نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بازتاب اصلاحات مالیاتی ساسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر و استادیار زبان و ادبیّات فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2025.294886.1059
چکیده
اصلاحات مالیاتی دورۀ ساسانی از روزگار پادشاهی قباد آغاز شد و در زمان خسرو انوشیروان، پس از تدارک مقدّماتی ازجمله اندازه‌گیری مساحت زمین‌های کشاورزی، به اجرا درآمد. مهندسان ایرانی مقادیر به‌دست‌آمده از این زمین‌پیمایی گسترده را در دفتری به‌نام «دُروزَن» ثبت می‌کردند. اصلاحات یادشده تحوّلی بزرگ در دیوان ساسانی به وجود آورد؛ نهاد جدید، یعنی «سرای سِمَرَّج»، کار اجرای رسم جدید مالیاتی را بر عهده داشت و، برپایۀ آن‌، مالیات‌ها در سه قسط چهارماهه اخذ می‌گردید. دفتر اَوارَج در اوایل دورۀ اسلامی، منطبق با میراث ساسانی، همچنان به ثبت «اقساط مالیات» اختصاص داشت. در اوایل دورۀ اسلامی، یک اصطلاح دیگر نیز هم‌ریشه با اوارج رواج داشت: «اَواره» که قدیم‌ترین شاهد کاربرد آن، البتّه با معنایی متفاوت از اوارج، در مفاتیح‌العلوم و نیز در بیتی از گرشاسبنامه به چشم می‌خورد. دفتر «روزنامَج» را احتمالاً بتوان قدیمی‌ترین دفتر دیوانی در ایران به شمار آورد که به‌منزلۀ درگاه ورود اطّلاعات به دیوان بود و مندرجات آن، پس از دسته‌بندی، به دفترهای تخصّصی ازجمله اوارج نقل می‌گردید. دفتر دیگری که با اوارج نسبت و پیوند داشت «اَنجیذَج» بود و به درج هزینه‌های دولتی در زمینۀ نیروی انسانی تعلّق داشت. از این دفترها، به‌ویژه اوارج، برای پیش‌بینی هزینۀ دولت در سال بعد استفاده می‌شد که تاحدّی به بودجه‌نویسیِ امروز شباهت داشت.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Reflections on Sassanid Tax Reforms

نویسنده English

Farzin Ghafouri
Researcher and Assistant Professor of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

The tax reforms of the Sassanid period began during the reign of the Qobad dynasty and were implemented during the reign of Khosrow Anushirvan, after preparing preliminary measures, including measuring the area of agricultural lands. Iranian engineers recorded the values obtained from this extensive survey in a book called »Durozan«. The aforementioned reforms brought about a major transformation in the Sassanid court; the new institution, namely »Saraye Simarraj«, was responsible for implementing the new tax system, and, based on it, taxes were collected in three four-month installments. In the early Islamic period, the »Awaraj« book, in accordance with the Sassanid legacy, continued to be dedicated to recording »tax installments«. In the early Islamic period, another term was also common, related to Awaraj: »Awareh«, the oldest evidence of its use, of course with a different meaning from Awaraj, is found in Mafatih al-Ulum and also in a verse from Garshasbnama. The »Ruznamaj« (daily logbook) can probably be considered the oldest civil registry book in Iran, which served as a gateway for information to enter the court and its contents, after being categorized, were transferred to specialized books, such as Awaraj. Another book that was related to Awaraj was »Anjizaj« and was related to recording government expenses in the field of human resources. These registry books, especially Awaraj, were used to predict government expenses for the following year, which was somewhat similar to today’s budgeting.

کلیدواژه‌ها English

Sassanid tax reforms, civil registry books, Durozan, Awaraj, Awareh, Simarraj, Ruznamaj, Anjizaj
ابن بلخی (1374)، فارسنامۀ ابن بلخی (براساس متن مصحَّح گای لِسترَنج و رینولد آلن نیکلسون)، توضیح و تحشیۀ منصور رستگار فسایی، شیراز، بنیاد فارس‌شناسی.
