نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

خاک‌افشانی بر نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیّات رمانس، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 معلّم زبان و ادبیّات فارسی، مدرسۀ راهنمایی شهید کبیری گلدشت، اصفهان، ایران
10.22034/nf.2024.387622.1243
چکیده
نامه‌نگاری، در روزگار کهن، آیین‌هایی ویژه داشته که امروزه به فراموشی سپرده شده است. برخی از آیین‌ها میان فرهنگ‌های گوناگون مشترک است و برخی‌دیگر تنها در یک زمینۀ فرهنگی به چشم می‌آید. نویسندگان، در پژوهش پیش‌ روی، به‌گونۀ ویژه، به آیین «خاک‌افشانی بر نامه» پرداخته‌اند. از ویژگی‌های این آیین آن است که در عرصۀ شاهدهای ادبی در پهنۀ رواج فرهنگ ایران بی‌همتاست امّا در دیگر فرهنگ‌ها، که سنّت نامه‌نگاری بسیار درازدامنی هم دارند، هیچ شاهدی از آن نه‌تنها در عرصۀ ادبیّات بلکه در کاوش‌ها و پژوهش‌های فرهنگی نیز به‌ دست‌ نمی‌آید. رسم خاک‌افشانی بر نامه، ‌آن‌چنان‌که در این مقاله نشان داده می‌شود، در میان اقوام سامی و ایرانی رواج داشته و نه‌تنها درباب نامه‌ها به‌معنای ویژۀ واژه که گاه حتّی در نگارش «عریضه» نیز رعایت شده و به کار می‌رفته است. نویسندگان این پژوهش کوشیده‌اند، به‌شیوه‌ای فشرده و بر بنیان شاهدهای گوناگون، رسم خاک‌افشاندن بر نامه را در زبان و ادب فارسی بررسی کنند. تلاش این جستار بر آن است که بر بنیان شاهدهای پرشمار، که از خوانش‌های هدفمند و همچنین یادداشت‌ها و پژوهش‌های تصادفی برآمده، رسم خاک‌افشانی و بر خاک‌ انداختن نامه را در آثار ادبی و در روزگاران گوناگون بنمایاند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Soil-Sprinkling on Letters

نویسندگان English

Iman Mansoub-Basiri 1
Hassan Ziari 2
1 Associate Professor of Romance Languages ​​and Literatures, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Persian Language and Literature Teacher, Shahid Kabiri Goldasht Middle School, Isfahan, Iran
چکیده English

Letter-writing, in ancient times, had special rituals that have been forgotten today. Some of these rituals are common among different cultures, and others are seen only in one cultural context. In the present research, the authors specially have dealt with the ritual of sprinkling the soil on the letter in Persian literature. One of the characteristics of this ritual is that it is unparalleled in the field of literary evidence and only discernible in the area of Iranian culture: in other cultures that have a very long tradition of letter writing no evidence of this tradition was found not only in the field of literature but also in cultural and historical evidences. As shown in the article, the custom of »sprinkling soil on letters« has been widespread among the Semitic and Iranian peoples, and it has been observed and used not only for letters in the strict sense of the word, but sometimes even in writing »petitions«. The authors of this research have tried to investigate the custom of sprinkling soil on letters in a compact way and based on various evidences in Persian language and literature. This essay attempts to analyze the custom of sprinkling soil and throwing letters on the ground in literary works in different eras based on numerous evidences that have emerged from targeted readings as well as notes and random researches.

