نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

آتش موسی‌ست یا لقای صفا ها ن ؟ (دربارۀ دو قصیدۀ خواهر به عربی و فارسی در دیوان خاقانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.571298.1507
چکیده
در این مقاله به بررسی شباهت‌های دو قصیده در دیوان خاقانی با یکدیگر می‌پردازیم، یک قصیده به فارسی، در مدح اصفهان، به‌مطلعِ «نکهت حوراست یا هوای صفاهان...» (زین‌پس: صفاهانیه)، و قصیدۀ دیگر به عربی، در مدح بغداد و خطاب به المستضیء بامر الله، خلیفۀ عباسی، به‌مطلع «اَمَشْرَبُ الْخِضْرِ ماءُ بَغْداذا...» (زین پس: بغدادیه). چنان­که بیان خواهیم کرد، هر دو قصیده بر پایۀ یک طرحِ واحدِ ازپیش‌ساخته سروده شده است، به‌نحوی که در یک بحر عروضی سروده شده، الگوی قافیه و ردیف همسانی دارد، و سیاق سخن، تعابیر و حتی برخی بازی‌های لفظی در هر دو قصیده همانندی‌های بسیاری دارد، تاحدی‌که آن را نمی‌توان تصادفی انگاشت. ازاین‌رو ما بغدادیه و صفاهانیه را دو «قصیدۀ خواهر» می‌نامیم. مقایسۀ مضامین و تعابیر این دو قصیده اطلاعات جالبی دربارۀ سبک شعر خاقانی، هم در اشعار فارسی و هم در عربیاتش، و همچنین تحول سبک او به ما می‌دهد، و حتی می‌تواند در حل مشکلات برخی ابیات فارسی و عربی دیگر مفید باشد. ما با استفاده از قراینی در ابیات صفاهانیه و بغدادیه، و نیز مقایسۀ سبک‌شناختی دو قصیده، پیشنهاد می‌کنیم که خاقانی نخست صفاهانیه را اندکی پس از سی­سالگی خود و در سال 556 ق.، یعنی حدود یک سال پس از سفر حج دوم خود در 554 ق. سروده است. سپس در دوران کهولت خود، و در فاصلۀ 566-571 ق. و پیش از سفر سوم حج در 571 ق. (یعنی حدوداً بین 10 تا 15 سال پس از سرودن صفاهانیه)، بغدادیه را بر گرتۀ صفاهانیه ساخته و همان الگوی آزموده‌شده در صفاهانیه را به‌صورتی گزیده‌تر، در قصیده‌ای دومطلعی به کار برده است. ما افزون‌بر‌این مباحث در مقالۀ حاضر، ضمن تصحیح برخی اغلاط در ضبط چاپ‌های موجود از ابیات بغدادیه، به معرفی نسخه‌ای از دیوان خاقانی نیز می‌پردازیم که به‌رغم تاریخ استنساخ متأخر آن (1038 ق.)، در قسمت عربیات، ضبط‌های بسیار خوب و قابل­‌توجهی دارد (یعنی نسخۀ شمارۀ 978 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی) و برخی حواشی آن هم حاوی توضیحات مهمی در باب ابیات است. به‌نظر می‌رسد که نسخۀ مذکور یا نسخه‌ای هم‌تبار با آن، در چاپ علی عبدالرسولی از دیوان برای تصحیح عربیات موردِرجوع قرار گرفته است، زیرا ضبط عربیات در چاپ عبدالرسولی در مواردی به‌شکلی قابل­‌توجه منطبق است بر این نسخه. این نسخه در کنار نسخه‌های کهن (خاصه نسخه‌های هم‌تبارِ شمارۀ 439 لالااسماعیل، نسخۀ پرینستون، و نسخۀ 976 مجلس) می‌تواند در تصحیح مجدد ابیات عربی خاقانی بسیار مفید باشد. نهایتاً مقالۀ حاضر بر ضرورت تصحیح مجدد اشعار عربی خاقانی، و توجه به سروده‌های عربی او در پژوهش‌های خاقانی‌شناسی تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Is it the Flame Seen by Moses or the Sight of Isfahan? (On Two "Sister Odes" in the Divān of Khāqāni)