ابن ‌منظور، محمّد بن مکرّم (1408 ق/ 1988 م)، لسان‌العرب، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التّراث العربی.
ادّی‌شیر، سیّد (1908)، الالفاظ ‌الفارسیّة المعرَّبة، بیروت، کاثولیکیّه.
اسدی طوسی، ابومنصور علی بن احمد (1319)، لغت فرس، به ‌تصحیح و اهتمام عبّاس اقبال آشتیانی، تهران، چاپخانۀ مجلس.
ــــــــ (1354)، گرشاسبنامه، به‌اهتمام حبیب یغمایی، چاپ دوم، تهران، طهوری.
ــــــــ (1365)، لغت فرس (لغت دری؛ براساس نسخۀ دانشگاه پنجاب (لاهور) و مقابله با یازده نسخۀ دیگر و فرهنگ‌های معتبر قدیم فارسی)، به ‌تصحیح و تحشیۀ فتح‌اللّه مجتبائی و علی‌اشرف صادقی، تهران، خوارزمی.
ــــــــ (1394)، گرشاسبنامه (از روی نسخۀ مصوّر 755 ق کتابخانۀ توپقاپوسرای استانبول به ‌شماره‌خزینۀ 674)، به‌کوشش محمود امیدسالار و نادر مطلّبی کاشانی، تهران، سخن.
ــــــــ (نسخۀ خطّی، ش 4875)  ،گرشاسبنامه، تهران، کتابخانه و موزۀ ملّی ملک.
ــــــــ (نسخۀ خطّی، ش 814337)، گرشاسبنامه، تهران، کتابخانۀ ملّی ایران.
ــــــــ (نسخۀ خطّی، ش 1562)، گرشاسبنامه، تهران، کتابخانۀ مدرسۀ عالی شهید مطهّری (کتابخانۀ مسجد سپهسالار تهران).
ــــــــ (نسخۀ عکسی، ش 399ف)،گرشاسبنامه، نسخۀ عکسی مجتبی مینوی (از روی نسخۀ خطّی ایاصوفیّه به‌شمارۀ 3287) به‌شمارۀ 399ف در سه قسمت: 3963، 3964، 3965، تهران، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
افضل‌الملک، غلامحسین (1361)، افضل‌التّواریخ (مجموعه‌متون و اسناد تاریخی؛ کتاب ششم (قاجاریّه))، به‌کوشش منصوره اتّحادیّه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران، نشر تاریخ ایران.
امیرمعزّی، امیرالشّعرا محمّد بن عبدالملک نیشابوری (1318)، دیوان امیرالشّعرا، به‌‌ سعی و اهتمام عبّاس اقبال آشتیانی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیّه.
اِنجو شیرازی، میرجمال‌الدّین حسین بن فخرالدّین‌حسن (1351)، فرهنگ جهانگیری، ویراستۀ رحیم عفیفی، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد.
انوری، حسن (1355)، اصطلاحات دیوانی دورۀ غزنوی و سلجوقی، تهران، طهوری.
بدرابراهیم (1989)، فرهنگ زفان گویا و جهان پویا، به‌کوشش نذیراحمد، دهلی نو، خدابخش.
برهان تبریزی، محمّدحسین بن ‌خلف (1357)، برهان قاطع، به‌اهتمام محمّد معین، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
بلاذرى، احمد بن یحیى (1988)، فتوح‌البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال.
بلعمی، ابوعلی محمّد بن محمّد (1380)، تاریخنامۀ طبری (گردانیدۀ منسوب به بلعمی)، تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن، چاپ سوم، تهران، سروش.
پناهی، ثریّا (1398)، فرهنگ مختصر اصطلاحات دیوانی شبه قارّه (عصر اکبرشاه)، با مقدّمۀ احمد سمیعی گیلانی، تهران، علمی و فرهنگی.
