نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

عطّار پیش‌گام ملّاصدرا؛ صیرورت در اندیشۀ عطّار نیشابوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی‌، نویسندۀ مسئول، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/nf.2025.349114.1190
چکیده
صیرورت یا شدن، به‌معنای تغییر تدریجی، در زبان فارسی با عبارت «حرکت جوهری» رایج شده است. پیشینۀ نظریّۀ صیرورت به آرای حکمای پیش از سقراط، به‌ویژه هراکلیتوس یونانی، می‌رسد. از نظر آنان، هستیْ پیوسته در حرکت و تغییر است و ‌نمی‌توان آن را ایستا تلقّی ‌کرد. به‌باور ارسطو و‌ فلاسفۀ‌‌‌‌‌ مشّاء، حرکت به‌معنای تغییر تدریجی صرفاً در اعراض صورت‌ می‌گیرد و حرکت در جوهر از نوع کون و ‌فساد است. عرفای ما از تغییر و ‌تحوّل در هستی به «خلق جدید» یا «خلق مدام» تعبیر‌ کرده‌اند. به‌نظر آنان، عالم هستی بنا بر سنّت الهی لحظه‌‌به‌لحظه حدوث و‌ زوال می‌یابد و،‌‌ در‌نتیجه، وجودی لحظه‌ای و آنی دارد. از میان عرفای مسلمان فارسی‌زبان، عطّار نیشابوری (عارف قرن هفتم هجری) توجّهی ویژه‌ به این موضوع داشته‌؛ تا آنجاکه می‌توان گفت شالودۀ فکری خود را بر این پایه نهاده‌ است. در اندیشۀ او، حرکتْ سفر وجودیِ عالم هستی است؛ وجود در مرتبۀ کثرت متغیّر و متحوّل است و تغییر و تحوّل مادّه ناشی از ذرّات متحرّکی است که بُعد جسمانی ندارند. حرکت موجودات، از قوّه به فعل، غایتمند و درجهت شوق به کمال است. بااین‌همه، حرکت، از دیدگاه عطّار، به‌مثابۀ اندیشه‌ای بنیادی، مورد توجّه محقّقان قرار نگرفته و به‌نظر ما شایستۀ بررسی و ملاحظۀ دقیق‌تر است. در این نوشته، حرکت در اندیشۀ عطّار به‌روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی بررسی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Attar, The Pioneer of Mollasadra; »Becoming« in Attar’s Reflection

نویسندگان English

Mahmoud Abedi 1
Tahereh Bahrami 2
1 Professor, Department of Persian Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 PhD in Persian Language and Literature, Corresponding Author, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

Becoming« means a gradual change that is common in Persian with the phrase »substantial movement«. The history of the theory of »the Becoming« goes back to the views of the
pre-Socratic scholars, especially to the Greek Heraclitus. According to them, existence is constantly moving and changing and it cannot be considered static. According to Aristotle and the peripatetic philosophers, movement as a gradual change that takes place only in deviations, and movement in substance is of the type of extinction and creation. Our mystics have interpreted movement in the universe as »new creation« or »constant creation«. According to them, the universe according to the divine tradition appears and decline moment by moment, and as a result, it has a momentary existence. Among the Persian-speaking Muslim mystics, Attar Neyshabouri, a mystic of the seventh century AH, has paid special attention to this issue, so that it can be said that he has built his intellectual foundation on this basis. In thought of Attar, movement is the existential journey of the universe; existence in the order of multiplicity changes and transforms, and the change and transformation of matter is due to moving particles that have no physical dimension. The movement of beings from potential to action is in the direction of desire for perfection and purpose. Despite all this, the movement in the viewpoint of Attar, as a fundamental thought, has not been considered by researchers, and in our opinion, it deserves to be studied and considered more carefully. In this paper, the subject of movement in Attar’s thought is examined in a descriptive-analytical manner.