نویسنده English

Arya Tabibzadeh
PhD student in Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

This paper compares two odes by Khāqāni Sharvani (12th CE) in praise of two cities, namely one ode in Persian, in praise of Safāhān (an alternative form of the city name Isfahan) which begins as follows: Nakhat- i hawrā-st yā havā-yi Safāhān ‘is it the scent of the houri or the air of Isfahan?’, and the other in Arabic, in praise of Baghdad, which begins as follows: a-mašrab-u-l-Xiḍr-i māʾ-u Baġdāḏā ‘is Baghdad’s water the same Fountain of Youth achieved by al-Khadir?’ (the two odes are henceforth called Safāhāniyyah and Baġdādiyyah respectively). Due to the considerable resemblance between Safāhāniyyah and Baġdādiyyah in aspects such as the prosodic features, the content, the sequence of the themes, and even the puns and other literary techniques, both odes seem to be elaborately composed based on the same sketch, and therefore, I call Safāhāniyyah and Baġdādiyyah "two sister odes". Based on evidence from the odes, it is argued that Khāqāni composed Safāhāniyyah in 556 AH (i.e. almost one year after his two Hajj pilgrimages to Mecca, when he was younger than 35). 10-15 years later, he composed Baġdādiyyah based on the sketch of Safāhāniyyah, during the reign of the Abbasid caliph, al-Mustaḍīʾ bi-Amr Allāh (566-575 AH), before his third Hajj pilgrimage (571 AH) and likely, shortly before that pilgrimage journey. During the discussion, I emendate some of the couplets of Baġdādiyyah cited in the paper based on the early manuscripts of the Dīwān, since Khāqāni's Arabic verses have been recorded with numerous errors and corrupt readings in the modern editions. Furthermore, I introduce a manuscript of the Dīwān of Khāqāni, which, though relatively late, is a copy containing highly authentic and non-corrupt readings of the Arabic verses, and should be taken into consideration in a critical edition of the Diwān.