تَتَّوی، عبدالرّشید بن عبدالغفور (1337)، فرهنگ رشیدی، به‌کوشش محمّد عبّاسی، تهران، کتاب‌فروشی بارانی.
جوالیقی، ابومنصور موهوب بن احمد (1389 ق/ 1969 م)، المعرّب من الکلام الأعجمیّ علی حروف المعجم، تحقیق و شرح احمد محمّد شاکر، با مقدّمۀ عبدالوهّاب عزام، چاپ دوم، بیروت، دارالکتب.
ترجمۀ مقامات حریری (1365)، پژوهش و تصحیح علی رواقی، تهران،‌ مؤسّسۀ فرهنگی شهید محمّد رواقی.
حسن‌دوست، محمّد (1393)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نشر آثار).
حسینی یزدی، محمّد بن محمّد (1388)، العراضة فی الحکایة السّلجوقیّة، به‌کوشش مریم میرشمسی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
خالقی مطلق، جلال (1386)، یادداشتهای شاهنامه، با همکاری ابوالفضل خطیبی و محمود امیدسالار، تهران، کانون فردوسی (مرکز پژوهش حماسه‌های ایرانی وابسته به مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی).
خوارزمی، ابوعبداللّه محمّد بن احمد بن یوسف کاتب (1895)، مفاتیح‌العلوم، تصحیح جی. فان فلوتن، لیدن، بریل.
ــــــــ (1383)، ترجمۀ مفاتیح‌العلوم، ترجمۀ حسین خدیوجم، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی.
داعی‌الاسلام، محمّدعلی (1362)، فرهنگ نظام، چاپ دوم، تهران، دانش.
دبیرسیاقی، سیّدمحمّد (1364)، لغت‌نامۀ فارسی، تهران، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران‌ ـ مؤسّسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، زیر نظر محمّد معین و جعفر شهیدی، چاپ دوم از دورۀ جدید، تهران، مؤسّسۀ لغت‌نامۀ دهخدا‌‌ ـ ‌روزنه.
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود (1888)، الأخبار‌الطّوال، تصحیح ولادیمیر جرجاس، لیدن، بریل.
رحمتی، مریم و فرامرز میرزایی (1393)، «وام‌واژه‌های اداری و حکومتی پارسی در آثار ابوحیّان توحیدی»، در مجموعه‌مقالات دومین همایش ملّی ادبیّات تطبیقی دانشگاه رازی، کرمانشاه، انتشارات دانشگاه رازی، ص 535-550.
رضایی باغ‌بیدی، حسن (1384)، مقدّمات زبان سنسکریت، تهران، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
سُروری کاشانی، محمّدقاسم بن حاجی‌محمّد (1338)، فرهنگ مجمع‌الفرس (فرهنگ سُروری)، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، علمی.
شاد، محمّدپادشاه (1335)، فرهنگ آنندراج (فرهنگ جامع فارسی)، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، خیّام.
شرف‌الدّین یزدی، علی (1387)، ظفرنامه، تصحیح و تحقیق سیّدسعید میرمحمّدصادق و عبدالحسین نوایی، تهران، کتابخانه و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
شمس‌الدّین آملی، محمّد‌ بن‌ محمود (1377 ق/ 1336 ش)، نفائس‌الفنون فی عرایس‌العیون، تصحیح حاج‌میرزا‌ ابوالحسن شعرانی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیّه.
شمس منشی، محمّد بن هندوشاه نخجوانی (1395)، دستورالکاتب فی تعیین‌المراتب، تصحیح و تحقیق علی‌اکبر احمدی دارانی، تهران، میراث مکتوب.
شهبازی، علیرضا شاپور (1389)، تاریخ ساسانیان (ترجمۀ بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسۀ آن با تاریخ بلعمی)، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
شیخ‌الاسلام بهبهانی، میرزا عبدالنّبی (1389)، بدایع‌الأخبار (وقایع بهبهان در زمان حملۀ محمود افغان)، مقدّمه، تصحیح و توضیحات سیّدسعید میرمحمّدصادق، تهران، میراث مکتوب.
