نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

دربارۀ «در کاسۀ سر کسی شراب یا چیزی خوردن»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/nf.2025.352342.1233
چکیده
برخی کنایات ریشه‌ای تاریخی دارند و در پی وقوع حادثه‌ای زبانزد شده‌اند؛ از آن جمله است «در کاسۀ سر کسی شراب/ خون/ آب خوردن». به‌تبعِ استفاده از استخوان حیوانات برای ساختن ابزار زندگی، که در روزگار قدیم مرسوم بوده، در تاریخ عرب و تاریخ ایران به قساوت و سنگ‌دلی برخی امیران و جنگجویانی برمی‌خوریم که از «کاسۀ سر» دشمنان خود برای نوشیدن بهره‌ می‌گرفته‌اند. در این مقاله، ضمن بررسی این وقایع، به‌استناد منابع تاریخی نشان می‌دهیم این امر در زبان فارسی به یک کنایه تبدیل شده و در‌ آثار ادبی و تاریخی به کار رفته است. البتّه، در متون، تصویری دیگر برگرفته از اندیشه‌های خیّامی وجود دارد که، براساس آن، کاسۀ سر انسان به خاک بدل می‌شود و، از آن، «کوزه» یا «ساغر» می‌سازند. در این جستار، شواهد شعری به‌ترتیب تاریخی ذکر و تحلیل خواهد شد. مطابق شواهد، نخستین شاعری که از این کنایه بهره برده خاقانی شَروانی است. یافته‌های مقاله بر ضرورت واکاوی ریشه‌های تاریخی دیگر کنایات زبان فارسی تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

About »Drinking wine or something from someone’s skull«

نویسنده English

Marzieh Masihipour
PhD in Persian Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

Some idiomatic expressions have historical roots and become proverbial following specific events; among them is the expression »to drink wine, blood, or water from someone ’s skull«. In connection with the ancient practice of using animal bones to make everyday tools, historical sources from both Arab and Iranian traditions record the cruelty and hard-heartedness of certain rulers and warriors who used the skulls of their enemies as vessels for drinking. This article examines these accounts and demonstrates-on the basis of historical evidence-how this practice developed into an idiomatic expression in the Persian language and came to be used in literary and historical texts.
However, the sources also present another image, derived from Khayyām’s thought, in which the human skull turns into earth from which a »jug« or a »goblet« is made. In this study, poetic evidence is cited and analyzed in chronological order. According to the available evidence, the first poet to employ this idiom was Khāqāni Sharvāni. The findings of the article emphasize the need to investigate the historical roots of other Persian idiomatic expressions.

