نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

ضحاک ِ گرگ ‌مار در دیوان خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه اراک، اراک، ایران، (نویسندۀ مسئول)
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
10.22034/nf.2025.365532.1217
چکیده
«گرگ حمیر» ترکیب غریبی است که در بیتی از سروده‌های خاقانی به کار رفته و تعقیدی در دریافت معنی آن ایجاد کرده است. اغلب شارحان آن را کنایه از «ضحاک/آژی‌دهاک» دانسته‌اند، در حالی که سیمای این اسطوره‌ با «مار» پیوند خورده و ظاهراً پیوندی با «گرگ» ندارد. در دیوان خاقانی افزون بر «گرگ حمیر»، از «مار حمیری» و «اژدهای حمیری» نیز یاد شده است. بدین­ترتیب گویی خاقانی ضحاک را گاه «گرگ» و گاه «مار» دانسته است. از دیگر سو، تلمیحی که بیت مورد بحث به اسطورۀ «ضحاک» دارد دشواری دیگری پدید آورده است چرا که در بیت موردِبحث «مغز شیرخواران» طعمۀ مار دانسته شده؛ درحالی‌که در هیچ‌یک از روایت‌های مکتوبِ این اسطوره اشاره‌ای به مغز شیرخواران نیست بلکه مغز مردان و به‌ویژه جوانان خوراک مارهای رسته بر دوش ضحاک دانسته شده است. ریشه‌شناسی نام این شخصیت اسطوره‌ای، که زمانی به «مار/اژدها» و زمانی دیگر به «گرگ» پیکرگردانی می‌کند، می‌تواند به گشودن گره این معما یاری رساند. در این نوشتار کوشش شده تا با بررسی واژه‌شناختی نام ضحاک و بررسی سیر تحول تاریخی این اسطوره، دلایل پیوند «گرگ» با این شخصیت روشن شود. همچنین نشان داده شده که چگونه عدمِ­توجه به معنای دیگر واژۀ «شیرخوار» سبب پیدایی تناقضی ظاهری بین مفهوم بیت و روایت مشهور ضحاک گردیده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Zahhāk the Snake/ Wolf in Divān of Khāqāni

نویسندگان English

Majid Mansoori 1
Amir Afshin Farhadian 2
1 Associate Professor of Persian Language and Literature, Arak University, Arak, Iran, (Corresponding author
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

"Wolf of Himyar" is a strange combination that is used in a verse of Khāqāni's poems and has caused confusion in understanding its meaning. Most of the commentators have considered it as an allusion to "Zahāk/Azhidhak", and this is despite the fact that the image of this myth is linked to "snake" and apparently has no link to "wolf". In Diwan Khāghāni, in addition to "Wolf of Hemyar", "Himyari Snake" and "Himyari Dragon" are also mentioned. In this way, it is as if Khāqāni considered Zahhāk sometimes as a "wolf" and sometimes as a "snake". On the other hand, the allusion that the verse in question has to the myth of "Dahhāk." It has created another difficulty because in the verse in question, the "brain of infants" is considered the prey of the snake; while none of the written accounts of this myth refers to the brains of infants, but the brains of men and especially young people are considered to be the food of the snakes on the shoulder of Zahhāk. The etymology of the name of this mythical character, which sometimes represents a "snake/dragon" and another time a "wolf", can help unravel the knot of this mystery. In this article, an attempt has been made to clarify the reasons for the association of "wolf" with this character by examining the etymology of the name Zahhāk and examining the historical evolution of this myth. It has also been shown how the lack of attention to the ambiguity of the word shirkhar in Persian (sukling vs eater of the lion) has caused an apparent contradiction between the concept of verse and the famous narration of Dhahāk.