شیکهَر، چَندرَ (1392 ش/ 2014 م)، فرهنگ آریان (فارسی‌ـ‌‌هندی، انگلیسی، اردو)، چاپ دوم، دهلی نو، مرکز تحقیقات فارسی رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران.
صاحب بن عَبّاد، ابوالقاسم اسماعیل (1366 ق/ 1947 م)، رسائل الصاحب بن عبّاد، تصحیح و مقدّمۀ عبدالوهّاب عزام و شوقی ضیف، ]قاهره[، دار الفکر العربی.
صادقی، علی‌اشرف (1380)، مسائل تاریخی زبان فارسی (مجموعه‌مقالات)، تهران، سخن.
طبری، محمّد بن جریر (1960 م)، تاریخ الطّبری (تاریخ‌الأمم و الملوک)، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التّراث.
علاقه، فاطمه (1385)، اصطلاحات دیوانی عالم‌آرای عبّاسی، تهران، اندیشۀ خلّاق.
علّامی، ابوالفضل بن مبارک (1307 ق /1893 م)، آئین اکبری، لکهنو، منشی نولکِشور (چاپ سنگی).
عنصری بلخی، ابوالقاسم حسن بن احمد (1363)، دیوان عنصری بلخی، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران، سنایی.
غفوری، فرزین (1397)، سنجش منابع تاریخی شاهنامه در پادشاهی خسروانوشیروان، تهران، میراث مکتوب.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامۀ فردوسی، ج 7 (دفتر هفتم)، به‌کوشش جلال خالقی مطلق و ابوالفضل خطیبی، تهران، کانون فردوسی (مرکز پژوهش حماسه‌های ایرانی وابسته به مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی).
فروغ اصفهانی، محمّدمهدی (1395)، فروغستان (دانشنامۀ فنّ استیفا و سیاق)، به‌کوشش ایرج افشار، چاپ دوم، تهران، میراث مکتوب.
فرهنگستان ایران (واژه‌های نو که تا پایان سال 1319در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است) (1319)، تهران، دبیرخانۀ فرهنگستان (تابان مهران).
فیروزآبادی، مجدالدّین محمّد بن یعقوب (1426)، القاموس‌المحیط، زیر نظر محمّد نعیم عرقسوسی، چاپ هشتم، بیروت، مکتب تحقیق‌ التّراث فی مؤسّسة‌ الرّسالة.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا (1390)، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوش‌نویسی و هنرهای وابسته، چاپ سوم (ویراست دوم)، تهران، روزنه.
قوام‌فاروقی، ابراهیم (1385)، شرفنامۀ منیری (فرهنگ ابراهیمی)، تصحیح حکیمه دبیران، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
قمى، حسن بن محمّد (1385)، تاریخ قم، ترجمۀ تاج‌الدّین حسن خطیب و دیگران، تصحیح محمّدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانۀ آیت‌اللّه مرعشی نجفی.
کریستنسن، آرتور امانوئل (1374)، سلطنت قباد و ظهور مزدک، ترجمۀ احمد بیرشک، چاپ دوم، تهران، طهوری.
مازندرانی، عبداللّه‌ بن‌ محمّد (1331 ش/ 1952 م)، رسالۀ فلکیّه (در علم سیاقت)، به‌کوشش والتِر هِینْس، ویِسبادِن، فرهنگستان مایْنس و چاپخانۀ فرانساشتاینر.
مجمل‌التّواریخ و القصص (1378 ش/ 2000 م)، از نوادۀ مُهَلّب بن محمّد بن شادی، تصحیح سیف‌الدّین نجم‌آبادی و زیگفرید وِبِر، نیکارهوزنر‌ـ ‌آلمان، دومونده.
مجتبائی، فتح‌اللّه (1354)، «آئین‌ اکبری»، در دانشنامۀ ایران و اسلام، ج 1، زیر نظر احسان یارشاطر، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ص 265-266.
