نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

نوادر لغات در نسخه‌ای بی‌ نام نوشتۀ یحیی بن حسین الشّاشی ( با شمارۀ 2123 MS.Or.qurt محفوظ در کتابخانهء مرکزی برلین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات عرفانی، نویسندۀ مسئول، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/nf.2025.304417.1095
چکیده
نسخه‌های خطّی، به‌ویژه نسخه‌های کهن زبان فارسیِ مربوط به قبل از حملۀ مغول، می‌تواند حامل گنجینه‌ای از واژگان کهن زبان فارسی باشد که در طیّ قرن‌های متمادی خاموش شده‌اند. این ویژگی در نسخه‌های خطّی، با گونۀ خاصّ زبانی، بسیار برجسته‌تر است. هدف از نگارش این مقاله معرّفی واژگان نویافته از نسخه‌ای بی نام نوشتۀ یحیی بن حسین الشّاشی (معروف به حکیم چاچی) است با نشانۀ MS.Or.qurt 2123 محفوظ در کتابخانۀ مرکزی برلین. براساس شواهد تاریخی متن، مفروض است این دستینه در اوایل قرن پنجم در ماوراءالنّهر نگاشته شده باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Rare Words in An Anonymous Manuscript Written by Yahya ibn Husayn al-Shashi (with the Reference MS.Or.qurt 2123 Preserved in the Berlin Central Library)

نویسندگان English

Leila Sharifi 1
Alireza Hajiannejad 2
1 PhD in Mystical Language and Literature, Corresponding Author, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The correction of manuscripts, especially old Persian manuscripts from before the Mongol invasion, can carry a treasure trove of old Persian vocabularies that has been lost over the centuries. This feature is much more pronounced in manuscripts with a specific linguistic variety. The purpose of this article is to introduce newly discovered words from an anonymous manuscript written by Yahya ibn al-Husayn al-Shashi (known as Hakim Chachi) with the reference MS.Or.qurt 2123 preserved in the Berlin Central Library. Based on the historical evidences of the text, it is assumed that this manuscript was written in Transoxiana in the early fifth century.

