نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

بازنگری طالع خاقانی: پژوهشی دربارۀ برخی تصاویر نجومی در شعر خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان‌های باستانی و ایران‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.553997.1474
چکیده
خاقانی در اشعارش، مجموعاً، نُه بار به برج طالع خود اشاره کرده است، اما گاهی برج طالعش را سرطان و گاهی اسد گفته است. شارحان خاقانی، برج اسد را طالع اصلی دانسته‌اند و در توضیح این تناقض توضیح داده‌اند که او به دلیل آنکه خرچنگ (سرطان) کج‌رو و واپس‌رو است، طالع خود را برج سرطان ذکر کرده است و این امر صرفاً تمثیلی ادبی است و ارتباطی با برج طالعش در زندگی واقعی‌اش ندارد. در این نوشته کوشیده‌ایم تا نشان دهیم که شاعری چون خاقانی، با دانش نجومی گسترده و دقیق وهمچنین شیوۀ عالمانه‌ای که در استفاده از مفاهیم نجومی دارد، دربارۀ موضوع مهمی چون طالع، که پایۀ بسیاری از محاسبات نجوم قدیم است، مسامحه نمی‌کند، بلکه پس از تعیین تاریخ سرایش برخی از اشعاری که در آن به برج طالع خود اشاره می‌کند، می‌توان دانست که او ابتدا طالع خود را برج سرطان می‌پنداشته است، اما بعداً دریافته که طالعش برج اسد است. ضمن نشان‌دادن سیر این تغییر رویکرد، برای نشان‌دادن شیوه‌ای که خاقانی در به‌کاربردن مفاهیم نجومی در اشعارش درپیش می‌گیرد، به سراغ مخالفت ‌کردن خاقانی با پیشگویی‌های مربوط به قِران 582 ق. رفته‌ و نشان داده‌ایم که مسألۀ «قران مسترقه» دلیل مخالفت خاقانی با این پیشگویی‌هاست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reconsidering Khaqani’s Ascendant: A Study on Some Astrological Imagery in His Poetry

نویسنده English

Leili Varahram
Assistant Professor of Ancient Languages ​​and Iranology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Khāqāni refers to his ascendant sign nine times throughout his poetry, yet he inconsistently identifies it as either Cancer or Leo. Most commentators have regarded Leo as his true ascendant, interpreting his references to Cancer as purely metaphorical: since the crab (Cancer) moves backward and obliquely, they suggest that Khāqāni invoked it symbolically rather than astrologically, without any connection to his actual horoscope. This article challenges that assumption and argues that a poet such as Khāqāni, renowned for his extensive and precise knowledge of astronomy and astrology, could not have erred on a matter as fundamental as the ascendant, which forms the basis of numerous calculations in classical astrology. By dating several of the poems in which he mentions his ascendant, we demonstrate that Khāqāni initially believed his ascendant to be Cancer, but later discovered that it was in fact Leo. In tracing this intellectual and poetic transformation, we further analyze his opposition to the astrological predictions surrounding the great conjunction (qirān) of 582 AH. This analysis reveals the central role of the concept of qirān-i mustarqa (“concealed conjunction”) in shaping Khāqāni’s rejection of those forecasts. Overall, the study highlights the poet’s sophisticated engagement with astrological discourse and his evolving interpretation of celestial signs within the broader context of medieval Persian intellectual culture.

کلیدواژه‌ها English

Khāqāni
ascendant sign
dating poems
qirān of 582 AH
qirān-i mustarqa
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1351)، التفهیم لاوائل صناعةالتنجیم، با تجدید نظر و تعلیقات و مقدمۀ جلال‌الدین همایی، تهران، انجمن آثار ملی.
ترکی، محمدرضا (زیر چاپ)، سر سخنان نغز خاقانی، تهران، انتشارات سمت.
ذکا، یحیی (1368)، ‌زمین‌لرزه‌های تبریز، تهران، کتاب‌سرا.
خاقانی شروانی (1380)، دیوان خاقانی شروانی، به‌کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
ــــــــ (1387)، تحفةالعراقین (ختم‌الغرایب)، به‏کوشش علی صفری آق‌قلعه، تهران، میراث مکتوب.
ــــــــ (1384)، منشأت خاقانی، به‏تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، تهران، دانشگاه تهران.
سجادی، ضیاءالدین (1382)، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام و مشکلات دیوان خاقانی شروانی، تهران، زوار.
شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (1382)، روضةالمنجمین، تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب.
طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد (1387)، شرح ثمرۀ بطلمیوس، مقدمه و تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1387)، سخن و سخنوران، تهران، زوار.
قطان مروزی، ابوعلی حسن بن علی بن محمد (1390)، گیهان‌شناخت، تحقیق و تصحیح علی صفری آق‌قلعه، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
قمی، ابونصر حسن بن علی قمی (1375)، ترجمۀ المدخل الی علم احکام النجوم، مقدمه و تصحیح و تحقیق جلیل اخوان زنجانی، تهران، میراث مکتوب.
کزازی، میرجلال‌الدین (1385)، گزارش دشواریهای دیوان خاقانی بیتها و تعبیرهای پیچیده، واژه‌شناسی، نکته‌های ادبی و هنری، تهران، مرکز.
ماهیار، عباس (1376)، گزیدۀ اشعار خاقانی، تهران، قطره.
ــــــــ (1394)، نجوم قدیم و بازتاب آن در ادب پارسی، تهران، اطلاعات.
مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر (1389)، نزهةالقلوب، به‏تصحیح و تحشیۀ گای لسترانج، تهران، اساطیر.
وابکنوی (بی­تا)، شمس‌الدین محمد بن علی منجم، زیج محقق سلطانی علی اصول‌ الرصد لزیج الایلخانی، بی‌جا، بی‌نا.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 101-118

  • تاریخ دریافت 26 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1404