کلیدواژه‌ها English

Khāqāni
Arabic odes
Baġdādiyyah
Safāhāniyya
Isfahan
Baghdad
Manuscript
Textual criticism
ابونواس، حسن بن هانئ (1972-2006)، دیوان ابی نواس، به‏تصحیح اوالد واگنر با همکاری گرگور شولر، ویسبادن، هارا سویتز.
اخفش، ابوالحسن سعید ابن مسعدة (1970)، کتاب القوافی، تحقیق عزة حسن، دمشق: وزارة الثقافة والسیاحة والارشاد القومی، مطبوعات مدیریة احیاء التراث القدیم.
اصغری بایقوت، یوسف (1394)، «معرفی یکی از نسخه‌های خطی دیوان خاقانی (نسخه‌ای کارآمد در تصحیح ابیات عربی خاقانی)»، مجموعۀ مقاله‌های دهمین همایش بین‌المللی ترویج زبان و ادب فارسی، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
ــــــــ (1395)، غرائب الاشعار (تصحیح انتقادی اشعار عربی خاقانی به‌انضمام شرح و ترجمه)، جیرفت، انتشارات دانشگاه جیرفت.
ــــــــ (1395)، «ضرورت توجه به تصحیف در تصحیح اشعار عربی»، نشریۀ متن‌شناسی ادب فارسی، ش 32، ص 29-42.
ــــــــ (1396)، «آموخته سقط زند ارواح (مقایسۀ تطبیقی زبان، شخصیت و اندیشه‌های خاقانی با ابوالعلاء معری)»، نشریۀ پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، دورۀ پنجم، ش 4، ص 71-93.
ــــــــ (1397)، «توجه به قرینه‌های همسان در تصحیح اشعار عربی خاقانی»، نشریۀ کاوش‌نامۀ زبان و ادبیات فارسی، ش 36، ص 87-109.
اصغری بایقوت، یوسف و دهرامی، مهدی (1390)، «نقد کتاب آفتاب نهان خاقانی»، نشریۀ کتاب ماه ادبیات،      ش 166، ص 59-64.  
ــــــــ (1391 الف)، «ضرورت تصحیح مجدد اشعار عربی خاقانی». نشریۀ زبان و ادبیات فارسی، ش 72،      ص 7-24.
ــــــــ (1391 ب)، «مقایسۀ تطبیقی ساختار و محتوای قصاید عربی خاقانی با معلقات سبع»، نشریۀ جستارهای زبانی، ش 11، ص 27-48.
ــــــــ (1393)، «نقد و بررسی مقالۀ”بازخوانی و تصحیح ابیاتی از قصیدۀ بغدادیۀ خاقانی (بر مدار نسخ چاپی)“»، نشریۀ سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، ش 26، ص 459-469.
امیدعلی، حجت‌اله (1398)، «تکرار؛ وجه مشترک اشعار عربی و فارسی خاقانی»، نشریۀ پژوهش‌های دستوری و بلاغی، ش 16، ص 105-135.
ترکی، محمدرضا (1394)، نقد صیرفیان، تهران، سخن.
ــــــــ (1398)، سر سخنان نغز خاقانی، ج 1، تهران، سمت.
ــــــــ (1404)، «نکاتی تازه از دیوان خاقانی شروانی»، نامۀ فرهنگستان (خاقانی‌شناسی 2).
ــــــــ (زیرچاپ)، سر سخنان نغز خاقانی، ج 4، تهران، سمت.
حسینی وردنجانی، سید محسن (1400)، «تاریخ دقیق درگذشت خاقانی»، ادب فارسی، دورۀ یازدهم، ش 2، ص 61-72.
حسینی وردنجانی، سید محسن و رادمرد، عبدالله (1396)، «تازی‌سروده‌های خاقانی»، نشریۀ متن‌شناسی ادب فارسی، ش 34، ص 67-84.
خاقانی شروانی (664 ق)  دیوان خاقانی، چاپ عکسی از نسخۀ خطی ش Or.7942، موزۀ بریتانیا، ش 1871- ف، تهران، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
ـــــــ  (بی‌تا الف)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطی ش 976، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
ــــــ (بی‌تا ب)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطی ش 38Yq، نیوجرسی، کتابخانۀ دانشگاه پرینستون (مجموعۀ گرت).
ـــــــ (بی‌تا پ)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطی ش 439، استانبول، کتابخانۀ سلیمانیه (مجموعۀ لالااسماعیل). 
ـــــــ (بی‌تا ت)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطی ش 17068، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
ـــــــ (1038 ق)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطی ش 978، تهران، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
ـــــــ (1318)، دیوان خاقانی شروانی، به‏تصحیح علی عبدالرسولی، تهران، خیّام.
ـــــــ (1391)، دیوان خاقانی شروانی، به‏تصحیح ضیاءالدین سجادی، چاپ دهم، تهران، زوار.
ـــــــ  (1398)، غایت ابداع: منشآت عربی افضل‌الدین بدیل بن علی خاقانی شَروانی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محمدرضا ترکی، تهران، خاموش.
ـــــــ (1404)، دیوان خاقانی شَروانی )نسخه‌برگردان دستنویس ش 439 مجموعۀ لالااسماعیل همراه با چندین فهرست و نمایه(، مقدمه و پژوهش: محمدرضا ترکی و سید محسن حسینی وردنجانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