کلیدواژه‌ها English

Letter, soil-sprinkling, throwing letters on the ground, Persian literature, letter-writing rituals
احوال و اخبار برمکیان (دو رساله از دو نویسندۀ ناشناخته محتملاً در قرن ششم) (1390)، به‌تصحیح میرهاشم محدّث، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
امیرخسرو دهلوی، ابوالحسن (1387)، دیوان امیرخسرو دهلوی، به‌تصحیح اقبال صلاح‌الدّین، با مقدّمه و اشراف محمّد روشن، چاپ دوم، تهران، نگاه.
تاج‌الدّین ‌احمد ‌وزیر، ابن محمّد (1381)، بیاض تاج‌الدّین احمد وزیر، تصحیح علی زمانی علویجه، قم، مجمع ذخائر اسلامی.
جمال‌الدّین اصفهانی، محمّد بن عبدالرّزّاق (1379)، دیوان عبدالرّزّاق اصفهانی، به‌تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران، سیمای دانش.
خاقانی شروانی، افضل‌الدّین بدیل بن علی (1382)، دیوان خاقانی شروانی، به‌کوشش سیّدضیاءالدّین سجّادی، چاپ ششم، تهران، زوّار.
رجب‌زاده، هاشم (1375)، «تفأّل در ترسُّل»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ دوم، ش 2 (پیاپی 6)، تابستان، ص 72-81.
سیفی هروی، سیف بن محمّد (1381)، پیراستۀ تاریخنامۀ هرات، به‌کوشش محمّدآصف فکرت، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
شیخ‌الحکمایی، عمادالدّین (1387)، «نحوست "تربیع" و تجلّی این باور در اسناد دورۀ اسلامی ایران»، نامۀ بهارستان، سال هشتم و نهم، ش 13 و 14، پاییز، ص 85-94.
صائب تبریزی، میزرا محمّدعلی (1370)، دیوان صائب تبریزی، به‌تصحیح محمّد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی.
صفری آق‌قلعه، علی (1390)، نسخه‌شناخت (پژوهش‌نامۀ نسخه‌شناسی نسخ خطّی فارسی)، با مقدّمۀ ایرج افشار، تهران، میراث مکتوب.
علی، جواد (1413 ق/ 1993 م)، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج 8، بغداد، جامعة بغداد.
عنصری بلخی (1363)، دیوان استاد عنصری بلخی، به‌کوشش سیّدمحمّد دبیرسیاقی، تهران، کتابخانۀ سنایی.
غزّالی، محمّد بن محمّد (1351)، نصیحة‌الملوک، چاپ دوم، تهران، انجمن آثار ملّی.
فتّاحی نیشابوری (سیبک)، محمّد بن یحیی (1385)، دیوان غزلیّات و رباعیّات، به‌اهتمام مهدی محقّق و کبری بستان‌شیرین، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به‌کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
قلقشندی، احمد بن علی (بی تا)، صبح‌الأعشیٰ فی صناعة‌الإنشاء، شرح یوسف علی طویل، بیروت‌، دارالکتب‌العلمیّة.
کتّانی، محمّد عبدالحی (1384)، نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ـ ‌قم‌، سمت ‌ـ‌ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کلیم همدانی، ابوطالب (1369)، دیوان ابوطالب کلیم همدانی، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد قهرمان، مشهد، آستان قدس رضوی.
کمال‌الدّین اسماعیل اصفهانی، ابوالفضل بن ابومحمّد (1348)، دیوان خلّاق‌المعانی ابوالفضل کمال‌الدّین ابوالفضل اصفهانی، به‌اهتمام حسین بحرالعلومی، تهران، کتاب‌فروشی دهخدا.
مازندرانى، محمّدصالح (1382 ق/ 1342 ش)، شرح‌الکافی (الأصول و الرّوضة)، تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران، المکتبة ‌الاسلامیّة.
ماسه، هانری (1357)، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، شفق.
مایل‌هروی، نجیب (1380)، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مجلسى، محمّدباقر (1404 ق/ 1366 ش)، مرآة‌العقول فی شرح اخبار آل‌ الرّسول، تصحیح سیّدهاشم رسولى محلّاتى، تهران، دار‌الکتب‌الاسلامیّة.
مدبّری، محمود و دیگران (1391)، «بررسی محتوا و ساختار "ترسُّل اسفزاری"»، متن‌شناسی ادب فارسی، سال چهارم، ش 3، (پیاپی 15)، پاییز، ص 1-24.
منتجب‌الدّین بدیع، علی بن احمد (1329)، عتبةالکتبه (مجموعه‌مراسلات دیوان سلطان‌سنجر)، تصحیح و اهتمام محمّد قزوینی و عبّاس اقبال آشتیانی، تهران، شرکت سهامی چاپ.
میرافضلی، سیّدعلی (1394)، جُنگ رباعی (بازیابی و تصحیح رباعیّات کهن پارسی)، تهران، سخن.
میهنی، محمّد بن عبدالخالق (1389)، آیین دبیری، تصحیح و توضیح اکبر نحوی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
نصرآبادی، محمّدطاهر (1378)، تذکرۀ نصرآبادی (تذکرة‌الشّعراء)، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محسن ناجی نصرآبادی، تهران، اساطیر.
نظامی، الیاس بن یوسف (1387)، خسرو و شیرین، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به‌کوشش سعید حمیدیان، چاپ هشتم، تهران، نشر قطره.
ــــــــ (بی تا)، هفت‌پیکر، به‌تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران، علمی.
نوشاهی، عارف (1390)، سیه بر سفید (مجموعه‌گفتارها و یادداشت‌ها در زمینۀ کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی)، تهران، میراث مکتوب.
واله داغستانی، علیقلی (1384)، تذکرۀ ریاض‌الشّعراء، مقدّمه، تصحیح و تحقیق سیّدمحسن ناجی نصرآبادی، تهران، ‌اساطیر.
دوره 24، شماره 4 - شماره پیاپی 98
نامه فرهنگستان (تحقیقات ادبی)
مهر و آبان 1404
صفحه 83-94

  • تاریخ دریافت 08 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری 03 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 01 خرداد 1402