کلیدواژه‌ها English

Attar Neyshabouri, existence, becoming, movement, particle, journey, constant creation
ابن سینا، حسین بن عبداللّه (1361)، فنّ سماع طبیعی، ترجمۀ محمّدعلی فروغی، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
ــــــــ (1388)، مجموعه‌رسائل شیخ‌الرّئیس ابن سینا، تصحیح و توضیحات سیّدمحمود طاهری، ترجمۀ محمود شهابی و دیگران، قم، آیت اشراق.
ابن عربی، محیی‌الدّین (1387)، فصوص‌الحکم، ترجمۀ محمّد خواجوی، تهران، مولیٰ.
ارسطو (1369)، دربارۀ نفس، ترجمۀ علی‌مراد داودی، چاپ سوم، تهران، حکمت.
ــــــــ (1385)، مابعدالطّبیعه (متافیزیک)، ترجمۀ محمّدحسن لطفی، چاپ دوم، تهران، طرح نو.
افلاطون (1366)، دورۀ آثار افلاطون، ترجمۀ محمّدحسن لطفی، ج 3، چاپ دوم، تهران، خوارزمی.
جرجانی، علی بن محمّد (1985)، التّعریفات، تصحیح ابراهیم الأبیاری، بیروت، دارالکتب العربی.
شریف، میان‌محمّد (1370)، تاریخ فلسفه در اسلام، ج 1، ترجمۀ نصراللّه پورجوادی و دیگران، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
صانعی درّه‌بیدی، منوچهر (1382)، فلسفۀ لایب‌نیتس، چاپ دوم، تهران، ققنوس.
صدرالدّین شیرازی (ملّاصدرا)، محمّد بن ابراهیم (1981)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، ج 3 و 7، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التّراث العربی.
ــــــــ (1375)، الشّواهد الرّبوبیّه، ترجمه و تفسیر محمّدجواد مصلح، چاپ دوم، تهران، سروش.
عبودیّت، عبدالرّسول (1388)، درآمدی به نظام حکمت صدرائی، ج 1 (هستی‌شناسی و جهان‌شناسی)، چاپ دوم، تهران، سمت.
عطّار نیشابوری، فرید‌الدّین محمّد (1386 الف)، دیوان عطّار، به‌اهتمام و تصحیح تقی تفضّلی، چاپ دوازدهم، تهران، علمی و فرهنگی.
ــــــــ (1386 ب)، مختارنامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ سوم، تهران، سخن.
ــــــــ (1390)، منطق‌الطّیر، تصحیح و توضیح محمود عابدی و تقی پورنامداریان، تهران، سمت.
ــــــــ (1399 الف)، اسرارنامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران، سخن.
ــــــــ (1399 ب)، الهی‌نامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران، سخن.
ــــــــ (1399 ج)، مصیبت‌نامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ نهم، تهران، سخن.
فرشاد، محسن (1388)، اندیشه‌های کوانتومی مولانا (پیوند علم و عرفان)، چاپ چهارم، تهران، علم.
فروزانفر، بدیع‌الزّمان (1339)، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ‌ فریدالدّین‌ محمّد عطّار نیشابوری، چاپ دوم، تهران، انجمن آثار ملّی.
فولکُیه، پل (1362)، دیالکتیک، ترجمۀ مصطفی رحیمی، تهران، آگاه.
کاپلستون، فردریک چارلز (1380)، تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج 1، ترجمۀ سیّد‌جلال‌الدّین مجتبوی، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی.
گاتری، دبلیو. کی. سی. (1377)، تاریخ فلسفۀ یونان، ج 9 (اتمیان قرن پنجم: لئوکیپوس‌ـ‌ دموکریتوس)، ترجمۀ مهدی قوام‌صفری، تهران، فکر روز.
مشکور، محمّدجواد (1375)، فرهنگ فرق اسلامی، چاپ سوم، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مطهّری، مرتضی (1366)، کلّیّات علوم اسلامی، قم، صدرا.
ملکشاهی، حسن (1388)، حرکت و استیفای اقسام آن، چاپ چهارم، تهران، سروش.
مولوی، جلال‌الدّین محمّد بلخی (2536/ 1356 ش)، مثنوی‌ معنوی، تصحیح رینولد الین نیکلسون، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر.
وُلفسُن، هَری‌اوسترین (1368)، فلسفۀ علم کلام، ترجمۀ احمد آرام، تهران، الهدیٰ.
دوره 24، شماره 4 - شماره پیاپی 98
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
مهر و آبان 1404
صفحه 23-38

  • تاریخ دریافت 05 تیر 1401
  • تاریخ بازنگری 20 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 17 مهر 1401