نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

خاقانی و تحول تاریخی وزن دوری د ر شعر فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد زبان‌شناسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.556916.1481
چکیده
در این مقاله ‌کوشیده‌ایم تا با استفاده از قواعد و شیوۀ تقطیعِ عروضِ ابوالحسن نجفی و براساسِ شواهد انبوهی از اشعار فارسی، به این سؤال پاسخ دهیم که آیا دو وزن «مستفعلُ مستفعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعول مفاعیلن (2بار)) و «مستفعلن مفاعل (2بار)» (عروض سنتی: مفعولُ فاعلاتن (2بار)) وزن‌هایی دوری­اند یا خیر؟ براساسِ رویکرد ساخت‌گرا و همزمانی ابوالحسن نجفی این دو وزن دوری­اند، اما درچهارچوب رویکرد درزمانی یا تاریخی، برای پاسخ به این پرسش علاوه‌بر ملاحظات صوری، به برخی اطلاعات تاریخی نیز نیاز داریم. صرف‌نظراز نمونه‌های انگشت‌شمار متعلق به شاعران پیش از نیمۀ دوم قرن پنجم، کاربرد گستردۀ این دو وزن عمدتاً از نیمۀ دوم قرن پنجم رواج یافت و تا پایان قرن ششم ادامه داشت. این دو وزن را که با استفاده از اختیار تسکین از روی دو وزن کم‌کاربرد و اصطلاحاً بلند و نامطبوعِ «مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ مستفعل» و «مستفعلن مفاعلُ مستفعلن مفاعل» ساخته شده‌اند، شبه‌دوری می‌نامیم و آنها را اختصاراً به‌صورت «مستفعلُ مستفعل/» و «مستفعلن مفاعل/» نمایش می‌دهیم. مهم‌ترین ویژگی وزن‌های شبه‌دوری این است که هیچ‌گاه آخرین هجای پارۀ نخست هر مصراع در آنها کشیده نیست مگر این‌که هجای آغازی پارۀ بعدی با «الف» شروع شده باشد. از اواخر قرن ششم به بعد، دو وزن شبه‌دوری به‌تدریج مبدل به وزن‌های دوری «مستفعلُ مستفعل//» و «مستفعلن مفاعل//» شدند و ویژگی خاصی یافتند: هجای کشیدۀ پایانِ پارۀ نخست در آنها، حکم هجای پایان مصراع را یافت و لذا دیگر لازم نبود که هجای پارۀ بعداز آنها با الف آغاز شود. در این مقاله نشان داده‌ایم که چگونه خاقانی بیشترین سهم را در شکل‌گیری روال فوق برعهده ­داشته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Khāghāni and the Historical Evolution of Cyclic Meter in Persian Poetry

نویسنده English

Omid Tabibzadeh
Professor of Linguistics, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
چکیده English

Based on Abol-Hasan Najafi’s theory, this paper deals with the question whether the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” (traditionally scanned as “Maf'ulo Mafā’ilon Maf'ulo mafā’ilon”) and “Mustaf’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” (traditionally scanned as “Maf'ulo Fā’elαton Maf'ulo Fā’elαton”) are cyclic meters or not? According to Abul-Hasan Najafi's structuralist and synchronic approach, these two meters are cyclic, but within the framework of a diachronic or historical approach, answering this question needs some historical information too. These two meters were current in Persian poetry from the second half of the 5th century AH to the end of the 6th century. The poet, using the optional variation of bicep, changes two short quantities at the middle of the two long meters “Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustaf’alon Mafā'elo Mustafa’alon Mafā'el” into long ones and produces the two meters of “Mustaf'alo Mustaf'al Mustaf'alo Mustaf'al” and “Mustafa’alon Mafā'el Mustafa’alon Mafā'el” respectively. These two latter meters are called pseudo-cyclic meters here and they are briefly represented as “Mustaf'alo Mustaf'al/” and “Mustaf’alon Mafā'elo/”. The most important feature of any pseudo-cyclic meter is that the last syllable of the first hemistich of each line can never be a super-heavy syllable unless the first syllable of the following hemistich begins with "alef". From the late sixth century onwards, the two pseudo-cyclic meters gradually transformed into cyclic meters of “Mustaf'alo Mustaf'al//” and “Mustaf’alon Mafā'elo//”, i.e., the last syllable of their first hemistich in each line could be a super-heavy syllable without the next syllable having to begin with “alef”. It has also been shown how Khāqāni made the greatest contribution to the formation of the above procedure.

