نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

نکاتی تازه ‌ از دیو ان خاقانی شروانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.570522.1505
چکیده
در این مقاله به بحث دربارۀ برخی تعبیرات و ترکیبات مبهم و بحث‌برانگیز در دیوان خاقانی پرداخته، و با بررسی ضبط نسخه‌های کهن دیوان، نشان می‌دهیم که ابهامات و دشواری‌های اغلب موارد بررسی‌شده، نه حاصل تعقید در کلام خاقانی، بلکه ناشی از ضبط‌های نااصیل و تحریف‌شده‌ای است که از طریق برخی نسخه‌ها، به چاپ‌های دیوان راه­یافته است. توجه به ضبط‌های اهم و اقدم نسخه‌های دیوان، صورت صحیح و معنای دقیق عبارات را به ما نشان می‌دهد، و تصویر واضح‌تری از طرز خاقانی در شعر آن‌گونه که به‌حقیقت بوده، در اختیار ما قرار می‌دهد. به‌عبارت­دیگر، ما در این مقاله برخی مزایای متن‌شناختی نسخه‌هایی کهن از دیوان خاقانی را بازمی‌نماییم که تاکنون در چاپ‌های موجود موردِرجوع مصححان نبوده -خاصه با تأکید بر نسخۀ بسیار مهم کتابخانۀ لالااسماعیل به‌شمارۀ 439- و همچنین، بر ضرورت توجه به ضبط‌های این نسخه‌ها به‌منظور رسیدن به ضبط‌هایی قابل‌اعتماد از متن دیوان تأکید می‌کنیم. افزون‌براین، در اثنای بحث به برخی نکات در سبک شعر خاقانی نیز اشاره می‌کنیم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Remarks on Divān of Khāqāni Sharvāni

نویسنده English

Mohammad Reza Torki
Associate Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

This paper deals with some ambiguous and controversial phrases in Divān of Khāqāni. According to the variant readings in early manuscripts of the Divān, it is shown that the under-discussion phrases have been recorded in the modern editions of the Divān with corrupted forms stemming from a few manuscripts, while the earliest manuscripts of the Divān guide us to the correct and original forms composed by Khāqāni. In other words, in this paper, some of the textual-critical advantages of the early manuscripts of Divān of Khāqāni ،which were not consulted in earlier editions, are shown with an emphasis on the very important manuscript no. 439 at Lala Ismail library, and some remarks on Khāqāni’s poetic style are provided as well. The early manuscripts of the Divān may allow us to have the most-authentic form of Khāqāni’s Divān, to understand the precise meaning of many hitherto ambiguous phrases, and to have a clearer picture of Khāqāni's true poetic style.