خطیبی، ابوالفضل و قائم‌مقامی، سید احمدرضا (1392)، «رای و رأی»، فرهنگ‌نویسی، ش 5 و 6، ص 223-244.
درایتی، مصطفی (1391)، فنخا، تهران، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
رسول‌نژاد، عبدالله و سید احمد پارسا (1391)، «بررسی مضمونی سروده‌های عربی خاقانی و مقایسۀ آنها با چکامه‌های پارسی وی»، نشریة الجمعیة الایرانیة للغة العربیة وآدابها، ش 22، ص 121-154.
رضایی حمزه‌کندی، علیرضا و وحید رضایی حمزه‌کندی (1389)، آفتاب نهان خاقانی: شرح و ترجمۀ اشعار عربی خاقانی، ارومیه، یوتا. 
رضوان (1391)، «حِرز شفا (نقدی بر مقالۀ بررسی مضمونی سروده‌های عربی خاقانی)»، مجلۀ انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، ش 28، ص 111-128.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1386)، موسیقی شعر، چاپ دهم، تهران، آگاه.
صادقی، علی‌اشرف (1380)، «التقای مصوت‌ها و مسئلۀ صامت‌های میانجی»، مسائل تاریخی زبان فارسی، تهران، سخن، ص 25-50.
طبیب‌زاده، آریا (1400 الف)، عروض و قافیه در تصحیحات ابیات عربی در متون نثر فارسی، تهران، کتاب بهار.
ـــــــ (1400 ب)، «تقابل بین عربی فتوحات و عربی کلاسیک در متون متقدم فارسی»، پژوهش‌های زبانشناسی تطبیقی، دورۀ یازدهم، ش 22، ص 95-160.
ـــــــ (1404)، «شارستان رویین / مدینة النحاس: تصحیح قصیده‌ای عربی در برخی منابع اسلامی»، به‌یاد ایرج افشار (دفتر سوم)، به‌کوشش جواد بشری، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ص 343-418.
قهرمانی مقبل، علی‌اصغر (1404)، عروض و قافیۀ عربی، تهران، نشر نی.
کزازی، میرجلال‌الدین (1393)، رخسار صبح، تهران، نشر مرکز.
منوچهری دامغانی (1403)، دیوان منوچهری دامغانی، به‏تصحیح راضیه آبادیان، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. 
مهدوی‌فر، سعید (1397)، فرهنگنامۀ تحلیلی پشتوانۀ فرهنگی دیوان خاقانی (پایان‌نامۀ دکتری)، ایلام، دانشگاه ایلام.
میرقادری، سید فضل‌الله (1384)، «طبع‌آزمایی خاقانی در شعر عربی»، مجموعه­مقالات برگزیدۀ همایش خاقانی‌شناسی، ج 1، ص 540-557.
ولی‌زادۀ خیرآبادی، فرزانه و مهرکی، ایرج (1398)، «بررسی تطبیقی روابط بینامتنی قرآن کریم و سروده‌های عربی خاقانی و سعدی»، نشریۀ مطالعات ادبیات تطبیقی، ش 51، ص 283-307.
یزدان‌پناه، مهرعلی (1374، پایان‌نامۀ دکتری)، الخاقانی الشروانی وأشعاره العربیة (دراسة وتحقیق)، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی.
 Stokes, Phillip (2021), “In the Middle of What? A Fresh Analysis of the Language Attested in the Judaeo-Arabic Commentary on Pirqe ʾĀvōṯ (the Sayings of the Fathers), Middle Arabic and Implications for the Study of Arabic Linguistic History”, Journal of the Semitic Studies, Vol. 66, No. 2 , pp. 379-411.
ــــــــ (2023), “Key to the Kingdom: Variations as a Key to Understanding the Arabic Gospel Manuscripts”, Al-ʿUṣūr al-Wusṭā, Vol. 31, pp. 1-44.
Tabibzadeh, Arya (2023), "Marijn van Putten, Quranic Arabic. From Its Hijazi Origins to Its Classical Reading Traditions, Studies in Semitic Languages and Linguistics, Vol. 106. Leiden, Brill 2022, i–xxi+319 pp.+bibl. and index, ISBN 978-90-04-50624-4" Der Islam, Vol, 100, No. 2, 2023, pp. 570-573.
ــــــــ (2025). "'Masʾalatun or Mas'ʾalatun? That Is the Question! The Implications of Traditional Persian Metrics for Classical Arabic Stress”, Al-ʿUṣūr al-Wusṭā: The Journal of Middle East Medievalists, Vol. 33, pp. 139-148.
ــــــــ (in Press), “Perso-Arabica: Arabic Loanwords in Early Persian Texts: Different Origins, Different Norms”, Arabica.
Van Putten, Marijn (2018), “Hamzah in Quranic Consonantal Text”, Orientalia, Vol. 87, No. 1, pp. 93-120.
ــــــــ (2022), Quranic Arabic: from its Hijazi Origins to its Classical Reading Traditions, Brill: Leiden.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 157-188

  • تاریخ دریافت 17 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 04 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 08 بهمن 1404