کلیدواژه‌ها English

Khāghāni
historical prosody
evolution of meters
long meters
pseudo-cyclic meters
cyclic meters
انوری (1364)، دیوان انوری، به‏اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
حافظ (1362)، دیوان حافظ، به‏تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران، چاپ سوم، تهران، انتشارات خوارزمی.
خاقانی شروانی (1316)، دیوان خاقانی شروانی، به‏تصحیح علی عبدالرسولی، تهران، شرکت چاپخانۀ سعادت.
ــــــــ (1382)، دیوان خاقانی شروانی، به‏تصحیح ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
رودکی (1399)، سروده‌های رودکی، پژوهش علی رواقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سنایی غزنوی (1388)، دیوان سنایی، به‏اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران، سنایی.
سعدی (1403)، کلیات سعدی، به‏اهتمام محمد علی فروغی، با مقدمۀ محمد افشین وفایی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
شهریار (بی‌تا)، دیوان شهریار، تهران، نگاه.
طبیب‌زاده، امید (1401)، وزن شعر عروضی فارسی (تحلیل و طبقه‌بندی براساس تقطیع اتانینی و نظریۀ واج‌شناسی نوایی)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و کتاب بهار.
ــــــــ (1404)، «وزن‌های سیمین بهبهانی؛ پیشنهاد انگاره‌ای برای طبقه‌بندی وزن‌های فرعی در اشعار فارسی»، در آینۀ پژوهش، سال سی‌وششم، ش 1 (پیاپی 211)، فروردین و اردیبهشت، ص 657-710.
ــــــــ (1392)، «یک اقتراح عروضی»، در جشن نامۀ دکتر فتح‌الله مجتبایی، به‌همت علی‌اشرف صادقی و ابوالفضل خطیبی، تهران، هرمس.
عیدگاه طرقبه‌ای، وحید (1397)، «وزن دوری چیست؟»، در پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت، سال هفتم، ش 2، پاییز و زمستان، ص 135-152.
فرّخی (1355)، دیوان حکیم فرخی سیستانی (با مقدمه و حواشی و تعلیقات و فهرست اعلام و لغات و مقابلۀ نسخ معتبر)، به‏اهتمام محمد دبیرسیاقی، تهران، شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکاء.
کسایی مروزی (1375)، کسایی مروزی: زندگی، اندیشه و شعر او، تحقیق محمد امین ریاحی، تهران، علمی.
گنجور، «شهریار»،
<https://ganjoor.net/shahriar#stats> [accessed 1 February 2026]
لازار، ژیلبر (1361)، اشعار پراکندۀ قدیمترین شعرای فارسی‌زبان، از حنظلۀ بادغیسی تا دقیقی (بغیر از رودکی) [تصحیح و مقابله و ترجمۀ مقدمه به زبان فرانسوی]، تهران، انجمن ایرانشناسی فرانسه در تهران.
معزی (1318)، دیوان معزی، به‏اهتمام عباس اقبال، کتابفروشی اسلامیه.
منجیک (1391)، دیوان منجیک تِرمذی (اشعار پراکنده (سدۀ چهارم هجری))، به‌کوشش احسان شواربی مقدم، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
منوچهری دامغانی (1390)، دیوان منوچهری دامغانی، به‏تصحیح سید محمد دبیرسیاقی، تهران، زوار.
ــــــــ (1403)، دیوان منوچهری دامغانی، به‏تصحیح راضیه آبادیان، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مولوی (1378)، کلیات شمس، یا دیوان کبیر، با تصحیحات و حواشی بدیع­الزمان فروزانفر، تهران، امیرکبیر.
نجفی، ابوالحسن (1386)، طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ــــــــ  (1392)، «آیا واو زائد است؟»، نامۀ فرهنگستان، ش 50، ص 21-25.
ــــــــ  (1395)، وزن شعر فارسی (درس‌نامه)، به همت امید طبیب‌زاده، تهران، نیلوفر.
ــــــــ (1397)، طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی، به همت امید طبیب‌زاده، تهران، نیلوفر.
همایی، جلال‌الدین (1312)، «یک قاعدۀ شعری»، مهر، سال اول، ش 5، ص 348-355.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 33-80

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 12 آذر 1404