کلیدواژه‌ها English

Rare words
manuscript
lexicography
Yahya ibn al-Husayn al-Shashi
Transoxiana
اَخَوِینی بخاری، ابوبکر ربیع بن احمد (1344)، هدایة‌المتعلّمین فی الطّب، به‌کوشش جلال متینی، مشهد، چاپخانۀ دانشگاه فردوسی مشهد.
ادیب کَرمینی، علی بن محمّد (1385)، تکملة‌الأصناف (فرهنگ عربی‌ـ‌ فارسی؛ از قرن ششم هجری)، به‌کوشش علی رواقی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ازهری هروی، ابومنصور محمّد بن احمد (1421 ق/ 2001 م)، تهذیب‌اللّغة، تحقیق و تصحیح محمّد عوض مرعب، بیروت، دار احیاء التّراث‌ العربی.
اسدی طوسی، ابومنصور احمد بن علی (1336)، لغت فرس، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، طهوری.
ــــــــ (1365)، لغت فرس (لغت دری؛ براساس نسخۀ دانشگاه پنجاب (لاهور) و مقابله با یازده نسخۀ دیگر و فرهنگ‌های معتبر قدیم فارسی)، به تصحیح و تحشیۀ فتح‌اللّه مجتبائی و علی‌اشرف صادقی، تهران، خوارزمی.
انوری، حسن (1385)، دستور زبان فارسی 2، ویرایش چهارم، تهران، فاطمی.
ــــــــ (1390)، فرهنگ کنایات سخن، چاپ سوم، تهران، سخن.
بهار، محمّدتقی (1381)، سبک‌شناسی (یا تاریخ تطوّر نثر فارسی)، تهران، زوّار.
ترجمۀ تفسیر طبری (1339)، به تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی، تهران،‌ انتشارات دانشگاه تهران.
ترجمۀ مقامات حریری (1365)، پژوهش و تصحیح علی رواقی، تهران،‌ مؤسّسۀ فرهنگی شهید محمّد رواقی.
ثغری، عماد بن محمّد (1352)، طوطی‌نامه (جواهرالأسمار)، به‌اهتمام شمس‌الدّین آل احمد، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
حاجی‌سیّدآقایی، اکرم‌ (1398)، «ویژگی‌های زبانی قرآن مترجم 2003»، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، دورۀ اوّل، ش 15، تابستان، ص 207-218.
حسن‌دوست، محمّد (1383)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، زیر نظر بهمن سرکاراتی، چاپ سوم، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نشر آثار).
خاقانی شروانی، بدیل بن علی (1338)، دیوان خاقانی شروانی، تصحیح ضیاءالدّین سجّادی، تهران، زوّار.
خطیب‌رهبر، خلیل (1367)، دستور زبان فارسی (کتاب حروف اضافه و ربط)، چاپ دوم، تهران، سعدی.
خواجه‌عبداللّه‌ انصاری، ابواسماعیل (1389)، مجموعۀ رسائل فارسی، تصحیح محمّدسرور مولایی، چاپ سوم، تهران، سروش.
ــــــــ (1396)، طبقات‌الصّوفیّه، تصحیح محمّدسرور مولایی، چاپ سوم، تهران، سخن.
دانش‌پژوه، محمّدتقی (1363)، فهرست میکروفیلم‌های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، زیر نظر محمّد معین و جعفر شهیدی، چاپ دوم از دورۀ جدید، تهران، مؤسّسۀ لغت‌نامۀ دهخدا‌‌ ـ ‌روزنه.
دیباج‌الأسماء (1397)، تصحیح و تحقیق علی‌اصغر اسکندری، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
رواقی، علی (1380)، «شاهنامه را چگونه باید خواند 2»، نامۀ انجمن، سال اوّل، ش 2، تابستان، ص 17- 38.
ــــــــ (1381)، ذیل فرهنگ‌های فارسی، تهران، هرمس.
ــــــــ (1383 الف)، تفسیر قرآن پاک، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی.
ــــــــ (1383 ب)، زبان فارسی فرارودی [تاجیکی]، تهران، هرمس.
ــــــــ (1394)، «گونه‌شناسی متن‌های فارسی» (گونۀ فارسی فرارودی (ماوراءالنّهری)؛ با نگاهی به کتاب ارشاد آینۀ میراث (دوفصلنامۀ ویژۀ پژوهش‌های متن‌شناسی)، دورۀ جدید، سال سیزدهم، ضمیمۀ ش 39، بهار، ص 3-154.
ــــــــ (1399)، سروده‌های رودکی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نشر آثار).
زنجی سجزی، محمود بن عمر (1364)، مهذّب‌الأسماء فی مُرَتَّب‌ الحروف و الأشیاء، تصحیح محمّدحسین مصطفوی، تهران، علمی و فرهنگی.
زوزنی، قاضی ابوعبداللّه حسین بن احمد (1374)، کتاب‌المصادر، به‌اهتمام تقی بینش، تهران، البرز.
سُروری کاشانی، محمّدقاسم بن حاجی‌محمّد (1340)، فرهنگ مجمع‌الفرس (فرهنگ سُروری)، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، علمی.
