نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

‌‌رمو ز الأسر ا ر ، تفسیر عرفانی بیتی از خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.542975.1448
چکیده
خاقانی شروانی، شاعر بلندآوازۀ قرن ششم هجری، قصیده‌ای در مدح فخرالدین ابوالفتح منوچهر شروانشاه دارد که مطابق ‌‌دست‌نویسی از قرن دهم هجری (مورخ 993 ق.)، بیتی از آن را عبد‌الله بن حسن بن علی مکی‌ای الحسینی العَجْلانی، برمبنای مؤلفه‌های عرفانی، تفسیر کرده است. این ‌‌تفسیر که وی آن را کتاب رموزالأسرار نامیده، در چهار برگ تحریر شده است که شاید تنها نسخۀ این تفسیر باشد. در این نوشته، متن رموزالأسرار، تصحیح شده و دیدگاه عجلانی و خوانش او از بیت با ضبط آن در چاپ‌های دیوان خاقانی بررسی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Romūz al-Asrār: A mystical Commentary of a Verse by Khāqāni

نویسنده English

Fatemeh Tavassol Panahi
Researcher at the Academy of Persian Language and Literature, Tehran, Iran
چکیده English

Khāghāni Shirvāni, a renowned poet of the 6th century AH, has an ode in praise of Fakhr al-Din Abulofath Manouchehr Shirvānshāh, of which, according to a manuscript from the 10th century AH (dated 993 AH), a verse was interpreted by Abdullah ibn Hassan ibn Ali Makki al-Husayni al-Ajlani, based on mystical elements.
This commentary, which he called Romūz al Asrār, is written on four leaves and is perhaps the only copy of this commentary. In this work, the text of Romūz al Asrār has been corrected and Ajlani’s view and reading of the verse, recorded in the editions of Divan Khāghāni, have been examined. What is observed from the examination of this verse, in addition to some differences between the parts of the verse and the same verse in some manuscripts and printed copies, is a different interpretation that Ajlāni has given of it. Whether the explanation of this verse is part of a more complete book on the explanations of Khāqani's verses is currently unknown to us. This mystic also has another book called Neshat al-Ishq, which is a commentary on the Ghousiya treatise of Sheikh Abdul Qadir Gilāni.
There is no other information about him except his name and the fact that he was a follower of Qāderi. From these two descriptions, it is clear that he was a poet and used the pen name Makki; thus, it is not out of the question that he also had a collection of poems or other works.