کلیدواژه‌ها English

Idiom, historical root, drinking wine from someone&rsquo
s skull, drinking from someone&rsquo
s skull, Khayyām, Khāqāni
ابن‌ اثیر، علی بن محمّد (1385 ق)، الکامل فی التّاریخ، بیروت، دار صادرـ‌ دار بیروت.
ابن ‌سعد، محمّد (1410 ق)، الطّبقات‌الکبری، تصحیح محمّد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیّه.
ابوالحسن قزوینی، ابن ابراهیم (1367)، فوایدالصّفویّه (تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفویّه)، تصحیح، مقدّمه و حواشی مریم میراحمدی، تهران، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابورجاء قمی، نجم‌الدّین (1363)، تاریخ‌الوزراء، به‌کوشش محمّدتقی دانش‌پژوه، تهران، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین (1415 ق/ 1994 م)، الأغانی، ج 16، بیروت، دار إحیاء التّراث العربی.
ادیب پیشاوری، سیّداحمد بن سیّد‌شهاب‌الدّین (1341)، نگارستان عجائب و غرائب، با مقدّمۀ محیط طباطبائی، تهران، کتاب‌فروشی ادبیّۀ ناصرخسرو.
اسپناقچی پاشازاده، محمّدعارف بن محمّدشریف (1379)، انقلاب الاسلام بین الخواصّ و العوام (تاریخ زندگانی و نبردهای شاه‌اسماعیل صفوی و شاه‌سلیم عثمانی)، به‌کوشش رسول جعفریان، قم، دلیل.
استرآبادی، میرزامهدی‌خان (1384)، درّۀ نادره (تاریخ عصر نادرشاه)، به‌اهتمام سیّدجعفر شهیدی، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی.
اسکندربیگ ترکمان (1382)، تاریخ عالم‏آراى عبّاسى، زیر نظر ایرج افشار، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
بَرقوقی، عبدالرّحمان (1407 ق)، شرح دیوان متنبّی، بیروت، دار الکتاب‌ العربی.
بلعمی، ابوعلی (1377، مترجم)، تاریخنامۀ طبری، ج 3، تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن، تهران، سروش.
بنداری، فتح بن علی (1356)، تاریخ سلسلۀ سلجوقى (زبدةالنّصرة و نخبةالعُصرة)، ترجمۀ محمّدحسین جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
بوداقمنشی قزوینی (1378)، جواهرالأخبار (بخش تاریخ ایران از قراقویونلو تا سال 984 ق)، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد، تهران، میراث مکتوب.
جرفادقانی، ابوالشّرف ناصح بن ظفر (1374)، ترجمۀ تاریخ یمینی، تصحیح جعفر شعار، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی.
جنابدی، میرزابیگ بن حسن (1378)، روضةالصّفویّه، به‌کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
جوینی، عطاملک (1334)، تاریخ جهانگشای، ج 2، تصحیح محمّد قزوینی، لیدن، بریل.
حافظ شیرازی، شمس‌الدّین محمّد (1390)، دیوان خواجه شمس‌الدّین محمّد حافظ شیرازی، ‌تصحیح محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران، زوّار.
حزین لاهیجی، محمّدعلی (1384)، دیوان حزین لاهیجی، ‌به‌تصحیح ذبیح‌اللّه صاحبکار، چاپ سوم، تهران، سایه.
حسینی فسایی، حاج‌میرزاحسن (1382)، فارسنامۀ ناصری، تصحیح و تحشیۀ منصور رستگار فسایی، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.
خاقانی، افضل‌الدّین بدیل بن علی (1388)، دیوان خاقانی شروانی، به‌کوشش ضیاءالدّین سجّادی، تهران، زوّار.
خواندمیر، غیاث‌الدّین بن همام‌الدّین (1380)، تاریخ حبیب‌السّیر، زیر نظر سیّدمحمّد دبیرسیاقی، با مقدّمۀ جلال‌الدّین همایی، چاپ چهارم، تهران، خیّام.
سلمان ساوجی، جمال‌الدّین (1337)، کلّیّات سلمان ساوجی، تصحیح مهرداد اوستا، مقدّمۀ رشید یاسمی، تهران، زوّار.
سنایی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1379)، مکاتیب سنایی، به‌کوشش نذیر احمد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
صائب تبریزی، محمّدعلی (1367)، دیوان صائب تبریزی، ج 4 (غزلیّات)، به‌کوشش محمّد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی.
طبری، محمّد بن جریر (1387 ق/ 1967 م)، تاریخ‌الطّبری (تاریخ الأمم و الملوک)، ج 2، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، روائع التّراث العربى‏.
عوفی، سدیدالدّین محمّد (1386)، جوامع‌الحکایات و لوامع‌الرّوایات (متن انتقادی)، با مقابله و تصحیح امیربانو مصفّا (کریمی) و مظاهر مصفّا، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فُسطیوس بن اِسکوراسیکه (1388)، ورزنامه، تصحیح حسن عاطفی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
فومنی گیلانی، ملّاعبدالفتّاح (1349)، تاریخ گیلان (در وقایع سال‌های 923-1038 هجری قمری)، تصحیح و تحشیۀ منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
قاآنی شیرازی، میرزاحبیب‌اللّه (1336)، دیوان حکیم قاآنی شیرازی، به‌تصحیح محمّدجعفر محجوب، تهران، ‌امیرکبیر.
متنبّی، ابوالطّیّب (1431 ق)، دیوان‌المتنبّی، تصحیح یوسف الشّیخ محمّد البقاعی، بیروت، دار الکتاب العربی.
مجیرالدّین بیلقانی، ابوالمکارم (1358)، دیوان مجیرالدّین بیلقانی، تصحیح و تعلیق محمّد آبادی، تبریز، انتشارات دانشگاه تبریز.
محمود الحسینی (حسینی منشی)، ابن ابراهیم جامى (1386)‏، تاریخ احمدشاهی، تصحیح محمّدسرور مولایی، تهران، عرفان (محمّد ابراهیم شریعتی افغانستانی).
منشی کرمانی، ناصرالدّین (1338)، نسائم‌الأسحار من لطائم‌الأخبار (در تاریخ وزراء)، به‌تصحیح و مقدّمه و تعلیق میرجلال‌الدّین حسینی ارموی محدّث، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
موسوى نامی اصفهانى، محمّدصادق (1363)‏، تاریخ گیتى‏گشا، تصحیح سعید نفیسی، چاپ دوم، تهران، اقبال.
مولوی، جلال‌الدّین محمّد (1336)، کلّیّات شمس تبریزی، به‌تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران، امیرکبیر.
میرافضلی، سیّدعلی (1382)، رباعیّات خیّام در منابع کهن، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
واله قزوینی، محمّدیوسف (1372)، خلد برین (روضۀ هشتم؛ ایران در روزگار صفویان)، به‌کوشش میرهاشم محدّث، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وصّاف شیرازی، ادیب شهاب‌الدّین عبداللّه (بی‌ تا)، تاریخ وصّاف‌الحضره، تهران، کتابخانۀ ابن ‌سینا.
یعقوبی، احمد بن ابى‌یعقوب (بی ‌تا)‏، تاریخ‌الیعقوبی، بیروت، دار صادر.
دوره 24، شماره 4 - شماره پیاپی 98
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
مهر و آبان 1404
صفحه 69-82

  • تاریخ دریافت 24 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 09 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 15 فروردین 1402