شاد، محمّدپادشاه (1335)، فرهنگ آنندراج، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، خیّام.
شاشی (حکیم چاچی)، یحیی بن الحسین (MS.Or,qurt 2123)، [پندنامه]، ش 360، کتابخانۀ مرکزی برلین، 250 برگ.
صادقی، علی‌اشرف (1357)، تاریخ تکوین زبان فارسی، تهران، دانشگاه آزاد ایران.
ــــــــ (1392، زیر نظر)، فرهنگ جامع زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی (نشر آثار).
ـــــــ (1399)، «مقوّا، گهواره‌ ـ‌گهخواره ـ‌گاهخواره، کوستن ...» (پژوهش‌های لغوی‌)، فرهنگ‌نویسی (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، ش 16، تابستان، ص 83-100.
صفی‌پوری، عبدالرّحیم بن عبدالکریم (1397)، مُنتَهَی‌الأرب فی لغات‌ العرب، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات علیرضا حاجیان‌نژاد، تهران، سخن.
علوی طوسی، محمّد بن الرّضا (1353)، معجم شاهنامه، تصحیح و ترجمۀ حسین خدیوجم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
فرّخی سیستانی، ابوالحسن علی (1335)، دیوان حکیم فرّخی سیستانی، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، اقبال.
فرهنگنامۀ قرآنی (1374)، با نظارت محمّدجعفر یاحقّی، تهیه و تنظیم گروه فرهنگ و ادب بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی.
قریب، بدرالزّمان (1374)، فرهنگ سغدی، تهران، فرهنگان.
قلانسی نسفی (1385)، عبداللّه بن محمّد، ارشاد (در معرفت و وعظ و اخلاق)، تصحیح، مقدّمه و تعلیقات عارف نوشاهی، تهران، میراث مکتوب.
قهرمانی مقبل، علی‌اصغر (1390)، «دلالت معنایی "قَرْن" در زبان عربی و عبری و ارتباط آن با "ذوالقرنین" در قرآن کریم و کتاب مقدّس»، نقد ادب عربی، دورۀ اوّل، ش 2 (پیاپی 60)، بهار و تابستان، ص97-117.
کردی نیشابوری، یعقوب (2535/ 1355 ش)، کتاب‌البلغة، به‌اهتمام مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
کریمی‌نیا، مرتضی (1400)، «نسخه‌‌هایی تازه‌یاب از تفسیر قرآن خواجه‌عبداللّه انصاری در ترکیه و نجف» (بخش نخست: دستور و واژگان فارسی در گویش هروی)، آینۀ پژوهش، دورۀ سی ‌و دوم، ش 1، فروردین و اردیبهشت، ص 5-62.
کمائی‌فرد، سعیده (1388)، «کاربرد گونه‌شناسی در تعیین اصالت نسخ خطّی»، متن‌پژوهی ادبی، دورۀ سیزدهم، ش 40 (پیاپی 40)، تابستان، ص 101-115.
لازار، ژیلبر (1361)، اشعار پراکندۀ قدیمی‌ترین شعرای فارسی‌زبان (از حنظلۀ بادغیسی تا دقیقی (به‌غیر رودکی))، چاپ دوم، تهران، انجمن ایران‌شناسی فرانسه در تهران.
لسان‌التّنزیل (1344)، به‌اهتمام مهدی محقّق، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مجمل‌التّواریخ و القصص (1318)، به‌کوشش محمّدتقی بهار، تهران، کلالۀ خاور.
محمّدی‌خمک، جواد (1391)، واژه‌نامه‌ی سکزی (فرهنگ لغات سیستانی)، تهران، سروش.
مدبّری، محمود (1370)، شرح احوال و اشعار شاعران بی ‌دیوان (در قرن‌های 3-4-5 هجری قمری)، تهران، پانوس.
معلوف، لویس (1382)، المنجد فی اللّغة، ترجمۀ احمد سیّاح، چاپ چهارم، تهران، اسلام.
مقاصداللّغة (کتابت قرن هشتم هجری قمری،  IR10-19258 (تصویر نسخۀ خطّی))، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
مقدّم، محمّد (1342)، راهنمای ریشۀ فعل‌های ایرانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
میدانی، ابوالفتح احمد بن محمّد (1354)، السّامی فی الأسامی(فهرست الفبایی لغات و ترکیبات فارسی)، تصحیح سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ناتل خانلری، پرویز (1374)، تاریخ زبان فارسی، تهران، علمی و فرهنگی.
ناظم‌الاطبّاء، میرزاعلی‌اکبرخان نفیسی (1318)، فرهنگ ناظم‌الاطبّاء، تهران، خیّام.
نخجوانی، محمّد بن هندوشاه (2535/ 1355 ش)، صحاح‌الفرس، به‌اهتمام عبدالعلی طاعتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دوره 24، شماره 4 - شماره پیاپی 98
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
مهر و آبان 1404
صفحه 95-120

  • تاریخ دریافت 21 شهریور 1400
  • تاریخ بازنگری 25 مهر 1400
  • تاریخ پذیرش 09 بهمن 1400