کلیدواژه‌ها English

wolf of himyar
snake of himyar
sucker
Khāqāni
zahāk
ajidhak
آموزگار، ژاله (1380)، تاریخ اساطیری ایران، تهران، سمت.
آیدنلو، سجاد (1383)، «نکته‌هایی درباره تلمیحات شاهنامه‌ای خاقانی»، فصل‌نامه پژوهش‌های ادبی، ش 4،      ص 7-36.
ابن بلخی (1362)، فارس‌نامه، به‌تصحیح رینولد‌الین نیکلسون، تهران، دنیای کتاب.
اذکایی، پرویز (1391)، پزشکی در ایران باستان، تهران، المعی.
بهار، مهرداد (1369)، بندهشن، تهران، توس.
پورداوود، ابراهیم (1377)، یشت‌ها، ج 1 و 2، تهران، اساطیر.
ترکی، محمدرضا (1398)، سرّ سخنان نغز خاقانی، تهران، سمت.
ثاقب‌فر، مرتضی (1377)، شاهنامۀ فردوسی و فلسفۀ تاریخ ایران، تهران، قطره.
ثعالبی، عبدالملک ابن محمد (1900 م.)، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، به‏کوشش هرمان زوتنبرگ، پاریس.
حیدریان، اکبر و سیدجواد مرتضایی و مریم صالحی‌نیا (1397)، «چند روایت شفاهی و عامیانه از شاهنامه در تلمیحات حماسی دیوان خاقانی»، دوماه‌نامۀ فرهنگ و ادبیات عامه، سال ششم، ش 20، خرداد و تیر 1397، ص 115-133.
خاقانی‌شروانی (1381)، دیوان، به‏کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
ــــــــ (1357)، دیوان، به‌تصحیح علی عبدالرسولی، تهران، خیام.
ــــــــ (1375)، دیوان، به‌تصحیح میرجلال‌الدین کزازی، تهران، مرکز.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، دانشگاه تهران، مؤسسۀ دهخدا، ج 10.
رستگار فسایی، منصور (1383)، پیکرگردانی در اساطیر، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (1385)، سایه‌های شکارشده، تهران، طهوری.
سعدی، مصلح‌ بن عبدالله (1379)، کلیات، به‌تصحیح ذکاء‌الملک فروغی، تهران، جاویدان.
سوزنی سمرقندی، شمس‌الدین محمدبن علی (1378)، دیوان، به‌تصحیح ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران، امیرکبیر.
شادی‌آبادی (بی­تا، نسخۀ خطی)، شرح دیوان خاقانی، کتابخانۀ مجلس شورای ملی، ش 30887.
صمدی، مهرانگیز (1367)، ماه در ایران، از قدیم‌ترین ایام تا ظهور اسلام، تهران، علمی و فرهنگی.
طبری، محمد ابن جریر (1352)، تاریخ طبری، ج 1، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر.
فردوسی (1388)، شاهنامه‌، براساسِ نسخه چاپ مسکو، تهران، پیام عدالت.
فروید، زیگموند (1351)، توتم و تابو، ترجمۀ محمدعلی خنجی، تهران، طهوری.
قاآنی، حبیب‌اله‌بن محمدعلی (1380)، دیوان، به‌کوشش امیرحسین صانعی خوانساری، تهران، نگاه.
قائمی، فرزاد (1394)، «تحلیل تطبیقی اسطورۀ ضحاک ماردوش»، پژوهش‌نامۀ ادب حماسی، سال یازدهم،         ش 19، ص27-65.
قلی‌زاده، خسرو (1389)، «ضحاک، مار گرگسان در اساطیر ایرانی»، فصل‌نامۀ تخصصی پیک نور زبان و ادبیات فارسی، سال اول، ش 1، ص 78-102.
کزازی، میرجلال‌الدین (1370)، مازهای راز، جستارهایی در شاهنامه، تهران، مرکز.
مسعودی، علی ابن حسین (1367)، مروج الذهب و معادن الجوهر، به‌کوشش یوسف احمد داغر، قم، دارالهجره.
ناصرخسرو (1378)، دیوان، به‌تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــ  (1384)، سفرنامه، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، زوار.
هینلز، جان راسل (1373)، شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران، چشمه.
Blois, François & Vogelsang, Willem (2011), "Dahae", Encyclopedia Iranica (23 May 2015).
Estreche, Madalina (2017), “the Dacians, the Wolf Warriors”, International Conference Knowledge-Based Organizasion, Vol. XXIII, No. 2.
Gordon White, David (1991), Myths of the Dog-Man, Chicago, University of Chicago Press, pp. 27, 239.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 119-136

  • تاریخ دریافت 24 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 29 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش 14 آذر 1401