محمّدی ملایری، محمّد (1379)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی  6: پیوست‌ها)، تهران، توس.
ــــــــ (1382)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی  5: نظام دیوانی یا سازمان مالی و اداری ساسانی در دولت خلفا)، تهران، توس.
مدرّسی، یحیی و دیگران (1380)، فرهنگ اصطلاحات دورۀ قاجار (قشون و نظمیّه)، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
مستوفی، عبداللّه (1377)، شرح زندگانی من )تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریّه)، چاپ چهارم، تهران، زوّار.
مسکویۀ رازی، ابوعلی احمد بن محمّد (1369)، تجارب‌الأمم، ترجمۀ ابوالقاسم امامی، تهران، سروش.
ــــــــ (1379 ش/ 2000 م)، تجارب‌الأمم و تعاقب‌الهمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، چاپ دوم، تهران، سروش.
معین، محمّد (1371)، فرهنگ فارسی، چاپ هشتم، تهران، امیرکبیر.
میرخواند، میرمحمّد بن سیّدبرهان‌الدّین خواوندشاه (1338)، تاریخ ‌روضة‌‌الصّفا، تهران، کتاب‌فروشی خیّام و مرکزی و پیروز.
میرزاسمیعا، محمّدسمیع (1378)، تذکرة‌الملوک، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
مینورسکی، وِلادیمیر (1378)، سازمان اداری حکومت صفوی (تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة‌الملوک)، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین (1353)، دیوان ناصرخسرو، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقّق، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
نهایة‌الأرب فی اخبار الفرس و العرب (1375)، به‌تصحیح محمّدتقی دانش‌پژوه، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نولدکه، تئودور (1378)، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عبّاس زریاب خویی، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
واصفی، زین‌الدّین محمود بن عبدالجلیل (1349)، بدایع‌الوقایع، به‌کوشش الکساندر بُلدِروف، چاپ دوم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران (انستیتوی خاورشناسی فرهنگستان علوم اتّحاد جماهیر شوروی).
یکتایی، مجید (1352)، «مالیّۀ ایران در دورۀ اسلامی»، بررسی‌های تاریخی، سال هشتم، ش 1، فروردین و اردیبهشت، ص 109-152.
Bosworth, C. E. (1969), »Abū ‘Abdallāh al-Khwārazmī on the Technical Terms of the Secretary’s Art« )A Contribution to the Administrative History of Mediaeval Islam(, In Journal of the Economic and Social History of the Orient (JESHO), Vol. 12, No. 2, Leiden, E. J. Brill, April, pp. 113-164.
Dandamayev, Muhammad A. )2003(, »hamārakara«, Encyclopaedia Iranica, Vol. XI, Ehsan Yarshater (ed.), London & New York, Routledge & Kegan Paul, December, pp. 629-630.
Frye, Richard N. )1983(, »The Political History of Iran under The Sasanians«, The Cambridge History of Iran, Ehsan Yarshater (ed.), Vol. III (part 1), New York, Columbia University, pp. 116-180.
Lukonin, Vladimir G. (1983), »Political, Social and Administrative Institutions, Taxes and Trade«, The Cambridge History of Iran, Vol. III, Ehsan Yarshater (ed.), The Seleucid, Parthian and Sasanid Periods, part 2.
Mackenzie, D.N. (1990), A Concise Pahlavi Dictionary, Reprinted, London, Oxford University Press.
Mohiuddin, momin (1971), The Chancellery and Persian Epistolography under the Mughals (from Bābur to Shāh Jahān), Calcutta, Iran Society.
Nyberg, Henrik Samuel (1974), A Manual of Pahlavi, Vol. II, Wiesbaden,Otto Harrassowitz.
Platts, john T. (1911), A Dictionary of Urdu, Classical Hindi and English, London, Crosby lockwood and son.
دوره 24، شماره 4 - شماره پیاپی 98
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
مهر و آبان 1404
صفحه 39-68

  • تاریخ دریافت 17 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری 26 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش 21 تیر 1401