88، بهار، ص 165-183.
دوره 24، شماره 3 - شماره پیاپی 97
نامه فرهنگستان (شبه قاره)
مرداد و شهریور 1404
صفحه 53-74

  • تاریخ دریافت 04 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 14 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 29 خرداد 1403