کلیدواژه‌ها English

Khāghāni
Romūz al-Asrār
Makki al-Husayni al-Ajlāni
explanation of a verse
mystical commentary
آقابزرگ طهرانی (1983)، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
ابراهیمی، مختار (1397)، «بررسی و تحلیل تصحیف‌های شکلی در چند بیت از خاقانی شروانی»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، ش 40، ص 1-21.
استعلامی، محمد (1387)، نقد و شرح قصاید خاقانی براساس تقریرات استاد فروزانفر، تهران، زوار.
افراسیاب‌پور، علی‌اکبر و میترا طهرانی‌نژاد (1393)، «اطوار دل در مثنوی»، عرفان اسلامی، ش 40، ص87-109.
امامی، نصرالله و نعیم مروانه (1396)، «تقابل؛ ویژگی سبکی خاقانی شروانی»، پژوهش‌های نثر و نظم فارسی، سال اول، ش 1، ص 11-47.
پورجوادی، نصرالله (1383)، «مناظرۀ شطرنج و نرد (تصنیف حسام صراف خوارزمی)»، نامه فرهنگستان، ش 24، ص 16-29.
ترکی، محمدرضا (1384)، «بر بساط غزل خاقانی»، نامۀ فرهنگستان، ش 26، ص100-112.
ــــــــ (1398 الف)، سرّ سخنان نغز خاقانی (ناگفته‌هایی دربارۀ زندگی و شخصیت و شعر خاقانی شروانی)، ج 1، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
ــــــــ (1398 ب)، غایت ابداع (منشآت عربی افضل‌الدین بدیل بن علی خاقانی شَروانی)، تهران، خاموش.
خاقانی شروانی (نسخۀ خطی)، دیوان خاقانی، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ش 6040.
ــــــــ (2537)، دیوان خاقانی شروانی، به‏تصحیح علی عبدالرسولی، تهران، مروی.
ــــــــ (1375)، دیوان خاقانی شروانی، ج 1 (چامه‌ها و ترکیب­بندها)، تهران، مرکز.           
ــــــــ (1379)، دیوان خاقانی شروانی، مطابق نسخۀ خطی762 هجری از مجموعۀ شخصی، با مقدمۀ بدیع‌الزمان فرزوانفر و به‌اهتمام جهانگیر منصور، تهران، گل‌آرا.
ــــــــ (1382)، دیوان خاقانی، به‏تصحیح ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
خواجه عبدالله انصاری (1368)، مناجات‌نامه، گردآورنده و تنظیم کننده: منصورالدین خواجه نصیری، تهران، اقبال.
خیراللهی، زهرا و محمدمهدی مودتی (1400)، «بررسی عبارت “انا اصغر من ربی بسنتین” از حیث دلالت و درایت»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه )ویژه پژوهش‌های حدیثی(، سال هجدهم، ش 71، ص 83-119.
دهخدا، لغت‌نامه.
ذوالفقاری، محسن و سیده زهرا موسوی و سید کیهان شهدایی (1392)، «تصاویر کعبه و ترک ادب شرعی در شعر خاقانی»، متن‌شناسی ادب فارسی، ش 20، ص 39-58.
رادفر، ابوالقاسم (1380)، «خاقانی و هند»، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش 178 و 179، ص 95-117.
رمضانی، مهدی و ناصر علیزاده (1395)، «دقایق بازی نرد در متون منظوم فارسی»، زبان و ادب فارسی (دانشگاه تبریز)، ش 234، ص 55-74.
سجادی، سید جعفر(1383)، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران، طهوری.
ــــــــ (1338)، فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، به‌اهتمام حسام الدین قهّاری، سعدی، تهران.
سجادی، ضیاءالدین (1358)، حواشی دکتر معین بر اشعار خاقانی شروانی، تهران، انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.
ــــــــ (1374 الف)، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام و مشکلات دیوان خاقانی شروانی، تهران، زوار.
ــــــــ (1374 ب)، شاعر صبح (پژوهشی در شعر خاقانی شروانی)، تهران، سخن.
سهرابی­نژاد، علی­حسن و ناصر نیکوبخت (1387)، «نظم اعداد در شعر خاقانی شروانی»، کاوش­نامۀ زبان و ادبیات فارسی، بهار و تابستان، ش 16، ص 41-64.
شادی‌آبادی (قرن سیزدهم)، شرح دیوان خاقانی، نسخۀ کتابخانۀ خدابخش پتنه، ش 4048، 1083 برگ.
شجاری، مرتضی، زهرا گوزلی (1392)، «دل آد‌می و مراتب آن در عرفان اسلامی»، فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی، ش 33، ص 139-176.
شروانی، جمال خلیل (1375)، نزهةالمجالس، تصحیح و مقدمه و حواشی محمد امین­ریاحی، علمی، تهران.
شیرین‌پور، طاهره (1400)، «نگاهی بر اعتقادات دینی و مذهبی خاقانی شروانی»، مطالعات شهریارپژوهی، دورۀ هشتم، ش 29، ص 75-92.
صادقی شهپر، رضا (1402)، «نقدی بر گزارش دشواری‌های دیوان خاقانی»، نامۀ فرهنگستان، ش 86، ص 158-174.
طایفی، شیرزاد و مهدی رمضانی (1400)، «بازخوانی انتقادی شروح آثار خاقانی و نظامی با تکیه بر برخی از اصطلاحات بازی‌های نرد و شطرنج»، متن‌شناسی ادب فارسی، ش 50، ص 1-32.
عارف (بی‌تا، نسخۀ خطی)، شاهنامۀ سلیمانی (سلیمان‌نامه)، آستان قدس رضوی، ش 4249.
فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) (1391)، به‌کوشش مصطفی درایتی، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
قرآن کریم.
کزازی، میرجلال‌الدین (1385)، گزارش دشواری‌های دیوان خاقانی، تهران، مرکز.
کندلی هریسچی، غفار (1374)، خاقانی شروانی (حیات، زمان و محیط او)، ترجمۀ میرهدایت حصاری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
گیلانی، عبدالقادر (1385)، سرّالاسرار، ترجمۀ سلیم زمانی، کریم زمانی، تهران، نی.
ــــــــ (1393)، رسایل عبدالقادر گیلانی، ترجمۀ حیدر شجاعی، تهران، مولی.
ماهیار، عباس (1389)، «خاقانی شروانی، افضل الدین بدیل بن علی»، دانشنامه جهان اسلام، ج 14، ص 660-664.
ــــــــ (1382)، شرح مشکلات خاقانی (ثری تا ثریا)، ج 1، کرج، جام گل.
محجوب، محمدجعفر (1374)، «کعبتین سه شش، سه یک، دو شش، دو یک»، ایران شناسی، سال هفتم، ش 1، ص 86-99.
مرکز میکروفیلم نور،
مشکور، محمدجواد (1368)، فرهنگ فرق اسلامی، با مقدمۀ کاظم مدیر شانه­چی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلا‌می آستان قدس رضوی.
مصفا، ابوالفضل (1357)، فرهنگ اصطلاحات نجو‌می همراه با واژه‌های کیهانی در شعر فارسی، تبریز، انتشارات مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
مکی حسینی عجلانی (993ق، نسخۀ خطی)، عبدالله بن حسن بن علی، رموزالأسرار، ش 185، استانبول، کتابخانۀ لالااسماعیل.
ــــــــ (1195ق، نسخۀ خطی)، عبدالله بن حسن بن علی، نشاط‌العشق، ش 10689، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
منزوی، احمد (1349)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی منطقه‌ای.
مودتی، محمدمهدی (1398)، «اعتبارسنجی عبارت “انا اصغر من ربی بسنتین”»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه (ویژۀ پژوهش‌های حدیثی)، سال شانزدهم، ش 62، ص 165-181.
مهدوی‌فر، سعید (1392)، «آسیب‌شناسی شرح دیوان خاقانی»، کتاب ماه ادبیات، ش 82 (پیاپی 196)، ص 30-40.
نجم رازی (1386)، مرصادالعباد، به‏اهتمام محمد امین­ریاحی، تهران، علمی ‌و فرهنگی.
نظا‌می‌بهروز، داود و محمود صلواتی (1385)، «بررسی اصطلاحات و مفاهیم ریاضی در شعر فارسی با تکیه بر دیوان خاقانی، انوری، مسعود سعد و نظامی»، زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلا‌می اراک، ش 7،          ص 129-150.
نظامی عروضی سمرقندی (1398)، چهارمقاله و تعلیقات، به‏تصحیح علامه محمد قزوینی با تصحیح مجدد محمد معین، به‌کوشش مهدخت معین، صدای معاصر، تهران.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 189-216

  • تاریخ دریافت 01 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1404