نامه فرهنگستان

نامه فرهنگستان

در با رۀ پسوند -کده در شعر خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، تهران، ایران
10.22034/nf.2026.572622.1508
چکیده
در این نوشته، پس از مروری مختصر بر شواهد کاربرد پسوند «-کده» در متون فارسی برجای‌مانده از سده‌های چهارم و پنجم هجری، با به دست دادن فهرستی از واژه‌های دارای این پسوند در سروده‌های خاقانی، پیشینۀ کاربرد هریک از آن واژه‌ها در سروده‌های شاعران متقدم بر خاقانی، و نیز در شعر برخی از شاعران هم‌روزگار او بررسی شده است. در سروده‌ها و نوشته‌های خاقانی، مجموعاً 18 واژۀ مختلف با پسوند «-‌کده» به کار رفته است. از آن میان، 2 واژه (از قرن چهارم و پنجم) بسیار پرکاربرد بوده است. برای کاربرد 8 واژۀ دیگر نیز شاهدهایی در شعر پیشینیان و معاصران او دیده می‌شود، اما 8 واژۀ «خمکده»، «داروکده»، «رضوان‌کده»، «سلامت‌کده»، «عصمت‌کده»، «عیسی‌کده»، «محنت‌کده»، «نعمت‌کده» ممکن است برساختۀ خاقانی باشد. از میان 10 واژۀ مشترک در سروده‌های خاقانی و پیشینیان و هم‌روزگارانش، 6 واژه در سروده‌های سنایی به کار رفته و برای نیمی از آن واژه‌ها، پیش از سنایی، شاهدی به دست نیامده است. با توجه ­به این آمار، و نیز برخی مشابهت‌ها در کاربرد این پسوند در شعر خاقانی و سنایی، حق است این خصیصه را، اگر بخواهیم به شاعری از میان گذشتگان نسبت دهیم، از آنِ سنایی بدانیم. به این ترتیب، این مقوله را هم می‌توان در شمار تأثیرات سنایی بر شعر خاقانی یاد کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

On the Suffix -kadeh’ in Khāqāni’s Poetry

نویسنده English

Alvand Bahari
Researcher of Persian language and literature, Tehran, Iran
چکیده English

This paper deals with the attestations of the suffix–kadeh in Khāqāni’s works (including poetry and prose). Firstly, it briefly discusses the attestations of the suffix -kadeh in the 10th and 11th CE Persian texts, and then, provides a list of the words containing -kadeh in Khāqāni’s works. It is shown that 18 words with this suffix have occurred in Khāqāni’s works, two of which have a considerable occurrence in the earlier texts from 10th and 11th CE. 8 out of the remaining 16 words have also attestations in earlier or contemporary works to Khāqāni, but the remaining 8 words may have been coined by himself, namely: the words: daru-kadeh, esmat-kadeh, isā-kadeh, khom-kadeh, mehnat-kadeh, ne’mat-kadeh, rezvan-kadeh, salāmat-kadeh. It is notable that 6 out of the 10 words common among Khāqāni and others have occurred in Sanā’i’s poetry, 3 of which are unique to Sanā’i and Khāqāni. This may be considered as another evidence of the stylistic influence of Sanā’i on Khāqāni.