کلیدواژه‌ها English

Khāqāni Sharvani
codicology
textual criticism
Lala Ismail manuscript
stylistics
ابوریحان بیرونی (1367)، التفهیم، چاپ جلال‌الدین همایی، تهران،  نشر هما.
ــــــــ ، صیدنه (1358)، ترجمۀ ابوبکر کاسانی، چاپ منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، شرکت افست.
ابوالفتوح رازی (1371)، روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن، چاپ محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
احسن‌القصص (1399)، به‏تصحیح و تحقیق علی نویدی ملاطی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و سخن.
استعلامی، محمد (1378)، نقد و شرح قصاید خاقانی، تهران، زوار.
اسدی طوسی (1319)، لغت فرس، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران، چاپ‌خانۀ مجلس.
امیرمعزی (1318)، دیوان امیرمعزی، چاپ عباس اقبال، تهران، اسلامیّه.
امیری، منوچهر (1353)، فرهنگ داروها و واژه‌های دشوار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدین حسین (1354)، فرهنگ جهانگیری، چاپ رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه فردوسی.
انوری (1376)، دیوان انوری، چاپ محمدتقی مدرس رضوی، تهران، علمی و فرهنگی.
برزگرخالقی، محمدرضا (1397)، شرح دیوان خاقانی، تهران، زوار.
ــــــــ (1398)، شرح دیوان خاقانی، تهران، زوار.
بوسورث، کلیفورد ادموند (1371)، سلسله‌های اسلامی، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
تاریخ سیستان (1314)، چاپ ملک‌الشعرای بهار، تهران، خاور.
تفضلی، احمد (1348)، واژه‌نامۀ مینویِ خِرَد، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
جنگ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، ش 2051.
حافظ شیرازی (1320)، دیوان، چاپ محمد قزوینی، قاسم غنی، تهران، زوار.
حسن‌دوست، محمد (1395)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حمداللّه مستوفی (1387)، تاریخ گزیده، چاپ عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
خاقانی شروانی (1357)، تحفةالعراقین، چاپ یحییٰ قریب، تهران، کتاب‌های جیبی.
ــــــــ (قرن هشتم ق،نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی شروانی، امریکا، پرینستون، کتابخانۀ دانشگاه پرینستون، ش les 38.
ــــــــ (867 ق، نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی شروانی، ترکیه، کتابخانۀ توپقاپی، ش 2363.
ــــــــ (نسخۀ خطی، ش 4/1173)، دیوان خاقانی شروانی، ترکیه، کتابخانۀ سلیمانیه، بخش داماد ابراهیم‌پاشا.
ــــــــ (702 ق، نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی شروانی ، ترکیه، کتابخانۀ فاتح، ش 3810.
ــــــــ (آغاز قرن هفتم، نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی شروانی، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، ش 967.
ــــــــ (664 ق، نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی شروانی ، کتابخانۀ بریتیش میوزیوم لندن، ش or.794 .
ــــــــ (نسخۀ خطی، ش 43 ج)، دیوان خاقانی شروانی ، کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران، (میکروفیلم ش 7351، دانشگاه تهران).
ــــــــ (نسخۀ خطی، ش 1816)، دیوان خاقانی شروانی، کتابخانۀ ملی پاریس.
ــــــــ  (1373)، دیوان خاقانی شروانی، چاپ سید ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
ــــــــ (1357)، دیوان خاقانی شروانی، چاپ علی عبدالرسولی تهران، خیام.
ــــــــ (1404)، دیوان خاقانی شروانی (نسخه‌برگردان دستنویس ش439، مجموعۀ لالااسماعیل)، چاپ محمدرضا ترکی و سیدمحسن حسینی وردنجانی، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــ (1362)، منشآت خاقانی، چاپ محمد روشن، تهران، کتاب فرزان.
دهخدا، علی‌اکبر (1388)، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر.
روزبهان بقلی شیرازی (1344)، شرح شطحیات، چاپ هنری کربین، تهران، قسمت ایران‌شناسی انستیتو ایران و فرانسه.
سجادی، سید ضیاءالدین (1374)، فرهنگ لغات و تعبیرات دیوان خاقانی شروانی، تهران، زوار.
سعدی شیرازی (1381)، بوستان، چاپ غلامحسین یوسفی، تهران، خوارزمی.
سنایی غزنوی (1380)، دیوان سنایی غزنوی، چاپ مدرس رضوی، تهران، سنایی.
شادی‌آبادی، شرح دیوان خاقانی (کتابتِ 1261 ق، نسخۀ خطی)، کتابخانۀ مجلس شورای ملی، ش 1054.
شمس‌الدین آملی (1379 ق)، نفائس‌الفنون فی عرایس‌العیون، چاپ ابوالحسن شعرانی، تهران، اسلامیه.
صادقی، علی‌اشرف (1389)، «یک معنی ناشناختۀ کلمۀ پهلوی در زبان فارسی»، فرهنگ‌نویسی، ش 3، ص 2-32.
عبدالواسع جبلی (1339)، دیوان، چاپ ذبیح‌اللّه صفا، تهران، دانشگاه تهران.
عطار نیشابوری (1383)، منطق‌الطیر، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1380)، سخن و سخنوران، تهران، خوارزمی.
قاسمی، مسعود (1394)، یادداشتی بر چاپ نسخه‌برگردان فرهنگ الملخَّص فی‌اللغه (ضمیمۀ گزارش میراث)، ش 72-73 (پیاپی 8)، آذر – اسفند.
کزازی، میرجلال‌الدین (1387 و 1388)، گزارش دشواری‌های دیوان خاقانی، چاپ اوّل و پنجم، تهران، نشر مرکز.
کونیچ، پل (1398)، «ستارگان بیابانی ـ الکواکب البیابانیّة»، ترجمۀ ملیحه احسان نیک، میراث علمی اسلام و ایران، سال هشتم، ش 1، بهار و تابستان، ص 127-130.
گیتی‌فروز، علی‌محمد و مهدی کدخدای طراحی (1399)، متون نظم3، تهران، دانشگاه پیام نور.
لامعی گرگانی (1353)، دیوان، چاپ سیدمحمد دبیرسیاقی، تهران، چاپخانۀ حیدری.
ماهیار، عباس (1388)، مالک ملک سخن، تهران، سخن.
ــــــــ (1394)، نجوم قدیم و بازتاب آن در ادبیات پارسی، تهران اطلاعات.
محمداعلیٰ بن علی التهانوی (1862)، کشاف اصطلاحات‌الفنون، چاپ محمد وجیه و عبدالحق و غلام قادر، کلکتّه، جمعیت آسیایی بنگال.
نظام‌ قاری، محمود بن امیراحمد (1391)، کلیات نظام قاری، تهران، مجلس شورای اسلامی و سفیر اردهال.
مصفّیٰ، ابوالفضل (1366)، فرهنگ اصطلاحات نجومی، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
معدن‌کن، معصومه (1387)، جام عروس خاوری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی‌.
معموری اصفهانی، عبدالوهاب (1373، پایان‌نامه)، نقد و تصحیح و شرح عبدالوهاب حسینی بر دیوان خاقانی، به‌تصحیح محمدحسین کرمی، تهران، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران،.
مولوی (1389)، دیوان کبیر؛ کلیات شمس تبریزی، چاپ توفیق ﻫ .سبحانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میرجمال‌الدین حسین انجو شیرازی (1354)، فرهنگ جهانگیری، چاپ رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه فردوسی.
نظامی گنجوی (1381)، اقبال‌نامه، چاپ برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــ (1383)، هفت‌پیکر، چاپ برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 3-31

  • تاریخ دریافت 14 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 01 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 08 بهمن 1404