نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

محمدرستم بدخشی و نقش و جایگاه آثار او در تاریخ‌نویسی فارسی در شبه‌قاره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
چکیده
میرزا محمد رستم حارثی بدخشی (درگذشته: 1161ق) از دولتمردان، مورخان و رجال برجستۀ بدخشانی تبار شبه‌قاره بود. در میان آثار او که به زبان‌های فارسی و عربی نوشته شده است، دو کتاب فارسی تاریخ محمدی و عبرت‌نامه از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. این پژوهش با هدف شناسایی چهرۀ این مورخ کمتر شناخته شده و بررسی و تحلیل ساختار و محتوای این دو اثر معروف او و جایگاه آنها در تاریخ‌نویسی فارسی در شبه‌قاره صورت گرفته است. دستاورد پژوهش حاکی از آن است که اشراف مؤلف به منابع، روش هدفمند و اصولی در تألیف، تعهد او به خلق آثاری جامع و بدون خطا، مناصب دولتی که این امکان را به او می‌داد تا از نزدیک شاهد بسیاری از رویدادهای این دوره باشد، استفاده از منابع شفاهی موثق، نگاه چند بعدی او به مسائل پیرامونش که این آثار را برای مطالعات ادبی، زبانی، جامعه‌شناسی، مردم‌شناسی و جغرافیایی نیز مفید می‌سازد و به ویژه کمبود منابع تاریخی برای این دوره از مواردی هستند که این آثار را منحصر به فرد می‌کنند. در کنار این ویژگی‌ها نثر شیوا و روان فارسی و استفاده از واژه‌های هندی، اردو، عربی و حتی ترکی نیز که بر تسلط مؤلف بر این زبان‌ها صحه می‌گذارد، نشان از تلفیق فرهنگ‌های مختلف در این دوره از تاریخ‌نویسی شبه‌قاره دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Muḥammad Rustam Badakhshī and the Role and Position of His Works in Persian Historiography in the Indian Subcontinent

نویسنده English

Hodā Seyyed Hosseinzādeh
Assistant Professor, Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Mirzā Muḥammad Rustam Ḥārthī Badakhshī (d. 1161 AH/1748 CE) was one of the prominent statesmen, historians, and notable figures of Badakhshan origin in the Indian subcontinent. Among his works, written in Persian and Arabic, the two Persian texts Tārīkh-i Muḥammadi and ʿIbratnāma hold a special place.
This study aims to introduce this lesser-known historian and to examine and analyze the structure and content of these two prominent works, as well as their significance in Persian historiography in the Indian subcontinent. Findings indicate that the author’s familiarity with sources, his systematic and principled method of composition, commitment to producing comprehensive and accurate works, governmental positions that allowed him to witness many events firsthand, and the use of reliable oral sources—all contribute to the uniqueness of these works. His multidimensional perspective on surrounding issues also makes these texts valuable for literary, linguistic, sociological, ethnographic, and geographical studies.
Furthermore, the elegant and fluent Persian prose, along with the incorporation of Hindi, Urdu, Arabic, and even Turkish vocabulary, reflects the author’s mastery of multiple languages and demonstrates the cultural synthesis characteristic of Persian historiography in the Indian subcontinent during this period.

کلیدواژه‌ها English

Ḥārthī Badakhshī
Tārīkh-i Muḥammadi
ʿIbratnāma
Persian Language
Historiography
Indian Subcontinent
بختاور‌خان، محمد (1979)، مرآه العالم: تاریخ اورنگ‌زیب، به تصحیح و مقدمه و حواشی ساجده س- علوی، لاهور، ادارۀ تحقیقات پاکستان دانشگاه پنجاب لاهور.
بدخشی، میرزا محمد حارثی (1960)، تاریخ محمدی، تصحیح امتیاز علی عرشی، علیگره، کتابخانۀ رضا رام پور( هند).
______ (1380/2001)، عبرت نامه، با تصحیح و حواشی سیده خورشید فاطمه حسینی، دهلی، بخش فارسی دانشکدۀ هنر دانشگاه دهلی.
حسینی، سیده خورشید فاطمه (1380/2001)، پیشگفتار عبرت‌نامه (بنگرید همین منابع: حارثی بدخشی، عبرت‌نامه).
 خافی‌خان، محمد‌هاشم‌خان (1874)، منتخب اللباب، به اهتمام کبیر‌الدین احمد صاحب، کلکته، آسیاتیک سوسایتی بنگاله.
 سید‌حسین‌زاده، هدی (1387)، «بدخشی (بدخشانی)، میرزا محمد»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره، ج 2، زیر نظر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، به سرپرستی علی‌محمد مؤذنی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 821-823.
شاه‌نوازخان، صمصام‌الدوله (1888)، مآثر‌الامراء، ج1، به تصحیح مولوی عبدالرحیم ،کلکته، آسیاتیک سوسایتی بنگاله.
______ (1890)، مآثر‌الامراء، ج2، به تصحیح مولوی عبدالرحیم و مولوی میرزا اشرف‌علی، کلکته، آسیاتیک سوسایتی بنگاله.
عرشی، امتیاز علی (1960)، مقدمۀ تاریخ محمدی (بنگرید همین منابع: حارثی بدخشی، تاریخ محمدی).
 فهرست رامپور (1375/1996)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانۀ رضا - رامپور، رامپور،کتابخانۀ رضا رامپور.
فهرست ندوة‌العلماء (1365)، فهرست نسخه‌های خطی عربی کتابخانۀ ندوةالعلماء لکهنو، دهلی نو، مرکز تحقیقات زبان فارسی در هند- خانۀ فرهنگ جمهوری اسلامی ایران، دهلی نو.
قریشی، محمد‌افضل (1384)، «آصف‌الدوله، ابراهیم»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره، زیر نظر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ص 77.
 منزوی، احمد (1374)، فهرستوارۀ کتاب های فارسی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
_______(1367/1988)، فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
نوشاهی، عارف (1376)، «بدخشی، محمد بن رستم»، در دانشنامۀ جهان اسلام، ج، 2، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرة‌المعارف بزرگ اسلام، ص، 477-478.
_______ (1362/1983)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان- کراچی، لاهور، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان اسلام آباد.
     
 Elliot, M, and John Dowson (1990), The History of India, Delhi, Low Price Publication.
Ethe, Hermann (1937), Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India office, Oxford,
  Hidayat Husain, M (1923),Catalogue of the Arabic Manuscripts in The Buhar Library, Calcutta, Imperial Library in Calcutta.
 Ivanow, Wladimir (1926), Concise Descriptive Catalogue of the Persian Munuscripts in the Curzon Collection Asiatic Society of Bengal, Calcutta Asiatic Society of Bengal.
 Khuda Bakhsh (1977), Catalogue of the Arabic and Persian Munuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna, Khuda Bakhsh Oriental Public Library.
 Rieu, Charles (1966), Catalogue of the Arabic and Persian Munuscripts in the British Museum, Oxford, British Museum.
Storey. C.A(1970), A Persian Literature, London, Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland.
دوره 24، شماره 3 - شماره پیاپی 97
نامه فرهنگستان (شبه قاره)
مرداد و شهریور 1404
صفحه 118-134

  • تاریخ دریافت 02 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 15 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 01 خرداد 1404