کلیدواژه‌ها English

Persian suffixes, word-formation, -kadeh, Khāqāni, Sanā&‌rsquo
i
اثیر اخسیکتی (1337)، دیوان‌ اث‍ی‍رالدی‍ن‌ آخ‍س‍ی‍ک‍ت‍ی‌، ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و م‍ق‍اب‍له‌ و م‍ق‍دّمه‌ و ش‍رح‌ح‍ال‌ ب‍ه‌ق‍لم‌ رک‍ن‌الدی‍ن‌ هُ‍مای‍ون‌ف‍رّخ‌، تهران، کتابفروشی رودکی.
انوری، حسن  (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن.
انوری، حسن و همکاران (1385)، کلک خیال‌انگیز (فرهنگ بسامدی و تصویری دیوان حافظ)، تهران، سخن.
انوری، محمدبن محمد (1340)، دیوان انوری، به‌اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، ج 2، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بخاری، محمدبن عبدالله (1369)، داستانهای بیدپای، به‌تصحیح پرویز ناتل خانلری و محمد روشن، تهران، خوارزمی.
بهاءالدین بغدادی، محمد بن مؤیّد (1315)، التّوسّل الی التّرسّل، مقابله و تصحیح احمد بهمنیار، تهران، شرکت سهامی چاپ.
 بهار، محمدتقی (1337)، سبک‌شناسی یا تاریخ تطوّر نثر فارسی، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر.
ترجمۀ تفسیر طبری (1342)، به‌تصحیح و اهتمام حبیب یغمائی، ج 5، تهران، چاپخانۀ دولتی ایران.
ــــــــ (1344)، به‌تصحیح و اهتمام حبیب یغمائی، ج 7، تهران، چاپخانۀ دولتی ایران.
ترکی، محمدرضا (1394)، «سنائی یکی از کلیدهای فهم دقیق خاقانی»، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی غزنه و زبان و ادب فارسی، زیر نظر محمد دبیرمقدم، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ــــــــ (1398)، سرّ سخنان نغز خاقانی (ناگفته‌هایی دربارۀ زندگی، شخصیّت و شعر خاقانی شروانی)، تهران، سمت.
حدودُ العالم مِنَ المشرق اِلی المغرب (1362)، به‌کوشش منوچهر ستوده، تهران، کتابخانۀ طهوری.
حمیدالدین بلخی، عمر بن محمود (1344)، مقامات حمیدی، به‌سعی علی‌اکبر ابرقوئی، اصفهان، کتابفروشی تأیید.
ــــــــ (1365)، مقامات حمیدی، به‌تصحیح رضا انزابی‌نژاد، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
خاقانی شروانی (1338)، دیوان، به‌کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، زوار.
ــــــــ (1349)، منشآت خاقانی، به‏تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــ (1387)، تحفة‌ العراقین (ختم الغرایب)، به‌کوشش علی صفری آق‌قلعه، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
خلیل شروانی، جمال (1375)، نزهة المجالس، به‌تصحیح محمدامین ریاحی، چاپ دوم، تهران، علمی.
رضی‌الدین نیشابوری، محمد، (1382)، دیوان رضی‌الدّین نیشابوری، تصحیح ابوالفضل وزیرنژاد، مشهد، محقق.
سجادی، ضیاءالدین (1374)، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام و مشکلات دیوان خاقانی شروانی، تهران، زوار.
سنایی، مجدود بن آدم (1359)، حدیقة الحقیقة و شریعة الطّریقة، تصحیح و تحشیۀ [محمدتقی] مدرس رضوی، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــ (1388)، دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی، با مقدمه و حواشی و فهرست، به‌سعی و اهتمام [محمدتقی] مدرس رضوی، چاپ هفتم، تهران، سنایی.
سید حسن غزنوی (1362)، دیوان سید حسن غزنوی ملقب به اشرف، به‏تصحیح سید محمدتقی مدرس رضوی، چاپ دوم (با تجدید نظر و اضافات)، تهران، اساطیر.
صادقی، علی‌اشرف (1371)، «شیوه‌ها و امکانات واژه‌سازی در زبان فارسی معاصر (4)»، نشر دانش، سال دوازدهم، ش 3، فروردین و اردیبهشت، ص 21-25.
صدیقیان، مهین‌دخت (1383)، فرهنگ واژه‌نمای حافظ به‌ انضمام فرهنگ بسامدی براساس حافظ چاپ دکتر پرویز ناتل خانلری، با همکاری ابوطالب میرعابدینی، چاپ سوم، تهران، سخن.
عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر (1345)، قابوس‌نامه، به‌اهتمام و تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
عنصری بلخی، حسن بن احمد (1363)، دیوان عنصری بلخی، به‌کوشش سید محمد دبیرسیاقی، چاپ دوم، تهران، سنائی.
عوفی، محمد بن محمد (1906)، لباب الالباب، به‌سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد براون، لیدن، بریل.
فرخی سیستانی، علی بن جولوغ (1380)، دیوان حکیم فرّخی سیستانی، به‌کوشش سید محمد دبیرسیاقی، چاپ ششم، تهران، زوار.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به‌کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فرشیدورد، خسرو (1386)، فرهنگ پیشوندها و پسوندهای زبان فارسی، تهران، زوار.
کشانی، خسرو (1371)، اشتقاق پسوندی در زبان فارسی امروز، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
ــــــــ  (1372)، فرهنگ فارسی زانسو، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
ماهیار، عباس (1398)، سحر بیان خاقانی، چاپ پانزدهم، کرج، جام‌ گل.
مدبّری، محمود (1370)، شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان در قرنهای 3 ، 4، 5 هجری قمری، تهران، پانوس.
مسعود سعد سلمان (1400)، دیوان مسعود سعد سلمان، مقدمه، ‌تصحیح و تعلیقات: محمد مهیار، چاپ دوم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
معین، محمد (1360)، فرهنگ فارسی، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر.
منجیک ترمذی، علی بن محمد (1391)، دیوان مُنجیک تِرمِذی (اشعار پراکنده)، به‌کوشش احسان شواربی مقدّم، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
میبدی، احمد بن احمد (1382)، کشف‏الاسرار و عدّة‌الابرار، به‌سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، چاپ هفتم، تهران، امیرکبیر.
نظامی عروضی، احمدبن عمر (1909)، چهار مقاله، بسعی و اهتمام و تصحیح محمد قزوینی، لیدن، بریل.
نظامی، الیاس بن یوسف (1376)، لیلی و مجنون، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به‌کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
ــــــــ  (1388)، اقبالنامه یا خردنامه، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به‌کوشش سعید حمیدیان، چاپ هفتم، تهران، قطره.
ــــــــ  (1390)، هفت پیکر، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به‌کوشش سعید حمیدیان، چاپ دهم، تهران، قطره.
دوره 25، شماره 5 - شماره پیاپی 105
نامه فرهنگستان (خاقانی شناسی 2)
آذر و دی 1405
صفحه 137-156

  • تاریخ دریافت 08 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 06 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 12 بهمن 1404